II CKN 408/97 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CKN 408/97

POSTANOWIENIE

Dnia 20 października 1997 r.

Sąd Najwyższy Izba Cywilna

w składzie następującym:

Przewodniczący: SSN - J.Suchecki

Sędziowie:

SN - Z.Strus (spraw.)

SN - M.Wysocka

Protokolant: I. Pawlata

po rozpoznaniu w dniu 20 października 1997 r.

na rozprawie sprawy z wniosku Gminy Miasta K.

z udziałem F. P., Skarbu Państwa - Kierownika Urzędu Rejonowego w K.,

Rejonowego Przedsiębiorstwa Gospodarki Mieszkaniowej, E. M., A. M., S. K.,

S. K., W. K., E. G., R. K., J. M., M. M., K. W., X. W., J. W.

o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie

na skutek kasacji wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w K.

z dnia 8 listopada 1996 r., sygn. akt II Cr […]

p o s t a n a w i a:

oddalić kasację.

UZASADNIENIE

Gmina Miasta K. żądała stwierdzenia, że Skarb Państwa - Urząd

Rejonowy w K. nabył przez zasiedzenie udział wynoszący 1/3 część

nieruchomości położonej w K. składającej się z działek nr […] o łącznej

powierzchni 1385 m kw dla której prowadzona jest księga wieczysta

Kw. nr […].

Skarb Państwa jako uczestnik przyłączył się do wniosku.

Uczestnik postępowania F. P. wnosił o oddalenie tego wniosku i twierdził,

że jest współwłaścicielem nieruchomości w 1/3 oraz zarzucał, że Skarb Państwa

nie posiadał nieruchomości. Pozostali uczestnicy pozostawili wniosek do

uznania sądu podnosząc, że granice między nimi a nieruchomością objętą

wnioskiem są niesporne.

Sąd Rejonowy oddalił wniosek uznając, że wnioskodawczyni nie

wykazała samoistnego posiadania przez Skarb Państwa udziału w wymienionej

nieruchomości ponieważ Skarb Państwa wykonywał jedynie zarząd a nie był

samoistnym posiadaczem.

Stosownie do poczynionych przez Sąd ustaleń współwłaścicielami

nieruchomości są Skarb Państwa w 2/3 i F. P. w 1/3 części. Wynika to z wpisów

w dziale II księgi wieczystej. Nieruchomość wskutek działań wojennych była

opuszczona lecz na mocy postanowienia Sądu Grodzkiego w K. z 8 sierpnia

1946 r. sygn. I C […] F. W. została wprowadzona w posiadanie 1/3 części.

Odnośnie do pozostałych 2/3 części, własność nieruchomości jako opuszczonej

nabył

Skarb

Państwa,

co

wynika

z

prawomocnego

postanowienia

Sądu Powiatowego w K. z dnia 8 lipca 1960 r. sygn. Ns. […].

Rewizja wnioskodawczyni została oddalona postanowieniem Sądu

Wojewódzkiego w K. z dnia 25 października 1996 r. sygn. Cr […].

Kasacja wniesiona w imieniu wnioskodawczyni przytacza obie podstawy

wymienione w art. 3931 kc i wskazuje naruszenie prawa materialnego przez

błędną wykładnię przepisów art. 336, 339, 340, 341 i 350 kc w związku z art.

172 kc polegającą na błędnej interpretacji przepisów prawa materialnego

dotyczących domniemań płynących z posiadania oraz naruszenie przepisów

postępowania:

- art. 381 § 1 kpc przez nieuwzględnienie z urzędu niewyjaśnienia wszystkich

okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy,

- art. 387 kpc przez oddalenie rewizji mimo istnienia przesłanek do uchylenia

zaskarżonego orzeczenia wskutek uchybień proceduralnych podniesionych w

tej rewizji. Do uchybień tych skarżąca zalicza oparcie orzeczenia Sądu

Rejonowego na wyjaśnieniach uczestnika postępowania mimo, że nie są one

konsekwentne

a

nadto

pozostają

w

sprzeczności

z

twierdzeniami

wnioskodawcy i zgłoszonymi dowodami.

Skarżąca domaga się uchylenia zaskarżonego postanowienia oraz postanowienia

Sądu pierwszej instancji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd Wojewódzki oceniając trafność zarzutu rewizji sprzeczności ustaleń

dotyczących sprawowania przez Skarb Państwa zarządu powołał się na

protokół z dnia 10 października 1957 r. sporządzony przez przedstawicieli

Miejskiego Zarządu Budynków Mieszkalnych w K. oraz Prezydium Miejskiej

Rady Narodowej w K. - Wydziału Finansowego i Miejskiego Zarządu

Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej (k. 3 akt sprawy Ns. […]

Sądu Powiatowego w K.). Z dokumentu tego wynika, że nieruchomość

pozostaje pod zarządem i w administracji Prezydium Miejskiej Rady

Narodowej

w

K..

Zarząd

sprawowany

przez

Skarb

Państwa

nad nieruchomościami opuszczonymi w rozumieniu przepisów dekretu

z dnia 8 marca 1946

r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich

(Dz.U. Nr 13, poz. 87) z reguły miał postać faktycznego władztwa jednak

nie był posiadaniem w rozumieniu art. 296 prawa rzeczowego lub art. 336 kc

po dniu 1 stycznia 1965 r. (por. uchwałę Całej Izby SN z 24.V. - 26.X.1956 r.

I CO. 9/56, publ. - OSN 1957 r. z.1, poz. 1). Podobnie, posiadaniem

w znaczeniu cywilnoprawnym nie był zarząd sprawowany na podstawie

przepisów Rozporządzenia Ministra Gospodarki Komunalnej z dnia 9 czerwca

1959 r. w sprawie przejmowania budynków w zarząd państwowy

(Dz.U. Nr 38, poz. 237) wydanych na podstawie art. 69 prawa lokalowego

(tekst jednolity Dz.U. z 1962 r., Nr 47, poz. 237). Zarząd w jednym i w drugim

wypadku miał bowiem na celu ochronę nieruchomości opuszczonych w czasie

wojny lub nie utrzymywanych w należytym stanie. Stanowił zatem emanację

władczych uprawnień Państwa a nie wykonywanie cywilnoprawnych funkcji

Skarbu Państwa jako podmiotu prawa cywilnego. Ze względu na ustalenie

charakteru władania nietrafne jest powoływanie się na domniemania

ustanowione w art. 339 i art. 340 kc, które mogłyby wchodzić w grę tylko

wówczas, gdyby rzeczywisty a odmienny od posiadania charakter władztwa

nie został wykazany.

Sąd Wojewódzki nie naruszył zatem prawa materialnego, a podstawa

kasacji wskazana w pkcie 1 jest nieusprawiedliwiona.

Rozstrzygając o trafności zarzutów dotyczących naruszenia przepisów

postępowania należy przede wszystkim mieć na względzie, że według

przepisów o rewizyjnych środkach odwoławczych sąd drugiej instancji badając

legalność i merytoryczną trafność kontrolowanego orzeczenia w zasadzie nie

dokonywał własnych ustaleń faktycznych lecz orzekał na podstawie stanu

faktycznego ustalonego przez sąd pierwszej instancji. Wyjątek stanowiły fakty

powszechnie znane lub wiadome urzędowo oraz fakty ustalone na podstawie

dowodów uzupełniających lub ponowionych (art. 385 § 1 i 2 kpc w brzmieniu

obowiązującym do 1 lipca 1996 r.).

W

rozpoznawanej

sprawie

Sąd

Wojewódzki

nie

przeprowadzał

uzupełniającego postępowania i skarżąca nie zarzuca, by doszło do naruszenia

wymienionego art. 385 § 2 kpc. Pozostaje zatem rozważyć, czy Sąd ten

naruszył wskazane w kasacji przepisy postępowania, przez uchybienie swym

obowiązkom wynikającym z działu V rozdziału o rewizji. Nie może bowiem

ulegać wątpliwości w świetle obszernego i utrwalonego już orzecznictwa Sądu

Najwyższego, że zarzut naruszenia przepisów regulujących postępowanie

przed sądem pierwszej instancji może być podnoszony w kasacji tylko

pośrednio dla wykazania, że sąd rewizyjny uchybił obowiązkom regulującym

zakres jego kognicji, a nie bezpośrednio. Kasacja bowiem jest z mocy art. 392

§ 1 kpc (w brzmieniu nadanym nowelą z 1 marca 1996 r.) środkiem

odwoławczym od orzeczeń sądów drugiej instancji.

Skarżąca zarzuca naruszenie art. 381 § 1 kpc w brzmieniu sprzed noweli

polegające na nieuwzględnieniu z urzędu niewyjaśnienia wszystkich

okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. Uzasadniając ten zarzut dotyczący rzeczywiście postępowania rewizyjnego - skarżąc powołała przepis

art. 3 § 2 kpc, co nie wskazuje w żaden sposób jakie okoliczności

niewyjaśnione uszły uwadze Sądu Wojewódzkiego. W dalszej części kasacji

znajduje się zarzut niewyjaśnienia, czy F. W. wykonywała kiedykolwiek

posiadanie przywróconego jej udziału, czy jeszcze żyje i czy udzielając F. P.

pełnomocnictwo przeniosła na niego posiadanie.

Tak sformułowane zarzuty nie mogą odnieść skutku. Przedmiotem

postępowania nie było bowiem zasiedzenie na rzecz F. P. lub F. W. lecz

na Skarb Państwa. Dlatego istotnymi okolicznościami były w myśl art. 172 kc

samoistne posiadanie Skarbu Państwa, przymiot dobrej wiary i okres

posiadania. Natomiast Sąd meriti nie miał obowiązku wyjaśniać posiadania

po stronie F. P. i skuteczności dokonanych przez niego czynności prawnych

(najpierw sprzedaży nieruchomości na rzecz M. M. a potem przyjęcia

od tej osoby darowizny) skoro zagadnienie, kto jest właścicielem udziału

wynoszącego 1/3 część miało znaczenie tylko dla udziału zainteresowanych

w postępowaniu (art. 5120 § 1 i 2 kpc), to zaś na podstawie wpisu w dziale II

księgi wieczystej, pełnomocnictwa i oświadczenia F. P., że F. W. żyje

nie wzbudzało wątpliwości.

Jak wskazano wyżej, Sąd Wojewódzki opierając się na dokumencie, z którego

wynikał zarząd Skarbu Państwa w stosunku do nieruchomości, nie znalazł

podstaw do zakwestionowania podstawowego ustalenia Sądu pierwszej

instancji odnośnie do charakteru władztwa Skarbu Państwa.

Skarżący twierdzi w kasacji, że dalsze działania Skarbu Państwa,

w szczególności

remont

kapitalny

z

1968

r.

dokonywany

przez

przedsiębiorstwo państwowe dowodzą samoistnego posiadania. W związku

z tym należy zauważyć, że od chwili uprawomocnienia się postanowienia

z dnia 8 lipca 1960 r. sygn. Ns […] współwłaścicielem nieruchomości

(przez przemilczenie) stał się Skarb Państwa. Od tej chwili jego władanie

przedmiotem własności było atrybutem przysługującego prawa podmiotowego

o

charakterze

cywilnym

tj.

własności.

Jak

każdy

współwłaściciel,

Skarb Państwa, na rzecz którego pod rządem art. 128 kc władztwo nad częścią

mienia ogólnonarodowego mogły sprawować państwowe osoby prawne

np. przedsiębiorstwa państwowe (por. uchwałę składu 7 sędziów SN

z 15.IV.1966 r. I CR 80/66, OSN 1967, poz. 24) był uprawniony

do współposiadania rzeczy wspólnej (art. 90 prawa rzeczowego, a następnie

art.

kc.

Jeżeli

inny

współwłaściciel

nie

wykonywał

swojego

współposiadanie nie oznaczało to, że posiadacz całości wykonywał swoje

prawo do przysługującej mu idealnej części nieruchomości, a w stosunku

do pozostałej był posiadaczem samoistnym. Takiemu taktowaniu stosunku

współwłasności sprzeciwia się wspomniany art. 206 kc. Skarb Państwa

lub państwowa osoba prawna działająca na skutek oddania jej nieruchomości

tzw. operatywny zarząd posiadając całość podczas trwania współwłasności,

wykonywał w stosunku do swojego udziału uprawnienia właścicielskie,

a w stosunku do udziału F. W. wykonywał przysługujące jej uprawnienia

i w tym zakresie nie był posiadaczem samoistnym. Nie można wykluczyć

wprawdzie zasiedzenia idealnego udziału między współwłaścicielami, jednak

do

takiej

zmiany

charakteru

władztwa

konieczne

jest

wyraźne

zamanifestowanie woli władania cum animo rem sibi habendi, w sposób

widoczny dla współwłaścicieli i dla otoczenia. Surowe wymagania wobec

współwłaściciela zmieniającego zakres posiadania samoistnego uzasadnione

jest bezpieczeństwem stosunków prawnych i ochroną własności, która

narażona byłaby na uszczerbek, gdyby współwłaściciel - jak stwierdzono

wyżej - uprawniony do współposiadani całości mógł łatwo doprowadzić

do utraty praw pozostałych współwłaścicieli, powołując się na zmianę

swej woli, a więc elementu subiektywnego. Wymagania te muszą znaleźć

swoje odbicie w

postępowaniu dowodowym. Ciężar udowodnienia,

przez jednego ze współwłaścicieli, że zmienił zakres posiadania samoistnego

spoczywa na nim wraz z niekorzystnymi skutkami jakie wiążą się

z niewykazaniem w sprawie o zasiedzenie tego przymiotu.

W rozpoznawanej sprawie Gmina Miasta K. ani Skarb Państwa

nie wykazali samoistnego posiadania udziału wynoszącego 1/3 część

nieruchomości. Znaczna część uzasadnienia kasacji poświęcona jest polemice

z ustaleniami Sądu Rejonowego jakoby bezkrytycznie przyjętymi przez Sąd

drugiej instancji. Skarżąca nie zdołała jednak wykazać jakie kryteria

swobodnej oceny dowodów zostały w sprawie naruszone oraz przedstawić

zarzutów dotyczących braku wszechstronności jako niezbędnego warunku

swobodnej oceny zebranego materiału.

Zarzut naruszenia art. 328 § 2 kpc i art. 304 kpc przez Sąd pierwszej instancji

nie mógł być skutecznie podniesiony w kasacji, ponieważ uchybienia te nie

podlegały z urzędu kontroli rewizyjnej (art. 381 § 1 kpc w brzmieniu sprzed

nowelizacji) a nie zostały wskazane w ramach właściwej (art. 368 pkt 5 kpc)

podstawy rewizji.

Z przytoczonych wyżej względów, nie dopatrując się usprawiedliwionych

podstaw kasacji Sąd Najwyższy z mocy art. 39312 kpc orzekł jak w sentencji.

aw

er