II CKN 866/97 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CKN 886/97

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 listopada 1998 r.

Sąd Najwyższy Izba Cywilna

w składzie następującym:

Przewodniczący: SSN - M. Sychowicz

Sędziowie:

SN - H. Ciepła (spraw.)

SN - K. Zawada

Protokólant: A. Banasiuk

po rozpoznaniu w dniu 21 października 1998 r.

na rozprawie sprawy z powództwa H. J.

przeciwko L. H. i M. H.

o ustalenie nieważności umowy

na skutek kasacji powódki

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 6 czerwca 1997 r., sygn. akt I ACr […]

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu w […] do ponownego rozpoznania i orzeczenia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Sąd Wojewódzki w K. wyrokiem z dnia 28.V.1996 r. ustalił, że notarialna

umowa darowizny z dnia 16.X.1985 r., na podstawie której L. H. działająca

w imieniu własnym oraz jako pełnomocnik H. J. podarowała samej sobie

oraz M. H. własność nieruchomości położonej w J. przy ul. M. […]

o powierzchni 582 m2, dla której prowadzona jest księga wieczysta Kw […] jest nieważna.

W motywach stwierdził, że pozwana L. H. na podstawie udzielonego jej

przez powódkę pełnomocnictwa nie była umocowana do dokonania w imieniu

mocodawczyni darowizny spornej nieruchomości na rzecz swoją i swojego

syna-pozwanego M. H.. Pełnomocnictwo to o treści: „udzielam niniejszym

siostrze mojej p. L. H.... pełnomocnictwo do przeniesienia na siebie własności

wyżej naprowadzonej posiadłości gruntowej lub rozporządzać odnośnie tej

posiadłości gruntowej w każdy inny dowolny sposób. Pełnomocnik jest

uprawniony, w tym celu złożyć wszelkie możliwe oświadczenia i (lub czynności

przedsięwziąć..” nie spełnia wymagań pełnomocnictwa szczególnego w

rozumieniu art. 98 zd 2 k.c. Nie określa bowiem, jak tego wymaga wymieniony

przepis, rodzaju czynności objętych umocowaniem. Już więc z tej przyczyny

umowa darowizny zawarta na podstawie tego pełnomocnictwa jest nieważna.

Zdaniem Sądu Wojewódzkiego, gdyby nawet podzielić odmienne

stanowisko pozwanych, że wymienione pełnomocnictwo spełnia wymagania

pełnomocnictwa rodzajowego, to należałoby przyjąć, że zostało ono odwołane

oświadczeniem z dnia 4.VIII.1985 r. podpisanym przez pozwaną i jej męża, w

którym pozwana zgodziła się tylko do zarządzania sporną nieruchomością.

Wyrok ten na skutek rewizji pozwanych został zmieniony wyrokiem Sądu

Apelacyjnego w […] z dnia 6.VI.1997 r. przez oddalenie powództwa.

Sąd Apelacyjny stwierdzając, że Sąd Wojewódzki z prawidłowo

poczynionych ustaleń wyprowadził wadliwe wnioski, jednocześnie uznał, że

Sąd Wojewódzki „odmówił listom kierowanym do pozwanej mocy dokumentów

potwierdzających rzeczywistą wolę powódki. Tymczasem korespondencja ta w

pełni daje podstawę do wnioskowania, że powódka była świadoma, iż w oparciu

o pełnomocnictwo upoważnia pozwaną do przeniesienia na pozwaną i jej syna,

pod tytułem darmym, spornej nieruchomości. Są to dowody, które w sposób nie

budzący wątpliwości jasno precyzują stanowisko powódki” ....”wnioskowanie o

woli powódki z zeznań świadków Z., którzy w 1985 r. w Niemczech nie byli,

oświadczeniu pozwanej i jej męża złożonym w toku procesu uznać należy za

wadliwe. Wiarygodność tego ostatniego budzi wątpliwości....”.

W konsekwencji Sąd Apelacyjny przyjął, że umocowanie pozwanej,

aczkolwiek sformułowane zostało szeroko, jest jasne i nie budzące wątpliwości,

że pełnomocnik ma nieograniczone możliwości działania i może być

jednocześnie drugą stroną dokonywanej czynności prawnej. Zawarcie w

pełnomocnictwie upoważnienia nie doznającego jakichkolwiek ograniczeń zdaniem Sądu Apelacyjnego - spełnia wymóg pełnomocnictwa rodzajowego,

jest więc pełnomocnictwem ważnym w świetle art. 98 k.c. jak i art. 12 prawa

prywatnego międzynarodowego w związku z art. 1138 k.p.c.

Wyrok Sądu Apelacyjnego powódka zaskarżyła kasacją opartą na obu

podstawach wymienionych w art. 3931 k.p.c. Zdaniem skarżącej Sąd Apelacyjny

naruszył prawo materialne przez błędną wykładnię art. 98 k.c. i całkowite

pominięcie przepisów art. 101 § 2 i 108 k.c. w wyniku czego bezpodstawnie

przyjął,

iż

pełnomocnictwo

z

dnia

18.XII.1984

r.

jest

ważnym

pełnomocnictwem rodzajowym, chociaż prawidłowa wykładnia tych przepisów

prowadzi do wniosku, że jest ono nieważne, gdyż nie określa rodzaju czynności

prawnej, do której upoważniony jest pełnomocnik.

Z przepisów procesowych skarżąca zarzuciła naruszenie art. 358 § 1 k.p.c.

w brzmieniu sprzed 1 lipca 1996 r. oraz art. 233 § 1 i 328 § 2 k.p.c. przez

niedopuszczalną zmianę ustaleń Sądu I instancji co do rzeczywistej woli przy

określaniu zakresu umocowania udzielonego pozwanej i brak oceny co do

ważności umowy darowizny z dnia 16.X.1985 r. będącej przedmiotem sporu.

Wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej

kolejności wymaga rozważenia zarzut naruszenia

przepisów procesowych jako rzutujący na możliwość oceny prawidłowości

zastosowania prawa materialnego. Prawidłowo ustalona podstawa faktyczna,

należąca do materii procesowej, jest niezbędną przesłanką dokonania oceny

prawnej rozstrzygnięcia.

Skarżąca upatruje przytoczonego wyżej naruszenia przepisu art. 385 § 1

k.p.c. w brzmieniu sprzed 1 lipca 1996 r. i 233 § 1 k.p.c. w dokonanej przez Sąd

Apelacyjny zmianie ustaleń Sądu I instancji w przedmiocie rzeczywistej woli

powódki. Zarzutowi temu nie można odmówić słuszności.

Założeniem swobodnej oceny dowodów, przewidzianej w art. 233 § 1

k.p.c., jest prawidłowa ich interpretacja. Skarżąca zarzuca w kasacji, że Sąd

Apelacyjny zmienił ustalenia Sądu Wojewódzkiego w przedmiocie rzeczywistej

woli powódki bez uzupełnienia lub ponowienia dowodów, jak tego wymagał

przepis art. 385 § 1 k.p.c. w brzmieniu sprzed 1 lipca 1996 r.

Stosownie do tego przepisu sąd rewizyjny orzekał na podstawie materiału

zebranego w postępowaniu w pierwszej instancji, biorąc jednak pod rozwagę

fakty powszechnie znane lub wiadome mu urzędowo. Mógł przeprowadzić

dowody uzupełniające lub ponowić niektóre z dowodów przeprowadzonych

przez sąd pierwszej instancji, jeżeli uznał, że przyczyni się to w sposób istotny

do przyśpieszenia postępowania (§ 2). Jeśli nowe ustalenia byłyby odmienne od

ustaleń dokonanych przez sąd pierwszej instancji, sąd rewizyjny uchylał

zaskarżony wyrok (§ 4).

W rozpoznawanej sprawie cały materiał zebrany został w postępowaniu

przed sądem pierwszej instancji. Sąd Apelacyjny, jako sąd rewizyjny,

uprawniony był do orzekania również w sposób reformatoryjny (art. 390 § 1

k.p.c. w brzmieniu sprzed 1 lipca 1996 r.) na podstawie tak zebranego materiału.

Tymczasem, jak trafnie zarzuca skarżąca, Sąd ten wydał zaskarżony wyrok w

wyniku odmiennej, aniżeli uczynił to Sąd I instancji oceny dowodów, co

przesądza o naruszeniu wymienionego przepisu. Stwierdzenie że wiarygodność

dowodu budzi wątpliwości jest udaniem się na jego ocenę.

Do oceny dowodów powołany jest sąd, przed którym dowody zostały

przeprowadzone (art. 235 w związku z art. 233 § 1 k.p.c.), co czyni zadość

zasadzie bezpośredniości, na której oparty jest polski proces cywilny.

Sąd Apelacyjny naruszył też przepis art. 328 § 2e k.p.c. Uzasadnienie

zaskarżonego wyroku nie zawiera bowiem oceny ważności umowy darowizny

będącej przedmiotem o sądu i nie wskazuje podstawy prawnej rozstrzygnięcia.

Sąd Apelacyjny ograniczył rozważania do oceny jurydycznej pełnomocnictwa

udzielonego pozwanej przez powódkę, które stanowi tylko przesłankę

rozstrzygnięcia.

Nie można też odmówić słuszności zarzutowi naruszenia przepisu art. 98

k.c. Zarzut ten w sposób skuteczny podważa argumentację prawną przytoczona

przez Sąd Apelacyjny.

Problem, który wyczerpuje istotę rozpoznawanej sprawy, a także jest

przedmiotem zarzutu kasacyjnego, sprowadza się do udzielenia odpowiedzi na

pytanie, czy udzielone pozwanej przez powódkę pełnomocnictwo spełnia

wymagania pełnomocnictwa rodzajowego z art. 98 k.c.

Nie ulega bowiem wątpliwości, że przeniesienie własności nieruchomości

jest czynnością prawną przekraczającą zwykły zarząd, zatem stosownie do

przepisu art. 98 k.c., jeżeli działanie pełnomocnika ma przekraczać granice

zwykłego zarządu, potrzebne jest pełnomocnictwo określające rodzaj czynności

prawnej i jej przedmiot (pełnomocnictwo rodzajowe).

Według wymienionego przepisu umocowanie może obejmować ogół

czynności prawnych albo określony ich rodzaj. Przepisy kodeksu cywilnego nie

definiują pojęcia pełnomocnictwa rodzajowego. Natomiast w literaturze m.in.

powołanej przez Sąd Wojewódzki przyjmuje się, że kryterium rozróżnienia

między pełnomocnictwem ogólnym a rodzajowym jest zakres umocowania do

działania w imieniu mocodawcy. Pełnomocnictwo ogólne nie określa w ogóle

ani nie wyodrębnia czynności prawnych, do jakich pełnomocnik został

umocowany. Natomiast pełnomocnictwo rodzajowe winno określać rodzaj

czynności prawnej objętej umocowaniem, oraz jej przedmiot.

Pełnomocnictwo

rodzajowe

występuje

również

pod

postacią

pełnomocnictwa alternatywnego. Mamy z nim do czynienia wówczas, jeśli

obejmuje ono umocowanie do dokonania jednej czynności prawnej, którą

pełnomocnik ma wybrać spośród czynności prawnych wskazanych w

pełnomocnictwie.

Przytoczona na wstępie treść pełnomocnictwa udzielonego pozwanej

przez powódkę nie wymienia wyraźnie, jak tego wymaga przepis art. 98 k.c.,

rodzaju czynności prawnej. W tej sytuacji dla ustalenia woli reprezentowanego

konieczne było sięgnięcie do reguł interpretacyjnych obowiązujących przy

tłumaczeniu oświadczeń woli (art. 56 i 65 k.c.). Zatem dla oceny charakteru tego

pełnomocnictwa miały znaczenie poczynione przez Sąd Wojewódzki ustalenia

dotyczące okoliczności towarzyszących udzieleniu pełnomocnictwa i ich ocena

jurydyczna. Sąd Apelacyjny z naruszeniem powołanych wyżej przepisów

procesowych dokonał odmiennej oceny dowodów i na jej podstawie wydał

orzeczenie reformatoryjne.

W rezultacie przytoczonych rozważań trzeba zanegować pogląd Sądu

Apelacyjnego,

że

omawiane

pełnomocnictwo

spełnia

wymagania

pełnomocnictwa rodzajowego i jako takie jest ważne w świetle przepisu art. 98

k.c.

Nie można też podzielić poglądu tego Sądu, że oświadczeniem z dnia

4.VIII.1985 r. pełnomocnictwo to nie zostało odwołane, gdyż nie jest ono

oświadczeniem powódki. Uszło bowiem uwagi Sądu Apelacyjnego, co trafnie

wywiódł Sąd Wojewódzki, że ustawa nie zastrzega żadnej formy odwołania

pełnomocnictwa przez mocodawcę i to także w sytuacji, gdy forma taka była

zastrzeżona dla udzielenia pełnomocnictwa. Oczywiście, rozważania co do

ewentualnego odwołania pełnomocnictwa będą konieczne wówczas, jeśli w

wyniku dokonania prawidłowej oceny jurydycznej okoliczności towarzyszących

udzieleniu

pełnomocnictwa

okaże

się,

że

spełnia

ono

wymagania

pełnomocnictwa rodzajowego z art. 98 k.c.

Wbrew zarzutowi kasacji, nie naruszył Sąd apelacyjny przepisu art. 108

k.c. stwierdzając że umocowanie pozwanej do zawarcia umowy z samym sobą,

czyni rozważania o kolizji interesów stron bezprzedmiotowymi.

Z tych względów zaskarżony wyrok uchylono i przekazano sprawę do

ponownego rozpoznania (art. 39313 k.p.c. w związku z art. 11 ust. 3 ustawy z

dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego... (Dz. U. Nr

43, poz. 189).

aw

db