II CKN 997/00 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 19 czerwca 2002 r., II CKN 997/00

Prawomocny wyrok zobowiązujący pozwanego – zgodnie z żądaniami

pozwu – do zawarcia z powodami umowy przenoszącej na nich prawo

własności nieruchomości, stanowi podstawę wpisu tego prawa w księdze

wieczystej.

Sędzia SN Helena Ciepła (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Kazimierz Zawada

Sędzia SN Tadeusz Żyznowski

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Małgorzaty i Antoniego małżonków S.

przy uczestnictwie Skarbu Państwa – Oddziału Terenowej Agencji Własności Rolnej

Skarbu Państwa w P. o wpis własności, po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej na

rozprawie w dniu 19 czerwca 2002 r. kasacji wnioskodawców od postanowienia

Sądu Okręgowego w Poznaniu z dnia 30 listopada 1999 r.

uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu w

Poznaniu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w Trzciance, Wydział Zamiejscowy w Czarnkowie w dniu 5

maja 1999 r. dokonał w księdze wieczystej Kw (...) wpisu prawa własności

nieruchomości, objętej tą księgą wieczystą, na rzecz Małgorzaty i Antoniego

małżonków S. Jako podstawę wpisu powołał prawomocny wyrok Sądu

Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 23 maja 1996 r., zobowiązujący Agencję

Własności Rolnej Skarbu Państwa do zawarcia z wymienionymi małżonkami

umowy w formie aktu notarialnego o przeniesieniu przez Agencję na ich rzecz

prawa własności nieruchomości za kwotę wynikającą z protokołu przetargu z dnia

21 października 1993 r.

Na skutek apelacji Agencji Sąd Okręgowy w Poznaniu uchylił ten wpis i

wniosek oddalił, stwierdzając, że wyrok Sądu Apelacyjnego, zobowiązujący Agencję

do zawarcia w formie aktu notarialnego umowy przeniesienia własności

nieruchomości, uznany przez Sąd pierwszej instancji za ważną podstawę wpisu, nie

stanowi zastępczego oświadczenia woli w rozumieniu art. 64 k.c. Dopóki więc

umowa taka nie zostanie zawarta, dopóty – zdaniem Sądu Okręgowego – nie

nastąpi przejście własności na małżonków S. i zachodzi brak podstawy wpisu w

rozumieniu obowiązującego wówczas art. 46 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o

księgach wieczystych i hipotece (jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 –

dalej "u.k.w.h.").

Wnioskodawcy w kasacji opartej na obu podstawach wymienionych w art.

3931 k.p.c. zarzucili naruszenie art. 64 k.c. w związku z art. 46 u.k.w.h. przez błędną

wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że powołany wyrok

Sądu Apelacyjnego nie zastępuje oświadczenia woli pozwanej Agencji. W ramach

drugiej podstawy zarzucili naruszenie art. 352 k.p.c. przez dokonanie przez Sąd

Okręgowy wykładni wyroku Sądu Apelacyjnego, do czego był uprawniony tylko ten

Sąd Apelacyjny. W konkluzji wnieśli o zmianę zaskarżonego postanowienia przez

oddalenie apelacji Agencji od dokonanego wpisu, bądź jego uchylenie i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacji, w zakresie pierwszej podstawy kasacyjnej, nie można odmówić

trafności, albowiem zarzut wypełniający tę podstawę w sposób skuteczny podważa

argumentację prawną przedstawioną przez Sąd Okręgowy.

Problem, który wyczerpuje istotę rozpoznawanej sprawy, a także jest

przedmiotem zarzutu kasacyjnego, sprowadza się do udzielenia odpowiedzi na

pytanie, czy wyrok zobowiązujący Agencję do zawarcia z powodami umowy

przeniesienia własności określonej nieruchomości stanowi zastępcze oświadczenie

woli o przeniesieniu prawa własności w rozumieniu art. 64 k.c. i czy w

okolicznościach tej sprawy była podstawa do stwierdzenia, że wyrok zastępuje tę

umowę.

Dla udzielenia odpowiedzi celowe jest odwołanie się do uchwały składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 7 stycznia 1967 r., III CZP 32/66

(OSNCP 1968, nr 12, poz. 199), mającej moc zasady prawnej, w której Sąd

Najwyższy wyjaśnił, że prawomocne orzeczenie sądu stwierdzające obowiązek

strony do złożenia oznaczonego oświadczenia woli zastępuje tylko to oświadczenie

(art. 64 k.c. i 1047 k.p.c.). Jeżeli więc oświadczenie to ma stanowić składnik

umowy, która ma być zawarta pomiędzy stronami, do jej zawarcia konieczne jest

złożenie odpowiedniego oświadczenia woli przez drugą stronę, z zachowaniem

wymaganej formy, z tym wyjątkiem, że jeśli sąd uwzględnia powództwo o

stwierdzenie obowiązku zawarcia umowy całkowicie zgodnie z żądaniem powoda,

wówczas orzeczenie sądu zastępuje umowę.

Wprawdzie Sąd Najwyższy w motywach tej uchwały oparł się przede

wszystkim na analizie przepisów dotyczących umowy przedwstępnej, jednakże

roszczenie o zawarcie umowy w zakresie istotnym dla omawianej problematyki

przedstawia się tak samo w innych wypadkach. Przede wszystkim należy

podkreślić, że kodeks cywilny nie wymienia taksatywnie wszystkich roszczeń, jakie

wynikają z jego przepisów. Jeśli chodzi o zawarcie umowy, to już z przepisów art.

156 i 158 k.c. wynika, że zobowiązanie do przeniesienia własności nieruchomości

może mieć źródło nie tylko w uprzednio zawartej umowie, lecz także w zapisie,

bezpodstawnym wzbogaceniu lub innym zdarzeniu. W tych wypadkach ustawa

przyznaje wierzycielowi implicite roszczenie o zawarcie odpowiedniej umowy.

Rozważając zagadnienie skutków prawnych orzeczenia stwierdzającego

obowiązek złożenia oświadczenia woli, Sąd Najwyższy w powołanej uchwale

odwołał się do przepisów art. 64 k.c. i 1047 k.p.c., które mają na celu przymusowe

stworzenie surogatu tego „oznaczonego oświadczenia woli”, do złożenia którego

pozwany jest obowiązany w myśl przepisu prawa materialnego. Orzeczenie zatem

nie może stwarzać jakichkolwiek skutków prawnych dalej idących niż te, które by

powstawały, gdyby dłużnik dobrowolnie uczynił zadość swemu obowiązkowi. W

drodze wykładni tych przepisów Sąd Najwyższy wyszedł z założenia, że wyrażona

przez wniesienie pozwu wola zawarcia umowy pozwala sądowi na przyjęcie na

podstawie art. 64 k.c., że także na powodzie ciąży obowiązek złożenia

oświadczenia woli koniecznego dla dojścia do skutku umowy, której zawarcia się

domaga, a istnienie po obu stronach obowiązku złożenia oświadczenia woli

oznaczonej treści daje podstawę do stwierdzenia zawarcia umowy przyrzeczonej.

Tak więc orzeczenie sądu uwzględniające powództwo o zawarcie umowy zastępuje

oświadczenia woli obu stron, z tym że oświadczenie powoda, konieczne do

wywołania dochodzonego skutku prawnego w postaci zawarcia umowy, zawarte

jest w pozwie.

Za trafnością przyjętego przez Sąd Najwyższy rozwiązania, poza przytoczoną

argumentacją, przemawia także dwustronność i niepodzielność przedmiotu

rozstrzygnięcia, związanych ze ścisłym iunctim oświadczeń woli pozwanego i

powoda w wypadkach, w których powód dochodzi zawarcia umowy. Z istoty rzeczy

takie żądanie i uwzględniający je wyrok muszą implikować nie tylko oświadczenie

woli pozwanego wymuszane w procesie, lecz także odpowiednie oświadczenie

powoda. Umowa dochodzi do skutku w ten sposób, że zostają złożone z chwilą

prawomocności wyroku – w drodze fikcji prawnej – zgodne oświadczenia woli stron.

Oczywiście, nie dotyczy to sytuacji, gdy powód żąda jedynie stwierdzenia

obowiązku złożenia oświadczenia woli przez pozwanego. Wówczas przedmiotem

osądu jest to żądanie. Wtedy jednak sąd, stwierdzając obowiązek złożenia

oświadczenia woli tylko jednej strony umowy, powinien, przy zastosowaniu w

drodze analogii przepisu art. 1047 § 2 k.p.c., zakreślić powodowi termin do złożenia

korelatywnego oświadczenia woli, by nie pozostawiać pozwanego w stanie

niepewności, czy umowa dojdzie do skutku. Stosowanie analogii jest uzasadnione

luką prawną wobec nieuregulowania roszczenia o zawarcie umowy.

Przenosząc te rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy trzeba zanegować

pogląd Sądu Okręgowego, że powołany wyrok Sądu Apelacyjnego nie stanowi

zastępczego oświadczenia woli w rozumieniu art. 64 k.c. Uszło uwagi Sądu, że

umowa jest też oświadczeniem woli co najmniej dwu stron i stanowisko Sądu

Najwyższego w powołanej uchwale wypływa właśnie z założenia, iż oświadczenie

woli powoda jest zawarte w pozwie. Wówczas bowiem stwierdzenie w wyroku

obowiązku złożenia przez pozwanego oświadczenia tej samej treści – zgodnie z

żądaniem pozwu – z chwilą prawomocności wyroku, w drodze fikcji prawnej,

zastępuje umowę. Oczywiście, chodzi o identyczność wytyczoną celem, jaki powód

chce osiągnąć w wyniku procesu, a nie o językową dosłowność.

Nie miał też Sąd Okręgowy na względzie konstytutywnego charakteru

orzeczenia sądu stwierdzającego obowiązek złożenia oświadczenia woli, które nie

nadaje się do wykonania w drodze egzekucji, gdyż stwarza, taki skutek, jak gdyby

dłużnik złożył określone oświadczenie woli. Inaczej mówiąc, ustawodawca stworzył

fikcję prawną, że oświadczenie woli dłużnika zostało już złożone z chwilą

uprawomocnienia się orzeczenia sądu nakazującego jego złożenie. Artykuł 1047

k.p.c. jako przepis szczególny wyłącza zatem stosowanie art. 1050 k.p.c., a

postępowanie egzekucyjne jest w ogóle zbędne.

Sąd Okręgowy, wychodząc z błędnego założenia, konsekwentnie pozostawił

poza zakresem rozważań kwestię, czy treść wyroku Sądu Apelacyjnego jest zgodna

z żądaniem powodów, co spowodowało, że orzekł w sprawie nie dojrzałej do

stanowczego rozstrzygnięcia. Stwierdzenie tej zgodności byłoby równoznaczne z

zawarciem umowy przenoszącej na powodów własność przedmiotowej

nieruchomości już w chwili prawomocności wyroku, z tą datą staliby się oni

właścicielami, co jest istotne z punktu widzenia wzajemnych rozliczeń między

właścicielem a posiadaczem, uregulowanych w przepisach art. 224 i nast. k.c..

Bezprzedmiotowe więc dla nabycia prawa własności, a tym samym dla istnienia

materialnoprawnej podstawy wpisu tego prawa w księdze wieczystej, byłoby

złożone przez małżonków S. w dniu 13 kwietnia 1999 r. oświadczenie woli o

nabyciu przedmiotowej nieruchomości. W przeciwnym razie, tj. przy braku

wspomnianej zgodności, do zastępczego zawarcia umowy przeniesienia własności

doszłoby dopiero w dniu 13 kwietnia 1999 r. Wówczas wymienione oświadczenie

łącznie z powołanym wyrokiem Sądu Apelacyjnego, stanowiłoby podstawę wpisu

prawa własności w księdze wieczystej.

Zaniechanie przez Sąd Okręgowy dokonania ustaleń w przedmiocie

wymienionej zgodności przesądza o naruszeniu przepisów art. 64 k.c. i art. 46

u.k.w.h. (obecnie art. 626 § 2 k.p.c.), uzasadnia więc podstawę kasacyjną

wywiedzioną z art. 3931 pkt 1 k.p.c. Przytoczone okoliczności nie pozwalają na

przyjęcie, jak wnioskuje skarżący, że istnieją warunki do ostatecznego

rozstrzygnięcia sprawy.

Nie naruszył natomiast Sąd Okręgowy przepisu art. 352 k.p.c. Wprawdzie ma

rację skarżący twierdząc, że wykładni wyroku może dokonywać tylko sąd, który go

wydał, jednakże Sąd Okręgowy wykładni takiej nie dokonywał, gdyż nie zachodziła

taka konieczność.

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji (art. 39313 k.p.c.).