II CKN 692/99 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 23 stycznia 2002 r., II CKN 692/99

Wcześniejsza decyzja administracyjna nie może być podstawą wykreślenia

wpisu hipoteki dokonanego na podstawie decyzji wydanej później. W takiej

sytuacji wpis tej hipoteki może być podważony w drodze procesu o

uzgodnienie stanu prawnego wynikającego z księgi wieczystej z rzeczywistym

stanem prawnym.

Sędzia SN Helena Ciepła (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Zbigniew Strus

Sędzia SN Hubert Wrzeszcz

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku P. Zakładów Przemysłu Bawełnianego „P.”,

Spółki Akcyjnej w P. przy uczestnictwie Skarbu Państwa – Wojewody Ł., Michała O.

i Elżbiety O. o wpis, po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w dniu 23 stycznia 2002 r. na

rozprawie, kasacji uczestniczka postępowania Skarbu Państwa – Wojewody Ł. od

postanowienia Sądu Okręgowego w Łodzi z dnia 7 maja 1999 r.

zmienił zaskarżone orzeczenie i uchylił wpis wykreślenia hipoteki w kwocie

27 829 zł, dokonany w dniu 8 grudnia 1998 r., Dz. Kw (...) w księdze wieczystej (...),

prowadzonej przez Sąd Rejonowy w Pabianicach, i oddalił wniosek o wykreślenie

tej hipoteki.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w Pabianicach w dniu 9 grudnia 1998 r. dokonał w księdze

wieczystej Kw (...) wpisu wykreślenia hipoteki w kwocie 27 829 zł. Jako podstawę

wpisu powołał akt przekształcenia przedsiębiorstwa państwowego P. Zakładów

Przemysłu Bawełnianego „P.” w jednoosobową spółkę akcyjną Skarbu Państwa z

dnia 15 listopada 1991 r.

Sąd Okręgowy w Łodzi postanowieniem z dnia 7 maja 1999 r. oddalił apelację

Skarbu Państwa, opierając rozstrzygnięcie na następujących ustaleniach i

wnioskach.

Nieruchomość objęta wymienioną księgą wieczystą była własnością Skarbu

Państwa i pozostawała w użytkowaniu przedsiębiorstwa państwowego –

P. Zakładów Przemysłu Bawełnianego „P.”. Zakłady te dnia 15 listopada 1991 r.

zostały przekształcone w jednoosobową spółkę akcyjną Skarbu Państwa. W dniu

20 października 1997 r. akcjonariuszami P. Zakładów „P.” S.A. był Skarb Państwa,

Narodowe Fundusze Inwestycyjne oraz pracownicy spółki.

Wojewoda Ł. decyzją z dnia 29 września 1998 r. stwierdził nabycie przez

wymienione Zakłady z dniem 5 grudnia 1990 r. prawa użytkowania wieczystego

gruntu i odpłatne nabycie prawa własności budynku położonego na tym gruncie za

kwotę 27 829 zł. Na podstawie tej decyzji Sąd prowadzący księgę wieczystą wpisał

w dniu 27 listopada 1998 r. te Zakłady jako użytkownika wieczystego gruntu i

właściciela budynku oraz hipotekę w kwocie 27 829 zł, która została wykreślona

wpisem z dnia 9 grudnia 1998 r. Umową notarialną sprzedaży z dnia 17 grudnia

1998 r. nieruchomość objęta wymienioną księgą wieczystą została zbyta

uczestnikom postępowania Elżbiecie-Joannie i Michałowi-Antoniemu,

małżonkom O.

Sąd Okręgowy, aprobując zasadność wykreślenia wymienionej hipoteki,

stwierdził, że bez znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy jest data wydania decyzji

uwłaszczeniowej, gdyż datą kluczową dla sprawy jest dzień 5 grudnia 1990 r. Skoro

po tej dacie, bo w 1991 r., Zakłady „P.” zostały przekształcone w jednoosobową

spółkę Skarbu Państwa, to wierzytelność z tytułu nabycia budynku z mocy art. 200

ust. 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (jedn.

tekst: Dz.U. z 2000 r. Nr 46, poz. 543 – dalej "u.g.n.") wygasła, co przesądza o

bezzasadności apelacji.

Skarb Państwa zarzucił w kasacji naruszenie art. 200 ust. 3 pkt 1 powołanej

ustawy i § 16 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 10 lutego 1998 r. w

sprawie przepisów wykonawczych dotyczących uwłaszczania osób prawnych

nieruchomościami będącymi dotychczas w ich zarządzie lub użytkowaniu (Dz.U. Nr

23, poz. 120) przez ich niewłaściwe zastosowanie. Wniósł o zmianę zaskarżonego

orzeczenia przez odmowę wykreślenia hipoteki.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 200 ust. 1 pkt 3 u.g.n., w sprawach o stwierdzenie nabycia z mocy

prawa na podstawie ustawy z dnia 29 września 1990 r. o zmianie ustawy o

gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz.U. Nr 79, poz. 464 ze

zm.) z dniem 5 grudnia 1990 r. prawa użytkowania wieczystego gruntów oraz

własności budynków przez państwowe i komunalne osoby prawne, nie

zakończonych przed dniem wejścia w życie ustawy, nabycie to – w odniesieniu do

nieruchomości stanowiących własność Skarbu Państwa – stwierdza decyzją

wojewoda. Nabycie własności budynków jest odpłatne, jeżeli nie były one

wybudowane lub nabyte ze środków własnych, a kwotę należną za nabycie ustala

się w tej decyzji. Wierzytelności z tytułu ich nabycia podlegają zabezpieczeniu

hipotecznemu na użytkowaniu wieczystym gruntów, które osoby te nabyły. Hipoteka

powstaje z chwilą wpisu do księgi wieczystej, którego dokonuje się na podstawie

wymienionej decyzji, po bezskutecznym upływie wyznaczonego w niej terminu na

zaspokojenie wierzytelności, które wygasają z chwilą przekształcenia

przedsiębiorstwa państwowego w spółkę z wyłącznym udziałem Skarbu Państwa

(art. 200 ust. 3 u.g.n.).

Stosownie do § 16 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 10 lutego 1998 r. w

sprawie przepisów wykonawczych dotyczących uwłaszczenia osób prawnych

nieruchomościami będącymi dotychczas w ich zarządzie lub użytkowaniu (Dz.U. Nr

23, poz. 12), wykreślenie hipoteki następuje w przypadku zaspokojenia

wierzytelności – na podstawie oświadczenia właściwego organu (ust. 1), oraz

wygaśnięcia wierzytelności w sytuacjach, o których mowa w art. 200 ust. 3 – na

podstawie aktu przekształcenia przedsiębiorstwa państwowego w spółkę z

wyłącznym udziałem Skarbu Państwa.

Decyzja Wojewody o uwłaszczeniu została wydana dnia 29 września 1998 r., a

więc już po przekształceniu w 1991 r. P. Zakładów – przedsiębiorstwa

państwowego w jednoosobową spółkę Skarbu Państwa. Mimo to ustalała ona

kwotę odpłatności za nabycie własności budynku z zabezpieczeniem hipotecznym

tej wierzytelności w razie jej niezaspokojenia w terminie 14 dni. Dokonany na

podstawie tej decyzji wpis hipoteki uprawomocnił się. Wykreślając go, Sąd przyjął

za podstawę powołany akt przekształcenia P. Zakładów z 1991 r.

Zwalczając wpis wykreślenia hipoteki, skarżący dopatrywał się niewłaściwego

zastosowania przepisu art. 200 ust. 3 pkt 1 u.g.n. w braku przesłanki wyłączności

udziału Skarbu Państwa w przekształconej spółce w dacie wystąpienia z wnioskiem

o wykreślenie hipoteki. Poglądu tego podzielić nie można, z brzmienia powołanego

przepisu „wierzytelności te wygasają z chwilą przekształcenia przedsiębiorstwa

państwowego w spółkę z wyłącznym udziałem Skarbu Państwa” jednoznacznie

wynika bowiem, że chwilą miarodajną dla wygaśnięcia omawianej wierzytelności

jest data przekształcenia przedsiębiorstwa państwowego w jednoosobową spółkę z

wyłącznym udziałem Skarbu Państwa, a kwestia wyłączności tego udziału w dacie

wystąpienia z wnioskiem o wykreślenie hipoteki jest bez znaczenia dla oceny

zasadności tego wniosku.

Nie można natomiast odmówić trafności zarzutowi naruszenia przepisu art. 16

ust. 1 pkt 3 powołanego rozporządzenia, podważa on bowiem w sposób skuteczny

argumentację prawną przedstawioną przez Sąd Okręgowy. Przede wszystkim

trzeba zanegować pogląd tego Sądu, że bez znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy

jest data wydania decyzji ustalającej odpłatność za nabyty budynek, jako podstawy

wpisu hipoteki, gdyż nie znajduje on uzasadnienia prawnego w przepisach art. 31 i

32 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (Dz.U. Nr 19,

poz. 147 ze zm.), normujących podstawy wpisu i jego znaczenie. Według tych

przepisów, decyzja ta jako podstawa wpisu hipoteki stwierdzała stan prawny, jaki na

jej podstawie został ujawniony w księdze wieczystej.

Jak wynika z poczynionych ustaleń, do przekształcenia P. Zakładów w

jednoosobową spółkę Skarbu Państwa doszło w 1991 r., a więc przed wydaniem

wspomnianej decyzji. Należało ją zatem, jako podstawę wpisu, zwalczać w

postępowaniu o wpis hipoteki. Skoro dokonany na jej podstawie wpis uprawomocnił

się, powstało domniemanie zgodności wpisu tej hipoteki z rzeczywistym stanem

prawnym. Dopóki więc podstawa ta nie zostanie wzruszona, dopóty hipoteka nie

może być skutecznie wykreślona. W żadnym razie ważnej podstawy jej

wykreślenia, wbrew stanowisku Sądu Okręgowego, nie można upatrywać w akcie

przekształcenia wydanym przed wspomnianą decyzją (w 1991 r.), i to z dwóch

powodów: po pierwsze dlatego, że nie pozbawił on mocy tej ostatecznej decyzji, a

po drugie, że § 16 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia, stanowiący o akcie przekształcenia

jako podstawie wykreślenia hipoteki, dotyczy sytuacji, w której wydano go po

decyzji uwłaszczeniowej, a z taką sytuacją nie mamy w sprawie do czynienia. W nie

kwestionowanym stanie faktycznym żaden z przypadków, wymienionych w § 16

rozporządzenia, w jakich hipoteka podlega wykreśleniu, w sprawie nie występuje.

Przytoczone rozważania prowadzą do wniosku, że decyzja administracyjna

wcześniejsza nie może być podstawą wykreślenia wpisu hipoteki dokonanego na

podstawie decyzji wydanej później. W takiej sytuacji wpis tej hipoteki może być

podważony w drodze procesu o uzgodnienie stanu prawnego wynikającego z księgi

wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym.

Z tych względów podstawa kasacyjna z art. 3931 pkt. 1 k.p.c. okazała się

uzasadniona i Sąd Najwyższy na podstawie art. 39315 k.p.c. orzekł, jak w sentencji.