II CKN 928/97 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CKN 928/97

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 października 1998 r.

Sąd Najwyższy Izba Cywilna

w składzie następującym:

Przewodniczący:

SSN - J. Suchecki

Sędziowie:

SN - F. Barczewska (spraw.)

SN - J. Gudowski

Protokolant: P. Malczewski

po rozpoznaniu w dniu 14 października 1998 r.

na rozprawie sprawy z powództwa E. S.

przeciwko B. S.

o rozwiązanie umowy

na skutek kasacji powoda

od wyroku Sądu Wojewódzkiego w K.

z dnia 18 lipca 1997 roku, sygn. akt II Ca […]

uchyla

zaskarżony

Wojewódzkiemu

w

wyrok

i

K. do

sprawę

przekazuje

ponownego

Sądowi

rozpoznania

i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Sąd Rejonowy w K. oddalił powództwo E. S. skierowane przeciwko

B. i M. S. o rozwiązanie umowy przekazania gospodarstwa rolnego.

Sąd ten ustalił i zważył, co następuje:

Powód i jego żona I. przekazali nieodpłatnie na rzecz pozwanych własność

gospodarstwa rolnego umową z dnia 21 października 1982 r. zawartą

na zasadach i w trybie przepisów ustawy z dnia 27 października 1977 r.

o zaopatrzeniu

emerytalnym

oraz

innych

świadczeniach

dla

rolników

i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140). W umowie zastrzeżono zbywcom prawo

korzystania z działki gruntu o pow. 0,3 ha i mieszkania w nowym domu

mieszkalnym, składającego się z pokoju i kuchni oraz z piwnicy.

Żona powoda zmarła w 1987 r. Powód żyje w zgodzie z córką M..

Rozwiązanie więc w stosunku do niej umowy w oparciu o treść art. 119 ust. 2

w związku z art. 89 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu

społecznym rolników (jedn.tekst Dz.U. z 1993 r. Nr 71, poz. 342), nawet

w części odpowiadającej udziałowi powoda, nie mogło nastąpić, mimo uznania

roszczenia przez pozwaną, dla braku przesłanek z art. 89 ustawy.

Między powodem a pozwanym stosunki nie układają się dobrze. Od kilku

lat pozwany nadużywał alkoholu, pod jego wpływem wywoływał awantury

domowe, w czasie których ubliżał powodowi, popychał go oraz ubliżał

najbliższej rodzinie powoda. Pozwany postępował wobec powoda w sposób

sprzeczny z zasadami współżycia społecznego i robił to uporczywie, bo na

przestrzeni kilku lat. Spełniona więc została przesłanka z art. 89 pkt 1 powołanej

ustawy.

Ponadto w sprawie karnej II K […] Sądu Rejonowego w K. pozwany

prawomocnym orzeczeniem z dnia 25 marca 1996 r. został uznany winnym

tego, że w okresie od grudnia 1994 r. do 4 sierpnia 1995 r., działając

w warunkach przestępstwa ciągłego, używał wobec swojej żony, wobec powoda

oraz wobec dwóch innych córek powoda i jego wnuka, gróźb zabójstwa, które to

groźby

z

uwagi

na

agresywną

postawę

pozwanego,

wzbudziły

u pokrzywdzonych uzasadnioną obawę, że będą spełnione, ponadto że w tym

samym okresie w dacie dokładnie nieustalonej używał groźby zabójstwa wobec

swojej żony, córki powoda U. S. i wobec powoda przy pomocy noża, nadto że

od lipca 1995 do 4 sierpnia 1995 r. używał wobec córki powoda M. J. i wnuka

powoda H. J. groźby zabójstwa przy czym wobec wnuka posłużył się nożem.

Pozwany dopuścił się więc względem powoda i jego najbliższych przestępstwa

przeciwko wolności, a tym samym wypełnił przesłankę z art. 89 pkt 2 powołanej

ustawy.

Pozwany był również uznany winnym i skazany prawomocnym

wyrokiem z dnia 9 czerwca 1997 r. w sprawie II K […] Sądu Rejonowego w K.

za znęcanie się nad swą żoną M. S., córką powoda, a nadto wyrokiem wydanym

sprawie III K […] Sądu Wojewódzkiego w K. został uznany winnym usiłowania

podpalenia stodoły na przedmiotowym gospodarstwie. W wyniku podpalenia

zniszczeniu uległ narożnik stodoły i pewna ilość siana. Sąd uznał, że

okoliczności te nie mają znaczenia w świetle treści ustawy o ubezpieczeniu

społecznym rolników.

Rozważając żądanie powoda sąd uznał, że mimo iż zachodzą ustawowe

przesłanki wymienione w art. 89 pkt 1 i 2ustawy, wzgląd na interes pozwanego

w świetle zasad współżycia skutkuje, iż roszczenie także wobec pozwanego

B. S. nie może być uwzględnione. W chwili zawarcia przez strony umowy

najbardziej

wartościowym

składnikiem

gospodarstwa

był

nowy

dom

mieszkalny, wzniesiony w zasadniczej mierze kosztem majątku dorobkowego

pozwanych. Obecnie dom ten ubezpieczony jest na 30.000 zł. Pozostała część

gospodarstwa nie przedstawia większej wartości. Część gruntu (1 ha) jest

wydzierżawiona, czynsz dzierżawny pobierał uprzednio pozwany, a ostatnio

jego żona. Las, stanowiący prawie połowę powierzchni gospodarstwa, jest

obecnie niewiele wart, bo pozwany wyciął prawie cały wartościowszy

drzewostan, za co wobec działania na szkodę żony, był skazany w sprawie

II K […]. Pozwany nie zajmuje się gospodarstwem, ale powód nie może mieć

o to do niego pretensji, gdyż zawsze było jasne, że nie zrezygnuje on z pracy

w charakterze murarza. W ocenie sądu uszczuplenie prawa własności

pozwanego do domu, który wybudował w zasadniczej części ze środków

dorobkowych, byłoby niezgodne z zasadami współżycia społecznego.

Rozwiązanie umowy nie leży też w interesie powoda, gdyż nie jest on w sytuacji

bez wyjścia. Ułożył sobie życie z inną kobietą, która ma mieszkanie, istnieje

tym samym możliwość chronienia się przed agresywnym zachowaniem

pozwanego. Zresztą w ostatnim okresie również pozwany na stałe nie przebywa

w przedmiotowym domu.

Apelacja powoda, w której zaskarżył wyrok tylko w części oddalającej

powództwo w stosunku do pozwanego B. S., została oddalona przez Sąd

Wojewódzki w K. wyrokiem z dnia 18 lipca 1997 r. Sąd ten podzielił ustalenia

faktyczne i ocenę prawną przyjęte za podstawę rozstrzygnięcia przez sąd I

instancji. Nadto podkreślił, że konstrukcja przepisu art. 89 ustawy z dnia

20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników stanowi odstępstwo od

powszechnie przyjętej reguły, że na zasady współżycia społecznego nie może

się powołać osoba, która sama je narusza. Ustawodawca bowiem nakazał

rozważenie żądania rozwiązania umowy pod kątem interesów stron i zasad

współżycia społecznego. Tym samym dał wyraz temu, że w pewnych stanach

faktycznych nawet obiektywnie naganne postępowanie następcy, może nie

uzasadniać - w świetle zasad współżycia ze względu na interes stron rozwiązania umowy. Na wzmocnienie argumentacji sądu I instancji podniósł, że

rozwiązanie umowy naruszałoby interes pozwanego, gdyż jest on jedyną osobą

mogącą prowadzić to gospodarstwo, a przy tym zainwestował w nie pieniądze i

pracę. Także zdaniem sądu interes powoda nie przemawia za rozwiązaniem

umowy, bo z racji wieku nie będzie mógł go prowadzić, a nie ma innego

następcy. Dodatkowo sąd zauważył, że rozwiązanie umowy nie niweczyłoby

konfliktu, gdyż powstałaby współwłasność, a ta mogłaby rodzić wzajemne

pretensje.

Powód w kasacji powołując się na naruszenie prawa materialnego, a w

szczególności art. 89 pkt 1-3 ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu

społecznym rolników (Dz. U. z 1993 r. Nr 71, poz. 242) i art. 5 kc przez błędną

wykładnię i niewłaściwe zastosowanie zasad współżycia społecznego w

sytuacji, gdy udziela się ochrony pozwanemu, (który w sprawach karnych był

uznany winnym, przestępstw: usiłowania sprowadzenia pożaru, znęcania się,

gróźb karalnych kierowanych do powoda i jego najbliższych), a nie udziela się

ochrony ofiarom. Powołując się na powyższe powód wnosił o uchylenie

zaskarżonego wyroku i wyroku Sądu Rejonowego w K. i przekazanie sprawy

temu Sądowi do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z ustaleń poczynionych przez sąd I instancji, a uznanych za prawidłowe

przez Sąd Wojewódzki, wynika że umowa o nieodpłatnym przekazaniu

gospodarstwa rolnego przez powoda i jego (obecnie nie żyjącą) żonę na rzecz

ich córki i jej męża - pozwanych w sprawie - została zawarta na zasadach i w

trybie ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz

innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U Nr 32, poz. 140). Ustawa

ta nie znała instytucji rozwiązania takiej umowy. Ustawodawca, uwzględniając

zapotrzebowanie społeczne, odstąpił od tej zasady, wyposażając rolnika w

prawo domagania się rozwiązania umowy. Uczynił to w art. 119 ust. 2 ustawy z

dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jeden tekst Dz.

U z 1998 r. Nr 7, poz. 25). Przepis ten stanowi, że na żądanie rolnika, który

nieodpłatnie przekazał gospodarstwo rolne następcy przed wejściem w życie

ustawy, sąd, po rozważeniu interesów stron zgodnie z zasadami współżycia

społecznego, może rozwiązać umowę, jeżeli zachodzi jedna z przyczyn

określonych w art. 89 pkt 1-3 tej ustawy.

Z ustaleń sądu wynika, że zachowanie się następcy wobec rolnika i jego

najbliższej rodziny jest tego rodzaju, iż wypełnia dyspozycje przewidziane w

pkt 1 i 2 art. 89 powołanej ustawy.

Ustawodawca w art. 119 ust. 2 omawianej ustawy wskazuje na

konieczność rozważenia interesów stron zgodnie z zasadami współżycia

społecznego. Pojęciem zasad współżycia społecznego posługuje się też kodeks

cywilny, między innymi w art. 5, a także inne akty normatywne z zakresu prawa

cywilnego. Treść zasad współżycia społecznego nie jest zdefiniowana.

W piśmiennictwie prawniczym z ostatnich lat, podkreśla się, że przy

uwzględnieniu, iż Rzeczypospolita Polska jest demokratycznym państwem

prawnym urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej (art. 2

Konstytucji z dnia 2 kwietnia 1997 r.) należy przyjąć, iż klauzule generalne

ujęte w art. 5 kc wyrażają idee słuszności w prawie i wolności ludzi oraz

odwołują się do powszechnie uznawanych wartości w kulturze naszego

społeczeństwa. Ujmując więc rzecz ogólnie można przyjąć, że przez zasady

współżycia społecznego należy rozumieć podstawowe zasady etycznego i

uczciwego postępowania. Można więc się odwoływać do takich znanych pojęć,

jak „zasady słuszności”, „zasady uczciwego obrotu”, „zasady uczciwości” czy

„lojalności”.

Sąd stwierdzając, że żądanie rolnika rozwiązania umowy nieodpłatnego

przekazania gospodarstwa rolnego, mimo spełnienia przesłanek z art. 89 pkt 1 i

2 cytowanej ustawy nie może korzystać z ochrony z uwagi na interes następcy w

świetle zasad współżycia społecznego winien - w celu umożliwienia kontroli

instancyjnej trafności tej oceny - wskazać konkretnie, jaka z przyjętych w

społeczeństwie zasad współżycia społecznego, w aspekcie całokształtu

okoliczności faktycznych ustalonych w sprawie, doznałaby naruszenia w razie

rozwiązania umowy.

Uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie zawiera takiego wskazania. Z

podniesionych okoliczności można jedynie wnioskować, że sąd dał prymat

ochronie wyłącznie materialnego interesu następcy, przed ochroną interesu

powoda i jego najbliższych do życia w poczuciu bezpieczeństwa i spokoju. Te

wartości nie mogą być uznane za równoważne, prawo do wolności człowieka

zagrożone groźbą karalną zabójstwa, musi mieć pierwszeństwo przy ocenie,

któremu z dóbr dać ochronę przy uwzględnieniu zasady słuszności.

Należy przy tym podnieść, co uszło uwadze sądu, że także w sytuacji

rozwiązania umowy w stosunku do pozwanego, nie oznacza to naruszenia jego

interesu majątkowego związanego z poczynieniem nakładów na wzniesienie

domu przed zawarciem umowy. Rozwiązanie umowy z uwagi na śmierć żony

powoda mogłoby dotyczyć tylko udziału, co skutkowałoby powstaniem

współwłasności. Współwłasność nie musi być stanem trwałym, gdyż każdy ze

współwłaścicieli może wystąpić o zniesienie współwłasności i dokonanie

stosownych rozliczeń.

Sąd Wojewódzki nadto podniósł że tylko pozwany jest osobą, która może

prowadzić to gospodarstwo i która zainwestowała w to finanse i pracę.

Dokonując takiej oceny sąd nie uwzględnił poczynionych w sprawie ustaleń

faktycznych, z których wynika że inwestycje polegające na przyczynianiu się do

budowy domu poczynili oboje pozwani przed zawarciem umowy i tylko przez

pierwszych kilka lat po zawarciu umowy pozwany zajmował się prowadzeniem

gospodarstwa. Przez ostatnich szereg lat gospodarstwo jest zaniedbane, grunt

poza 1 hektarem wydzierżawionym leży odłogiem. Pozwany nadużywa

alkoholu i raczej przyczynia się do dewastacji gospodarstwa, o czym mogą

świadczyć takie ustalone w sprawie okoliczności, jak wycinka i zabór na szkodę

żony całego wartościowego drzewostanu na działkach leśnych, czy usiłowanie

podpalenia budynku gospodarczego, co było przedmiotem spraw karnych, w

których zapadły prawomocne wyroki skazujące. Podstawą egzystencji

pozwanego nie było przedmiotowe gospodarstwo, gdyż jak wynika z ustaleń ma

on wyuczony zawód murarza i wykonywał ten zawód.

Sąd zupełnie dowolnie ocenił, że także interes powoda przemawia

przeciwko rozwiązaniu umowy, gdyż jest w podeszłym wieku, nie ma następcy,

a przed agresją pozwanego może się schronić w mieszkaniu, jakie posiada jego

obecna żona, w którym zresztą najczęściej przebywa. Dokonując takiej oceny w

świetle zasad współżycia społecznego nie uwzględnił, że właśnie przestrzeganie

tych zasad ma na celu zapewnienia bezkonfliktowego zachowania w ramach

poszczególnych stosunków społecznych i prawnych. Szczególnego znaczenia

nabiera powinność bezkonfliktowego harmonijnego współżycia między

rolnikiem, który nieodpłatnie przekazał gospodarstwo rolne, a jego następcą.

Sąd nie wykazał aby w jakimkolwiek stopniu powód naruszył te zasady. Z

ustaleń faktycznych wynika, że stawał on tylko w obronie swej córki przed

agresywnym zachowaniem się pozwanego działającego pod wpływem alkoholu.

Należy więc stwierdzić, że sąd w zaskarżonym wyroku dokonując oceny

roszczenia przy uwzględnieniu interesów stron w świetle zasad współżycia

społecznego, nie uwzględnił należycie wszystkich ustaleń faktycznych

poczynionych w sprawie, przedłożył interes majątkowy następcy ponad prawo

powoda i jego bliskich do wolności i życia w spokojnych bezkonfliktowych

warunkach, nie wskazał jaka konkretnie zasada obowiązująca w naszym

społeczeństwie zostałaby naruszona przez rozwiązanie umowy. W tym stanie

zarzut naruszenia prawa materialnego podniesiony w kasacji przez błędną

wykładnię i niewłaściwe zastosowanie zasad współżycia społecznego, do

których odsyłają przepisy normujące rozwiązanie umowy z następcą zawarte w

ustawie o ubezpieczeniu społecznym rolników, należy uznać za zasadny.

Wobec powyższego na mocy art. 39313 kpc oraz art. 108 § 2 kpc w

związku z art. 39319 kpc należało orzec jak w sentencji.

aw

jg