II CKN 60/97 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CKN 60/97

W Y R O K

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 26 marca 1997 r.

Sąd Najwyższy Izba Cywilna

w składzie następującym:

Przewodniczący: SSN - Cz. Żuławska

Sędziowie:

SN - T. Wiśniewski (spraw.)

SA - H. Pietrzkowski

Protokolant: P. Malczewski

po rozpoznaniu w dniu 26 marca 1997 r.

sprawy z powództwa J. T.-I., I. T., T. T.

przeciwko J. S.

o zmianę sposobu wykonywania służebności

na skutek kasacji powódki J. T.-I.

od wyroku Sądu Wojewódzkiego w K.

z dnia 22 października 1996 r., sygn. akt II Ca […]

uchyla zaskarżony wyrok w części zmieniającej wyrok Sądu

Rejonowego w K. (pkt I) oraz w części orzekającej o kosztach

postępowania w drugiej instancji (pkt II) i w tym zakresie sprawę

przekazuje Sądowi Wojewódzkiemu w K. do ponownego

rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Sąd Rejonowy w K., uwzględniając powództwo J. T.-I., I. T. i T. T.

przeciwko J. S., wyrokiem z dnia 12 lipca 1996 r. zmienił ustanowioną

orzeczeniem sądowym służebność na rzecz każdoczesnych właścicieli działki

[…]/3, położonej w Z., w ten sposób, że w miejsce tej służebności ustanowił

na rzecz każdoczesnych właścicieli wymienionej działki służebność polegającą

na prawie przechodu i przejazdu przez działkę […]/7 (po całej jej powierzchni)

oraz przez część działki […]/5, stosownie do wyrysu z mapy ewidencyjnej,

stanowiącego część integralną opinii biegłego J. A. z dnia 10 lipca 1995 r.

Powyższy wyrok w wyniku apelacji pozwanej został jednakowoż

zmieniony przez Sąd Wojewódzki w K. wyrokiem z dnia 22 października

1996 r., tak iż w rezultacie powództwo uległo oddaleniu. Sąd Wojewódzki

uznał, że powództwo nie mogło zostać uwzględnione przede wszystkim z uwagi

na wadliwe sformułowanie żądania pozwu. Jeżeli bowiem ewentualna zmiana

sposobu wykonywania służebności miałaby polegać na przeniesieniu jej na inny

pas gruntu, oraz zarazem na ograniczeniu jej treści jedynie do uprawnienia

przechodu i przejazdu - uprawnienie do przegonu miałoby być tym samym

zniesione - to w żądaniu pozwu należało zawrzeć „ofertę” stosownego

wynagrodzenia na rzecz pozwanej. Wymagają tego,

zdaniem Sądu

Wojewódzkiego, wchodzące w grę w niniejszej sprawie art. art. 291 i 294 kc.

Powodowie jednakże nie żądali zmiany czy też nawet częściowego zniesienia

służebności za jednoczesnym przyznaniem wynagrodzenia właścicielowi

nieruchomości władnącej. Ponadto powodowie powinni byli połączyć swoje

zasadnicze żądanie z „ofertą” stosownego odszkodowania na rzecz pozwanej,

a to z uwagi na konieczność przystosowania proponowanego szlaku drożnego

do eksploatowania w każdych warunkach atmosferycznych oraz ze względu

na potrzebę wycięcia orzecha na działce władnącej w celu umożliwienia wjazdu

na nią. Dodatkowo Sąd Wojewódzki zaznaczył, że powodowie nie wykazali

również, aby zachodziła ważna w rozumieniu art. 291 kc potrzeba gospodarcza,

uzasadniająca zmianę służebności.

W kasacji powódka J. T.-I. zarzuca Sądowi Wojewódzkiemu naruszenie:

1) art. 291 kc przez błędną jego wykładnię, a to na skutek

nieuwzględnienia istniejących ważnych potrzeb gospodarczych powstałych po

ustanowieniu służebności, a przemawiających za potrzebą zmiany sposobu

wykonywania przedmiotowej służebności, a nadto przez błędne przyjęcie, że

roszczenie o zmianę treści lub sposobu wykonywania służebności gruntowej

musi być połączone z oferowaniem w

żądaniu pozwu stosownego

wynagrodzenia, o jakim mowa we wskazanym artykule, oraz

2) art. 382 kpc przez zaniechanie uwzględnienia całości materiału

dowodowego zebranego w postępowania przed Sądem pierwszej instancji, w

szczególności zaś w zakresie zmiany stosunków gospodarczych, jaka nastąpiła

po ustanowieniu służebności w związku z innym przeznaczeniem nieruchomości

obciążonej, a także przez pominięcie oceny, iż szlak służebny wskazany w

orzeczeniu Sądu pierwszej instancji jest szlakiem równorzędnym pod względem

możliwości jego swobodnego wykorzystywania ze szlakiem służebnym,

istniejącym obecnie na nieruchomości powodów, oraz że służy on jako droga

dojazdowa do innych jeszcze nieruchomości.

Skarżąca

domaga

się

uchylenia

zaskarżonego

wyroku

Sądu

Wojewódzkiego i przekazania sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania.

Kasacja jest uzasadniona.

W pierwszej kolejności należy rozważyć zasadniczą kwestię, czy w

sprawie o zmianę treści lub sposobu wykonywania służebności dokładne

określenie żądania polega na określeniu również kwoty wynagrodzenia, które

ma przypaść właścicielowi nieruchomości władnącej, a w związku z tym, czy w

razie poprzestania przez stronę powodową jedynie na żądaniu zmiany

służebności dopuszczalne jest oddalenie powództwa z tego tylko powodu.

Aczkolwiek Sąd Wojewódzki kwestii tej nadał charakter merytoryczny, to

niemniej jednak ma ona przede wszystkim naturę procesową. Jest to bowiem

problem warunków, jakim powinien odpowiadać pozew jako szczególne pismo

procesowe. Zgodnie bowiem z art. 187 § 1 pkt 1 kpc dokładne określenie

żądania to obligatoryjny (konieczny) element treści pozwu. To ogólne, co

zrozumiałe, sformułowanie ustawy odnosi się do każdego pozwu, natomiast

treść

żądania

in

concreto

uzależniona

jest

oczywiście

od

sytuacji

materialnoprawnej, która decyduje o wytoczeniu powództwa.

Żądanie objęte powództwem o zmianę służebności zmierza do przemiany

dotychczasowego stanu prawnego, stąd też wyrok ma tutaj charakter

konstytutywny, działający ex nunc. Przy tego rodzaju powództwie powód

określając żądanie pozwu musi zatem mieć na uwadze treść przepisu art. 291 kc,

co nie oznacza jednak, że wymaganie dokładnego wskazania tego żądania

odnosi się również do kwestii wynagrodzenia za ewentualną zmianę treści lub

sposobu wykonywania służebności. Nie jest tak, gdyż z art. 291 kc należy

wnioskować, że w procesie dotyczącym tego artykułu przedmiotem jest

realizacja przez właściciela nieruchomości obciążonej przysługującego mu

roszczenia o odpowiednią zmianę służebności. Uprawnienie do wynagrodzenia

jest natomiast związane z osobą właściciela nieruchomości władnącej. Sąd,

zmieniając służebność, orzeka jednak o wynagrodzeniu z urzędu, niezależnie

więc od wniosku właściciela tej nieruchomości, chyba że ten zrzekł się

wynagrodzenia. Co więcej, należałoby nawet przyjąć, że w wypadku

nieprzyznania wynagrodzenia w sprawie o zmianę treści lub sposobu

wykonywania służebności nie ma przeszkód do dochodzenia go w drodze

odrębnego procesu.

Wszystko to prowadzi do wniosku, że na powodzie nie ciąży obowiązek

zastrzeżenia w petitum pozwu, iż żądana przezeń zmiana służebności ma

nastąpić za odpłatnością z jego strony. Tym bardziej więc nie można od niego

wymagać, aby w związku z żądaniem takowej zmiany określił jednocześnie

wysokość wynagrodzenia na rzecz właściciela nieruchomości władnącej. Jeżeli

zaś powód zajmuje stanowisko w tym zakresie, to nie stanowi ono części

składowej żądania pozwu, lecz swoisty postulat pod adresem sądu. Dlatego też,

wbrew niektórym wypowiedziom w literaturze prawniczej, stwierdzić trzeba, że

jeżeli właściciel nieruchomości służebnej domaga się omawianej zmiany bez

wynagrodzenia, a roszczenie okazuje się uzasadnione i jego uwzględnienie

następuje za wynagrodzeniem, to wówczas nie ma nawet procesowej potrzeby

częściowego oddalania powództwa.

Kończąc niniejszy wątek rozważyć także trzeba, że gdyby w

przedstawionej mierze zajęło się stanowisko przeciwne, to konsekwentnie

należałoby też uznać, że pozew pozbawiony określenia wynagrodzenia, a

przynajmniej wzmianki w nim, nie czyni zadość przepisom art. 130 § 1 w

związku z art. 187 § 1 kpc i że powinien zostać uzupełniony w trybie art. 130

kpc albo zwrócony.

Z powyższego wynika, że należy podzielić pogląd skarżącego co do

nieprawidłowości stanowiska Sądu Wojewódzkiego, że powinien był on

zażądać w pozwie zmiany służebności.

Z tych samych powodów mutatis mutandis należy uznać za nietrafne

stanowisko Sądu Wojewódzkiego, według którego podstawę do oddalenia

powództwa stwarzała sama przez się również okoliczność, że powód nie

zastrzegł w żądaniu pozwu, iż będzie ponosił koszty przeprowadzenia zmiany

służebności. Dodatkowo należy tu jeszcze zaznaczyć, że art. 291 kc w

odróżnieniu od swojego odpowiednika w prawie rzeczowym z 1946 r., którym

był art. 186 tego prawa, nie normuje zagadnienia ponoszenia kosztów

przeprowadzenia zmiany treści lub sposobu wykonywania służebności i jedynie

w orzecznictwie trzeba poszukiwać wskazań co do zasad rozwiązywania tego

zagadnienia. I tak np. w orzeczeniu z dnia 6 marca 1984 r., III CRN 29/84

(OSNCP 1984, nr 10, poz. 180) Sąd Najwyższy uznał, że koszty te obciążają

właściciela nieruchomości władnącej. Odmienne jednak stanowisko zajął ten

Sąd w sprawie III CRN 304/85, bowiem w orzeczeniu z dnia 20 lutego 1985 r.

(OSNCP 1985, nr 10, poz. 198) przyjął, że „koszty zmiany sposoby

wykonywania służebności ponoszą, stosownie do okoliczności sprawy,

właściciele obu nieruchomości: obciążonej i władnącej, chyba że szczególne

okoliczności sprawy uzasadniają poniesienie tych kosztów przez jednego lub

drugiego z tych właścicieli”. Tak więc skoro kwestia, kto w niniejszej sprawie

ma ewentualnie ponieść powyższe koszty, ma charakter otwarty, to rzecz jasna

nie można dopatrywać się nieprawidłowości żądania zgłoszonego przez powoda

w tym, iż nie wskazał w pozwie ani wysokości tych kosztów, ani też strony,

która, jego zdaniem, ma je ponieść.

Błędna koncepcja Sądu Wojewódzkiego rozstrzygnięcia niniejszej sprawy

doprowadziła do tego, co słusznie zarzuca skarżący, że Sąd ten wydając

zaskarżony wyrok naruszył przepis art. 382 kpc, albowiem pominął on w

zupełności materiał dowodowy zebrany przez Sąd pierwszej instancji. W myśl

zaś tego artykułu, sąd drugiej instancji orzeka na podstawie materiału zebranego

w postępowaniu w pierwszej instancji oraz w postępowaniu apelacyjnym. Jeżeli

więc sąd apelacyjny jest sądem merytorycznym, to nie może on, tak jak

chociażby sąd rewizyjny, ograniczyć się do zbadania zarzutów apelacyjnych,

lecz powinien poczynić własne ustalenia i samodzielnie ocenić je z punktu

widzenia prawa materialnego (art. 233 § 1 i art. 316 § 1 w zw. z art. 391 kpc).

Sąd Wojewódzki z uwagi na nieprawidłowe stanowisko, że powództwo podlega

oddaleniu ze względu na nienależyte sformułowanie żądania pozwu, sam nie

dokonał jakichkolwiek ustaleń faktycznych, dlatego też za niedopuszczalne, a co

najmniej za bezprzedmiotowe uznać należy jego wywody natury faktycznej i

prawnej, odnoszące się do wynikających z art. 291 kc przesłanek zmiany

służebności. Tym samym nie wymaga bliższego rozważania zarzut kasacyjny

dotyczący naruszenia przez Sąd Wojewódzki prawa materialnego.

Jeśli chodzi o ten zarzut, to nasuwa się tu jednak spostrzeżenie natury

ogólnej, a mianowicie, że zasadniczo jego skuteczne zgłoszenie wchodzi w

rachubę tylko wtedy, gdy ustalony przez sąd drugiej instancji stan faktyczny,

będący podstawą zaskarżonego wyroku, nie budzi zastrzeżeń, a zatem jest

niezbity i niepodważalny.

W tej sytuacji zaskarżony wyrok nie mógł się ostać i podlegał uchyleniu,

a sprawa przekazaniu Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania.

Dlatego też Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 39312 § 1 kpc).

jb.

II CKN 60/97

T E Z A

1. W sprawie o zmianę służebności (art. 291 kc) na powodzie nie ciąży

obowiązek zastrzeżenia w petitum pozwu, iż zmiana ta ma nastąpić za

odpłatnością.

2. Skuteczne zgłoszenie zarzutu kasacyjnego dotyczącego naruszenia

prawa materialnego wchodzi zasadniczo w rachubę tylko wtedy, gdy ustalony w

postępowaniu apelacyjnym przez sąd drugiej instancji stan faktyczny, będący

podstawą zaskarżonego wyroku, nie budzi zastrzeżeń, a zatem jest niezbity i

niepodważalny.

aw