II CKN 133/97 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CKN 133/97

POSTANOWIENIE

Dnia 28 kwietnia 1997 r.

Sąd Najwyższy Izba Cywilna

w składzie następującym:

Przewodniczący: SSN

-

G. Bieniek (spraw.)

Sędziowie: SN

-

H. Ciepła

SN

-

E. Skowrońska-Bocian

Protokolant: G. Banaszewska

po rozpoznaniu w dniu 28 kwietnia 1997 r.

na rozprawie sprawy z wniosku „M.” spółki z o.o. w K.

o wpis do rejestru handlowego

na skutek kasacji wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w K.

z dnia 22 października 1996 r., sygn. akt XIX Ga […]

postanawia:

oddalić kasację.

UZASADNIENIE

Postanowieniem z dnia 16 lipca 1996 r. Sąd Rejonowy w K. odmówił

wpisu do rejestru handlowego spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

„M.” w K.. W sprawie tej ustalono, że w dniu 10.I.1996 r. w Kancelarii

Notarialnej w K. stawił się S. H., który działając w imieniu „M. […]” G.

z siedzibą w H., w ramach udzielonego mu przez spółkę pełnomocnictwa,

zawiązał

aktem

założycielskim

jednoosobową

spółkę

z ograniczoną

odpowiedzialnością „M.” z siedzibą w K.. „M. […]” G. jest spółką

jednoosobową, a jej jedynym udziałowcem jest „E. […]” z siedzibą w W..

Wnioskodawca jest niemiecką spółką G., której jedynym wspólnikiem jest

austriacka spółka akcyjna.

Odmawiając wpisu do rejestru handlowego Sąd Rejonowy uznał, że

przepis art. 158 § 3 kh, dotyczy nie tylko polskich spółek, lecz także spółek

zagranicznych, skoro ustawa z dnia 14.VI.1991 r. o spółkach z udziałem

zagranicznym, nie reguluje tej kwestii w sposób odmienny, a w art. 1 ust. 3

odsyła do postanowień kodeksu handlowego. Dokonując analizy § 13 - 15

niemieckiej ustawy o spółkach z ograniczoną odpowiedzialnością z dnia 20

kwietnia 1894 r. Sąd ten ocenił, niemiecką G., w drodze substytucji

za równoważną spółce z ograniczoną odpowiedzialnością. Jeśli tak, to zakaz

z art. 158 § 3 kh dotyczy także tej spółki, bowiem odmienna wykładnia

prowadziłaby

do

nierównego

traktowania

podmiotów

krajowych

i zagranicznych. Sąd Rejonowy zwrócił także uwagę na treść XII dyrektywy

Wspólnoty Europejskiej z dnia 21 grudnia 1989 r., dopuszczającą możliwość

wprowadzenia specjalnych postanowień lub sankcji, gdy spółka jednoosobowa

jest jedynym wspólnikiem spółki.

Apelację od tego postanowienia Sąd Wojewódzki w K. oddalił

postanowieniem z dnia 22 X 1996 r., podzielając stanowisko Sądu Rejonowego.

Od tego postanowienia wnioskodawca wniósł kasację zarzucając

naruszenie prawa materialnego tj. art. 6 Konstytucji RP, art. 1 ustawy z dnia 23

XII 1988 r. o działalności gospodarczej (Dz.U. Nr 26, poz. 49 ze zm.), art. 3 pkt

2 ustawy z dnia 14 VI 1991 r. o spółkach z udziałem zagranicznym w związku z

art. 9 § 2 prawa prywatnego międzynarodowego, art. 158 § 3 kh w związku z

art. 44 Układu Europejskiego ustanawiającego stowarzyszenie między

Rzeczypospolitą Polską z jednej strony a Wspólnotami Europejskimi i ich

Państwami Członkowskimi z drugiej strony, sporządzonego w Brukseli dnia 16

XII 1991 r. (Dz.U. z 1994, nr 11, poz. 38 ze zm.). Wskazując te podstawy

kasacyjne wnioskodawca wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz

poprzedzającego go postanowienia Sądu Rejonowego w K. i przekazanie

sprawy temu Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Istota zagadnienia prawnego w niniejszej sprawie - jak to trafnie ujął Sąd

Wojewódzki - sprowadza się do udzielenia odpowiedzi na pytanie: czy

założycielem jednoosobowej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w

rozumieniu przepisów kodeksu handlowego, może być podmiot zagraniczny

działający w formie jednoosobowej spółki prawa obcego, typu spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością? Pytanie to powstaje w związku z treścią art.

158 § 3 kh, który stanowi, że „jedynym wspólnikiem spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością

nie

może

być

inna

spółka

z

ograniczoną

odpowiedzialnością, składająca się z jednego wspólnika”.

Rozwiązania tego problemu należy poszukiwać w prawidłowej wykładni

przepisów: ustawy z dnia 14 VI 1991 r. o spółkach z udziałem zagranicznym

(jedn. tekst Dz.U. z 1997, nr 26, poz. 143), ustawy z dnia 12 XI 1965 Prawo

prywatne międzynarodowe (Dz.U. nr 46, poz. 290) oraz w przepisach kodeksu

handlowego. Oczywiście przy wykładni tych przepisów należy mieć na uwadze

zasady wynikające z art. 44 Układu Europejskiego zawartego w dniu 16 XII

1991 r. i obowiązującego od 1 II 1994 r. (Dz.U. z 1994, nr 11, poz. 38 i 39), a

ustanawiającego stowarzyszenie między Rzeczypospolitą Polską a Wspólnotami

Europejskimi i ich państwami członkowskimi.

Punktem wyjścia musi być niewątpliwie art. 9 § 2 Prawa prywatnego

międzynarodowego. Zgodnie z tym przepisem zdolność osoby prawnej podlega

prawu państwa, w którym osoba ta ma siedzibę. To sformułowanie oznacza, iż

ustawodawca polski opowiedział się za koncepcją prawa miejsca siedziby.

Innymi słowy oznacza to, iż prawo miejsca siedziby osoby prawnej jest

właściwe dla określenia tzw. statutu personalnego osoby prawnej. Lakoniczna

treść art. 9 § 2 Prawa prywatnego międzynarodowego („zdolność osoby prawnej

podlega prawu państwa, w którym osoba ta ma siedzibę”) może sugerować, iż

obejmuje ona jedynie zdolność osoby prawnej, czyli jej kompetencje do

posiadania praw i obowiązków, wszakże zarówno w orzecznictwie Sądu

Najwyższego, jak i w doktrynie panuje zgodny pogląd, że normę tę należy

stosować - w drodze analogii - do wielu innych stosunków prawnych

związanych z istnieniem osoby prawnej. Przykładowo można wskazać na

orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 7 IX 1936 r. C III 1167/35 (Zbiór OSN

1937, nr 9, poz. 318), w którym stwierdzono, że statut personalny osób

prawnych, wynikający z przepisu art. 1 pkt 3 międzynarodowego prawa

prywatnego z dnia 2 VIII 1926 r. (Dz.U. Nr 101, poz. 581), (obecnie art. 9 § 2

Prawa międzynarodowego prywatnego), nie ogranicza się do unormowania

kwestii, czy osoba prawna istnieje, lecz obejmuje wszystkie stosunki dotyczące

jej ustroju i zarządu (...). Przyjmuje się, że do zakresu statutu personalnego

spółki należy w szczególności: 1) zdolność prawna i zdolność do czynności

prawnych, 2) powstanie, ustanie, przekształcenie i łączenie osoby prawnej z

innymi podmiotami, 3) kwalifikacje typu spółki w ramach danego porządku

prawnego, 4) struktura organizacyjna spółki i kompetencje organów, 5) stosunki

między wspólnikami a spółką, 6) obowiązki członków organów spółki i zasady

ich odpowiedzialności wobec spółki lub wspólników, 7) zasady reprezentacji

spółki, 8) zbywalność udziałów (akcji), 9) tryb podejmowania decyzji (uchwał)

przez władze spółki, 10) postępowanie rejestrowe i skutki wpisu do rejestru, 11)

likwidacja spółki, 12) ochrona kontrahentów spółki.

Z powyższego można zatem wysnuć wniosek, że prawo właściwe dla

statusu personalnego spółki określa m.in. przesłanki prawno-materialne

zawiązania spółki np. co do celu danej spółki, liczby osób potrzebnych do

założenia spółki, dopuszczalności utworzenia spółki jednoosobowej, wysokości

kapitału, wniesienia wkładów, wpisu do rejestru itp. Odnosząc to stwierdzenie

do okoliczności niniejszej sprawy stwierdzić zatem należy, że zgodnie z normą

art. 9 § 2 Prawa międzynarodowego prywatnego, status personalny założyciela

spółki tj. „M. […]” G. z siedzibą w H. należy oceniać wg prawa niemieckiego tj.

przepisów ustawy 20 IV 2892 r. o spółce z ograniczoną odpowiedzialnością oraz

niemieckiego kodeksu handlowego z 1897 r. Ocena statusu prawnego winna

obejmować przy tym m.in. te elementy, które wyżej wymieniono. Ta ocena

prowadzi przy tym do wniosku, że skoro przepisy niemieckiej ustawy z dnia 20

IV 1892 r. o spółce z ograniczoną odpowiedzialnością nie zawierają

odpowiednika art. 158 § 3 kh, to spółka „M. […]” G., którym jedynym

udziałowcem jest „E. […]” z siedzibą w W., mogła być jedynym założycielem

spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. To „uprawnienie” mieści się

w pojęciu „zdolności osoby prawnej” w rozumieniu art. 9 § 2 Prawa prywatnego

międzynarodowego. Powstaje jednak zasadnicze pytanie, czy i w jakim zakresie

owo „uprawnienie” może być zrealizowane na terytorium Polski?

Odpowiedzi na to pytanie należy już poszukiwać na gruncie przepisów

ustawy z dnia 14 VI 1991 r. o spółkach z udziałem zagranicznym (tekst jedn.

Dz.U. z 1997 r. Nr 26, poz. 143). Rzecz w tym, że w ogóle istnieją dwa

zasadnicze typy regulacji działalności spółek zagranicznych w prawie

wewnętrznym: system koncesyjny i system traktowania obcych podmiotów

gospodarczych na równi z podmiotami krajowymi (zasada asymilacji). Ten

ostatni, liberalny reżim prawny nie istnieje nigdzie w czystej postaci. Wszystkie

państwa gospodarki rynkowej zastrzegają sobie prawo kontroli inwestycji

zagranicznych. Reżim prawny obowiązujący spółki z udziałem kapitału

zagranicznego w Polsce został znacznie zliberalizowany, szczególnie przepisami

ustawy z dnia 29 III 1996 r. o zmianie ustawy (...) - Dz.U. Nr 45, poz. 199.

Jednakże - zgodnie z art. 1 ustawy z 14 VI 1991 r. warunkiem dopuszczenia

podmiotów zagranicznych do uczestniczenia w dochodach z prowadzenia

przedsiębiorstw na terytorium RP jest utworzenie spółki handlowej pod rządami

prawa polskiego albo nabyć udziały lub akcje w spółkach prowadzących takie

przedsiębiorstwo (art. 1 ust. 2). Utworzenie spółki - co nie może być

kwestionowane - następuje na podstawie przepisów kodeksu handlowego, a

wśród nich - także art. 158 § 2 kh, chyba że ustawa stanowi inaczej. Przykładem

takiego postanowienia jest nie tylko art. 10 ustawy, dotyczący wkładów, lecz

także art. 3 pkt 3 zezwalający na utworzenie spółki przez tzw. „ułomną osobę

prawną”. Gdyby uznać - jak twierdzi to wnioskodawca - iż zgodnie z art. 9 § 2

Prawa międzynarodowego prywatnego zdolność w zakresie tworzenia spółek

oceniać wyłącznie na podstawie prawa właściwego, które przewiduje zdolność

tworzenia spółek przez tzw. „ułomną osobę prawną”, to zbędny byłby przepis

art. 3 pkt 3 ustawy z 14 VI 1991 r. Generalnie można stwierdzić, iż podzielenie

stanowiska wnioskodawcy podważałoby w ogóle możliwość wprowadzenia

jakichkolwiek ograniczeń w prawie wewnętrznym, co do regulacji działalności

spółek zagranicznych. Taki wniosek należy oczywiście odrzucić. Wreszcie, co

prawidłowo eksponują sądy obu instancji, iż za taką wykładnią przemawia też

zasada asymilacji, czyli równego (a nie uprzywilejowanego) traktowania obcych

podmiotów gospodarczych z podmiotami krajowymi. Jeżeli ta zasada sprzeciwia

się wprowadzeniu ograniczeń w działalności spółek zagranicznych, to nie

sposób wyprowadzić stąd wniosku, iż uzasadnia uprzywilejowanie tych spółek.

Reasumując stwierdzić należy, co następuje: jedynym wspólnikiem spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością nie może być jednoosobowa spółka prawa

obcego, mająca cechy spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w rozumieniu

przepisów kodeksu handlowego.

Wobec braku usprawiedliwionych podstaw, kasację należało oddalić (art.

39312 kpc).

aw

jb.