II CKN 20/97 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CKN 20/97

W Y R O K

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 marca 1997 r.

Sąd Najwyższy Izba Cywilna

w składzie następującym:

Przewodniczący: SSN

-

K. Kołakowski

Sędziowie:

SN

-

F. Barczewska (spraw.)

SN

-

M. Słoniewski

Protokolant:

G. Banaszewska

po rozpoznaniu w dniu 5 marca 1997 r.

na rozprawie sprawy z powództwa K. W., A. D., H. K., W. Z. i S. P.

przeciwko […] Spółdzielni Mieszkaniowej „[…]” w Ł.

przy udziale interwenienta ubocznego […] Zakładów […] w Ł. w upadłości

o przyjęcie w poczet członków spółdzielni i przydział lokalu

na skutek kasacji powodów

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 3 września 1996 r., sygn. akt I ACr […]

oddala kasację i wniosek strony pozwanej o zasądzenie kosztów.

UZASADNIENIE

Powodowie: K. W., A. D., H. K., W. Z. i S. P. wystąpili z pozwami

przeciwko Spółdzielni Mieszkaniowej „[…]” w Ł. domagając się zobowiązania

pozwanej do przyjęcia ich w poczet członków i przydzielenia każdemu z nich

określonego

lokalu

na

zasadach

spółdzielczego

prawa

do

lokalu.

Powodowie powołali się na umowę zawartą w dniu 18 listopada 1987 r.

przez pozwaną Spółdzielnię z ich pracodawcą - […] Zakładami […] (obecnie

w likwidacji), zgodnie z którą pozwana w zamian za określoną kwotę

świadczoną przez Zakłady na spłatę kredytu bankowego, zobowiązała się

przyjąć w poczet członków i przydzielić lokale wskazanym pracownikom tego

Zakładu.

Sąd Wojewódzki w Ł. zarządził połączenie tych spraw do łącznego

rozpoznania i rozstrzygnięcia, a następnie wyrokiem z dnia 31 sierpnia 1994 r.

uwzględnił żądanie powodów w całości stwierdzając nadto, że pozwana

Spółdzielnia ma przydzielić opisane lokale „bez obowiązku uiszczenia wkładu

mieszkaniowego”.

Sprzeciw pozwanej Spółdzielni złożony od powyższego wyroku,

w którym wnosiła o uchylenie wyroku i oddalenie powództwa, został odrzucony

przez Sąd Wojewódzki w Ł. postanowieniem z dnia 21 listopada 1994 r.

Na skutek zażalenia strony pozwanej od wymienionego postanowienia

Sąd Apelacyjny w […] postanowieniem z dnia 10 kwietnia 1995 r. uchylił

zaskarżone orzeczenie uznając, że wyrok wydany w dniu 28 lutego 1994 r. jest

w istocie wyrokiem zaocznym, choć nie zamieszczono w nim takiej wzmianki,

a zatem stronie pozwanej przysługuje sprzeciw do tego wyroku.

Po rozpoznaniu sprzeciwu Sąd Wojewódzki w Ł. wyrokiem z dnia

28 lutego 1996 r. utrzymał w mocy wyrok zaoczny zwiększając zasądzone

od strony pozwanej koszty procesu. Sąd ten ustalił, że w dniu 4 lipca 1978 r.

pozwana Spółdzielnia i Zakłady […] w Ł. zawarły umowę odnośnie czasowego

przeznaczenia w budynku nr […], należącym do Spółdzielni, 64 mieszkań

na hotel robotniczy tych Zakładów. Zakłady […] zobowiązały się wówczas

uiścić tytułem wkładów lokatorskich, za wszystkie objęte umową mieszkania,

kwotę 2.492.517 zł (przed denominacją). Strony umowy uzgodniły przy tym, że

po zakończeniu działalności hotelu i po zwolnieniu mieszkań nastąpi zwrot

Zakładom wpłaconych wkładów na zasadach obowiązujących członków

Spółdzielni w dniu zwolnienia budynku. Zakłady przekazały pozwanej ustaloną

kwotę wkładów oraz kwotę 62.000 zł (przed denominacją) tytułem 20 udziałów

i wpisowego.

Następnie w dniu 18 listopada 1987 r. te same strony zawarły nową

umowę, mocą której Zakłady […] zobowiązały się do przekazania na rzecz

Spółdzielni kwoty 22.300.000 zł (przed denominacją) na jednorazową spłatę

kredytu zaciągniętego przez Spółdzielnię w banku na budowę budynku Nr […],

a Spółdzielnia zobowiązała się przyjąć w poczet członków osoby skierowane

przez te Zakłady i przydzielić im mieszkania w przedmiotowym budynku

na warunkach lokatorskiego prawa do lokalu. W umowie ustalono, że przyjęcie

na członka i przydział lokalu osobom wskazanym przez Zakłady […]

miało nastąpić po uprzednim złożeniu przez nie deklaracji przystąpienia

do Spółdzielni

wpłaceniu

opłat

kandydackich,

wpisowych

i

udziałów

członkowskich oraz zgromadzenia obowiązującego wkładu mieszkaniowego.

Zakłady […] uiściły ustaloną kwotę 22.300.000 zł. Pozwana Spółdzielnia

do kwietnia 1990 r. przyjęła w poczet członków i przydzieliła lokale

około 30 osobom wskazanym przez Zakłady, a następnie w czerwcu 1990 r.

dokonała zmian w statucie wykreślając normę przewidującą dopuszczalność

przyjmowania na członków osób wskazanych przez organy administracji

państwowej lub zakłady pracy.

Kolejnych wniosków osób wskazanych przez Zakłady […], w tym

i powódek, które złożyły deklaracje o przyjęcie do Spółdzielni i przydział lokali,

zajmowanych w ramach hotelu robotniczego, pozwana nie uwzględniła.

Mając na względzie treść

umów zawartych przez Spółdzielnię z

Zakładami […] oraz treść art. 393 kc, a także art. 16 § 1 prawa spółdzielczego

z 1982 r. Sąd Wojewódzki uznał że roszczenia powodów są uzasadnione, gdyż

zmiany w statucie nie mogą działać wstecz. Zdaniem tego Sądu skoro

Zakłady […] przekazały pozwanej Spółdzielni w oparciu o pierwszą umowę

należność z tytułu wkładów to i ta umowa ma charakter umowy o świadczenia

na rzecz osoby trzeciej, a zatem powodowie nie są zobowiązani do wpłaty

wkładu. W tej sytuacji Zakładom nie przysługuje od Spółdzielni zwrot

równowartości wkładów, nie mogła więc ta wierzytelność być zgłoszona

do potrącenia. Sąd ten nadto powołał się na stanowisko Sądu Apelacyjnego

w […] wyrażone w sprawie II C […].

Pozwana Spółdzielnia wniosła rewizję do powyższego wyroku w części

dotyczącej rozstrzygnięcia, iż powodowie nie mają obowiązku uiszczenia

wkładów mieszkaniowych, zarzucając naruszenie art. 393 kc, art. 498 § 1 kc

i art. 218 § 3 prawa spółdzielczego, a także postanowień zawartych w § 5 pkt 1

umowy z dnia 18 listopada 1987 r. Skarżąca nadto zarzuciła, iż powołanie się na

pogląd Sądu wyrażony w innej sprawie, nie może mieć przesądzającego

znaczenia.

Wyrokiem z dnia 3 września 1996 r. Sąd Apelacyjny w […] zmienił

zaskarżony wyrok w ten sposób, że uchylił wyrok zaoczny z dnia 31 sierpnia

1994 r. w pkt 1, 2, 3 i 4 w części rozstrzygającej, że przydział lokali ma nastąpić

bez obowiązku uiszczenia wkładów i orzekł „że przydział lokali ma nastąpić

z obowiązkiem uiszczenia wkładu”, orzekł też o kosztach procesu. Sąd ten

uznał, że w sprawie doszło tylko do naruszenia prawa materialnego przez

nieprawidłowe zastosowanie art. 393 kc w związku z art. 16 § 1 prawa

spółdzielczego. Podkreślił, że z niewątpliwych ustaleń Sądu I instancji wynika

iż druga umowa z dnia 18 listopada 1987 r.

miała charakter umowy

o świadczenie na rzecz osób trzecich. Strony umowy w § 5 ustaliły, że

Spółdzielnia w zamian za otrzymane od Zakładów […] środki finansowe

w kwocie 22.300.000 zł przeznaczone na spłatę kredytu bankowego,

zobowiązała się przyjąć na członków osoby wskazane przez te Zakłady

i przydzielić im mieszkania w budynku nr […] na warunkach lokatorskiego

prawa do lokalu, jednakże po dokonaniu przez te osoby opłat wpisowego,

udziałów i wkładu mieszkaniowego. Zarówno powołany § 5 umowy jak i § 4

przewidujący sposób spłaty tych środków przez Spółdzielnię na rzecz Zakładów

całkowicie eliminują powódki z osiągnięcia korzyści finansowej z tejże wpłaty.

Nadto Sąd ten podkreślił, że wbrew odmiennej ocenie Sądu I instancji, nie

można przyjąć aby wcześniejsza umowa z dnia 4 lipca 1978 r. miała charakter

umowy o świadczenie na rzecz osób trzecich, a więc aby środki wpłacone przez

Zakłady […] w ramach tej umowy mogły być zaliczone na poczet wkładów

mieszkaniowych osób skierowanych do Spółdzielni w oparciu o umowę zawartą

w wiele lat później. Umowa z dnia 4 lipca 1978 r. dotycząca wyrażenia przez

Spółdzielnię zgody na czasowe przeznaczenie przez Zakłady […] na hotel

robotniczy mieszkań przydzielonych tym Zakładom, z puli będącej w

dyspozycji Prezydenta Ł., przewidywała wprawdzie uiszczenie przez te Zakłady

wartości wkładu za wszystkie 64 mieszkania w kwocie 2.492.577 zł, ale

zastrzegała równocześnie zwrot należności na rzecz Zakładów po zwolnieniu

budynku na zasadach obowiązujących członków Spółdzielni w dniu zwolnienia.

W związku z tą umową same Zakłady, jako osoba prawna ubiegały się o

członkostwo i złożyły w imieniu własnym deklarację członkowską, dokonały też

wpłaty wkładów, wpisowego i udziałów.

Sąd ten nadto podkreślił, że nieuprawnionym było powoływanie się przez

Sąd I instancji na stanowisko Sądu Apelacyjnego wyrażone w sprawie II C […]

skoro w sprawie tej zagadnienie wkładu nie było przedmiotem rozpoznania

i rozstrzygnięcia wobec braku roszczenia w tym zakresie.

W kasacji wniesionej od wymienionego wyroku powodowie powołali się

na podstawę przewidzianą w art. 3931 pkt 2 kpc zarzucając wadliwe

zastosowanie art. 390 § 1 kpc w brzmieniu obowiązującym przed 1 lipca 1996 r.

Skarżący wnosili o uchylenie zaskarżonego wyroku w pkt 1 i przekazania

sprawy Sądowi Apelacyjnemu w […] do ponownego rozpoznania ewentualnie

uchylenie w tej części również wyroku Sądu Wojewódzkiego w Ł. i przekazanie

sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Powodowie oparli kasację tylko na podstawie przewidzianej w art. 393 1

pkt 2 kpc, a konkretnie na zarzucie wadliwego zastosowania w sprawie art. 390

§ 1 kpc w brzmieniu obowiązującym przed dniem 1 lipca 1996 r. Zdaniem

skarżących uchybienia Sądu Wojewódzkiego, jeżeli w ogóle miały miejsce, to

dotyczyły wykładni oświadczeń woli zawartych w umowach z dnia 4 lipca

1978 r., z dnia 18 listopada 1987 r., a błędna wykładnia oświadczeń woli

mogłaby być zakwalifikowana tylko jako sprzeczność ustaleń z treścią

zebranego materiału, a nie jako naruszenie prawa materialnego. Sąd Apelacyjny

nie był więc władny dokonać zmiany wyroku, a co najwyżej uchylić go

i przekazać sprawę w zaskarżonej części do ponownego rozpoznania.

Naruszenie prawa procesowego zdaniem skarżących miało wpływ na wynik

sprawy, gdyż Sąd II instancji zmieniając częściowo wyrok pozostawił

bez rozstrzygnięcia problem wysokości wkładu, chociaż stanowiska stron w tym

zakresie były rozbieżne. Skarżący nadmienili, że od początku deklarowali chęć

rozliczenia się z tytułu przydziału lokali na prawach spółdzielczego prawa do

lokali, ale wcześniej uważali że rozliczenie to winno nastąpić z Zakładami […],

a dopiero obecnie okazało się że rozliczenie winno nastąpić ze Spółdzielnią.

Z uwagi na treść zarzutu powołanego w kasacji zasadniczego znaczenia

nabiera problem odróżnienia ustaleń treści oświadczenia woli od wykładni

uprzednio ustalonej treści oświadczeń woli oraz wysnucia wniosków prawnych

z tych oświadczeń.

Ustalenie treści oświadczeń woli, a więc ustalenie istnienia lub

nieistnienia oświadczenia woli (jedno czy dwustronnego), a zatem czy zostało

ono złożone, a także w jakich okolicznościach to oświadczenie miało miejsce, a

w szczególności czy zachodzą wady oświadczenia woli, należy jak dość zgodnie

przyjmuje się w doktrynie, do ustaleń faktycznych nie podlegających kontroli w

ramach zarzutu naruszenia prawa materialnego.

Natomiast wykładnię oświadczeń woli i związaną z tym kwalifikację

prawną, według utrwalonego w doktrynie poglądu należy ujmować jako prawo

materialne. Przemawia za tym ta okoliczność, że wykładni dokonuje Sąd bądź to

na podstawie jakiejś szczególnej normy interpretacyjnej, bądź na podstawie

ogólnej normy zawartej w art. 65 kc. Kwalifikacja prawna czyli wysnucie

wniosków prawnych z oświadczeń woli (jedno czy dwustronnych), których treść

ustalono i wyjaśniono jest zagadnieniem prawnym, gdyż chodzi o subsumcję

pod przepis prawny. Błędy popełnione w tym przedmiocie oznaczają naruszenie

prawa materialnego przez jego niewłaściwe zastosowanie. Za takim

stanowiskiem wypowiedział się też bezpośrednio lub pośrednio Sąd Najwyższy

między innymi w uzasadnieniach orzeczeń: z dnia 9 sierpnia 1974 r. II CR

435/74 (OSNCP z 1975 r. z. 6, poz. 100) i z dnia 21 lutego 1977 r. IV CR 2/77

(OSNCP z 1977 r. z. 11, poz. 221).

W świetle treści art. 393 § 1 kc strony mogą się umówić, że objęte umową

świadczenie dłużnik spełni na rzecz osoby nie będącej stroną umowy i w ten

sposób wykona swoje zobowiązanie. Osoba trzecia nie musi skorzystać z

uczynionego na jej rzecz zastrzeżenia, może je przyjąć lub odrzucić. W

przypadku przyjęcia nabywa prawo względem dłużnika, mimo że sama nie była

stroną umowy, do żądania spełnienia świadczenia, ale tylko w granicach

określonych umową.

Z treści umowy zawartej przez pozwaną Spółdzielnie z Zakładami […]

w dniu 18 listopada 1987 r. wynika że Spółdzielnia, w zamian za w istocie

długoterminową pożyczkę uzyskaną od Zakładów, zobowiązała się przyjąć

na członków osoby wskazane przez te Zakłady i przydzielić im mieszkania

na warunkach lokatorskiego prawa do lokalu, ale po uprzednim złożeniu

przez te osoby deklaracji przystąpienia do Spółdzielni oraz wpłaceniu

opłat kandydackich,

wpisowych

udziałów

członkowskich

i

wkładów

mieszkaniowych. Spółdzielnia zobowiązała się spłacić Zakładom uzyskaną

kwotę na warunkach i w terminach jak kredyt zaciągnięty w NBP, przy czym

pierwsza rata spłaty miała pochodzić ze środków uzyskanych przez Spółdzielnię

od członków tytułem wkładu mieszkaniowego.

Umowę tę Sądy obu instancji trafnie zakwalifikowały jako umowę z art.

393 § 1 kc, ale świadczenie Spółdzielni z tej umowy na rzecz osób wskazanych

przez Zakłady (w tym powodów) było uzależnione między innymi od wpłacania

przez te osoby wkładów mieszkaniowych.

Jeżeli natomiast chodzi o umowę wcześniejszą z dnia 4 lipca 1978 r. to

Sąd I instancji choć prawidłowo ustalił jej treść, to błędnie ocenił, że miała ona

charakter umowy o świadczenie na rzecz osoby trzeciej, a więc dokonał jej

błędnej kwalifikacji prawnej. W oparciu o tę umowę, dotyczącą zgody

Spółdzielni na wykorzystanie 64 mieszkań na hotel robotniczy, Zakłady […]

dokonały wpłaty wkładów mieszkaniowych za te mieszkania, ale strony umowy

zastrzegły, że po likwidacji hotelu wpłata z tego tytułu zostanie zwrócona

Zakładom na zasadach obowiązujących członków spółdzielni w dniu zwolnienia

budynku.

Stan faktyczny wynikający z tej umowy nie podpadał pod hipotezę

przepisu art. 393 § 1 kc. Naruszenie prawa materialnego przez niewłaściwe

zastosowanie oznacza błąd w subsumcji, a więc błąd w podciągnięciu

konkretnego stanu faktycznego pod abstrakcyjny stan faktyczny zawarty w

normie prawnej. Taka sytuacja zachodziła w niniejszym przypadku, a zatem

zastosowanie przez Sąd Apelacyjny przepisu art. 390 § 1 kpc w brzmieniu

obowiązującym przed 1 lipca 1996 r., w związku z zarzutem naruszenia prawa

materialnego, było prawidłowe.

Nietrafny jest też zarzut że Sąd Apelacyjny nieprawidłowo pozostawił

nierozstrzygnięty problem wysokości wkładów czy zasad jego obliczenia. Sąd

ten w uzasadnieniu wyraźnie wskazał, że kwestia wysokości wkładów

mieszkaniowych należnych od powodów nie była przedmiotem rozpoznania

przez Sąd I instancji i nie mogła być przedmiotem rozstrzygnięcia przez sąd

rewizyjny, gdyż brak było w tym przedmiocie żądania powodów. Przepis art.

321 § 1 kpc wprowadza wyraźny zakaz orzekania ponad żądanie.

W tym stanie wobec tego, że kasacja nie opiera się na uzasadnionej

podstawie i brak jest podstawy, którą sąd bierze z urzędu pod rozwagę, należało

orzec jak w sentencji (art. 39312 kpc).

Również oddaleniu podlegał wniosek strony pozwanej o zasądzenie

kosztów postępowania kasacyjnego, gdyż strona nie wykazała aby poniosła

konkretne, przewidziane właściwymi przepisami (art. 98 § 2 i art. 99 kpc)

koszty postępowania kasacyjnego (odpowiedź na kasację złożył przedstawiciel

zarządu, a nie radca, zaś na posiedzeniu w dniu 5 marca 1997 r. nikt nie

reprezentował strony pozwanej).

Z powyższych względów orzeczono jak w sentencji.

aw

jb.