II CKN 10/98 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CKN 10/98

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 21 października 1998 r.

Sąd Najwyższy Izba Cywilna

w składzie następującym:

Przewodniczący:

SSN - M.Sychowicz

Sędziowie:

SN - H. Ciepła

SN - K. Zawada (spraw.)

Protokolant - A.Banasiuk

po rozpoznaniu w dniu 21 października 1998 r.

na rozprawie sprawy z powództwa […] „D.” - Spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością w Ł.

przeciwko M. - Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w Ł., A. B. i T. K.

o zapłatę

na skutek kasacji pozwanego M. Spółka z o.o. w Ł.

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 11 września 1997 r., sygn. akt I ACa […]

uchyla

zaskarżony

wyrok

i

sprawę

przekazuje

Sądowi

Apelacyjnemu w […] do ponownego rozpoznania, pozostawiając

temu

Sądowi

rozstrzygnięcie

o

kasacyjnego.

UZASADNIENIE

kosztach

postępowania

Strona powodowa - […] D. - spółka z o.o. w Ł. - wystąpiła o wydanie

dwóch nakazów zapłaty. Do każdego pozwu załączyła weksel wystawiony w Ł.

w dniu 19 czerwca 1992 r przez M. - spółkę z o.o., zawierający przyrzeczenie

zapłacenia przez wystawcę Spółce z o.o. R. w Ł. dnia 15 października 1992 r.

sumy pięćdziesięciu tysięcy zł (po denominacji), z zastrzeżeniem zapłaty

w Banku […] w K. - Odział w Ł., poręczeniem A. B. i T. K. za wystawcę

i indosem Spółki z o.o. R. z 19 czerwca 1992 r., ustępującym weksel […] D. spółce z o.o. w Ł.. Uwzględniając powództwa, Sąd Rejonowy w Ł. wydał

żądane nakazy zapłaty. Każdy zasądzał na rzecz strony powodowej solidarnie

od Spółki M., Spółki R. oraz A. B. i T. K. kwotę 50.000 zł z ustawowymi

odsetkami oraz kosztami protestu i procesu.

Po rozpoznaniu zarzutów A. B. i T. K. oraz Spółki M. przeciwko

obu nakazom, Sąd Wojewódzki w Ł. wyrokiem z 22 stycznia 1997 r. uchylił te

nakazy w stosunku do A. B. i T. K., natomiast utrzymał w mocy wobec

Spółki M..

Od wyroku Sądu Wojewódzkiego wniosła apelację Spółka M..

Zaskarżyła go w części utrzymującej w stosunku do niej nakazy zapłaty

w mocy. Podtrzymała między innym zarzut, że Spółka D. nabywając weksle

działała świadomie na szkodę Spółki M., to zaś uzasadniało zastosowanie

w sprawie art. 17 in fine pr. weksl.

Sąd Apelacyjny w […] wyrokiem z 11 września 1997 r. oddalił apelację.

U podstaw tego wyroku leżały następujące ustalenia. Dnia 19 czerwca 1992 r.

Spółka M. i Spółka R. zawarły umowę, na podstawie której Spółka M. zleciła

Spółce R. remont budynku przy ul. Ż. nr […] w Ł.. Umową zawartą tego

samego dnia Spółka R. powierzyła wykonanie remontu budynku przy ul. Ż.

nr […] w Ł. Spółce D.. Zawierając umowę ze Spółką R. Spółka M. wystawiła

a następnie wręczyła Spółce R. trzy weksle o identycznej treści, które ta w tym

samym dniu indosowała na Spółkę D.. Dnia 16 października 1992 r. został

dokonany na żądanie strony powodowej przez notariusza R. S. protest

stwierdzający odmowę zapłaty weksli przez Bank […] w K. - Odział w Ł..

W wyniku pisemnych wezwań o zapłatę Spółka M. zapłaciła stronie powodowej

tylko 68.650 zł, powołując się na częściowe jedynie wykonanie remontu

budynku przy ul. Ż. nr […]. Dwa z wspomnianych trzech weksli stanowiły

podstawę wydania kwestionowanych nakazów zapłaty.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, zbieżnej ze stanowiskiem Sądu

Wojewódzkiego, twierdzenie Spółki M. o świadomym działaniu strony

powodowej na jej szkodę, wywodzone ze zbieżności dat wystawienia

i przeniesienia weksli przez indos oraz z faktu, że wkrótce po przekazaniu

weksli przez indos na rzecz strony powodowej Spółka R. zaprzestała

jakiejkolwiek działalności, zaś strona powodowa tego remontu nie podjęła,

jest nieuzasadnione

Kasacja Spółki M. - powtarzająca twierdzenia apelacji - nie spełnia

w znacznym stopniu wymagań przewidzianych w art. 3933 k.p.c. Patrząc na nią

pod kątem tych wymagań, można przyjąć, iż jej - nadającą się do rozpoznania podstawę stanowi naruszenie art. 17, 38 i 53 pr. weksl.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Twierdzenia o naruszeniu art. 38 i 53 pr. weksl. są nietrafne. Opierają

się one na założeniu, że strona powodowa nie przedstawiła weksli do zapłaty,

wskutek czego protest dokonany na jej żądanie jest nieważny, a to spowodowało

utratę przez stronę powodową możliwości dochodzenia długu na podstawie

prawa wekslowego.

Otóż przedstawienie weksli do zapłaty, o którym mowa w art. 38 ust. 1 pr.

weksl., powinno, w razie zastrzeżenia - tak jak w niniejszej sprawie (art. 4 w zw.

z art. 103 ust. 2 pr. weksl.) - zapłaty u osoby trzeciej (tj. tzw. domicylita - tutaj

Banku […] w K. - Oddziału w Ł.), nastąpić wobec tej osoby . I to się stało, co

potwierdza treść protestu. Po wtóre, stwierdzenie odmowy zapłaty weksla

własnego protestem jest nieodzowne jedynie do zachowania przez posiadacza

weksla prawa do indosantów i poręczycieli za indosantów (art. 53 ust. 1 w zw. z

art. 32 ust. 1, art. 43 ust. 1 i art. 103 ust. 1 pr. weksl.). Art. 53 ust. 1 w zw. z art.

103 ust. 1 pr. weksl. nie uzależnia natomiast od stwierdzenia odmowy zapłaty

protestem praw posiadacza weksla własnego wobec wystawcy tego weksla.

Wystawca weksla własnego odpowiada tak samo, jak akceptant weksla

trasowanego (art. 104 ust. 1), i ma w związku z tym, również w świetle art. 53

ust. 1 pr. weksl., identyczny status, jak akceptant, a z art. 53 ust. 1 pr. weksl.

wyraźnie wynika, iż przewidziana w nim utrata praw po bezskutecznym upływie

terminu do dokonania protestu z powodu niezapłacenia nie dotyczy akceptanta.

Tymczasem - jak wiadomo - pozwana Spółka M. jest wystawcą weksli, na

których są oparte kwestionowane przez nią nakazy zapłaty, i weksle te mają

charakter weksli własnych.

2. Uzasadniony jest natomiast zarzut naruszenia art. 17 pr. weksl. Zawarte

w wyroku Sądu Apelacyjnego wypowiedzi dotyczące możliwości stosowania

art. 17 in fine, w szczególności wypowiedź łącząca niezasadność twierdzenia o

świadomym działaniu strony powodowej na szkodę wystawcy weksli z brakiem

zastrzeżenia klauzuli wyłączającej możliwość przeniesienia weksli w drodze

indosu, dowodzą błędnej wykładni tego przepisu.

Art. 17 pr. weksl., stanowiący, że osoby, przeciw którym dochodzi się

praw z weksla, nie mogą wobec posiadacza zasłaniać się zarzutami opartymi na

swych stosunkach osobistych z wystawcą lub z posiadaczami poprzednimi,

chyba że posiadacz, nabywając weksel, działał świadomie na szkodę dłużnika,

odnosi się do trzech sytuacji. Pierwsza dotyczy tylko weksla trasowanego - przy

jednoczesnym założeniu, że nie został on wystawiony na własne zlecenie

wystawcy (art. 3 ust. 1 pr. weksl.) - i ma miejsce wtedy, gdy zapłaty od trasata

żąda wekslobiorca (remitent); wówczas trasat w zasadzie nie może bronić się

zarzutami opartymi na swych stosunkach osobistych z wystawcą. Druga dotyczy również jedynie weksla trasowanego, i ma miejsce wtedy, gdy zapłaty

żąda posiadacz weksla, który go nabył w drodze indosu lub w sposób

przewidziany w art. 14 ust. 1 pkt 3 pr. weksl.; wówczas dłużnik będący

adresatem żądania w zasadzie nie może zasłaniać się zarzutami opartymi na

swych stosunkach osobistych łączących go - w zależności od miejsca, jakie

zajmuje w szeregu dłużników wekslowych - z wystawcą lub poprzednim

posiadaczem weksla. Trzecia sytuacja odnosi się tylko do weksla własnego (por.

art. 103 ust. 1), i zachodzi wtedy, gdy zapłaty żąda posiadacz weksla, który go

nabył w drodze indosu lub w sposób przewidziany w art. 14 ust. 1 pkt 3 pr.

weksl; wówczas dłużnik, do którego żądanie jest skierowane, w zasadzie nie

może zasłaniać się zarzutami opartymi na swych stosunkach osobistych z

poprzednim posiadaczem weksla.

Jak widać, założeniem stosowania art. 17 pr. weksl. w odniesienie do

weksli własnych, czyli takich, o które chodzi w sprawie, jest ich indosowanie.

Tylko zatem w razie ich indosowania powstaje problem wyłączenia

dopuszczalności podnoszenia przez dłużnika zarzutów opartych na jego

stosunkach osobistych z poprzednim posiadaczem weksla, i tylko wtedy staje się

aktualne rozpatrywanie wyjątku od tego wyłączenia, zastrzeżonego w art. 17 in

fine pr. weksl. To więc, że wystawca spornych weksli, nie zamieścił klauzuli

zakazującej ich indosowania, nie może w najmniejszym stopniu negatywnie

wpływać na ustalenia w kwestii świadomego działania strony powodowej na

szkodę wystawcy, ponieważ brak tej klauzuli dopiero otwiera drogę do

wyłonienia się wspomnianej kwestii.

Przewidziane w art. 17 pr. weksl. wyłączenie dopuszczalności

podnoszenia zarzutów opartych na stosunkach osobistych dłużnika z

poprzednimi posiadaczami weksla ma na celu ochronę bezpieczeństwa obrotu i

zarazem ułatwienie obiegu weksla. Osoba trzecia nabywająca weksel w sposób

właściwy prawu wekslowemu powinna zasadniczo móc polegać, gdy chodzi o

treść uzyskiwanego prawa, na tekście weksla, tymczasem stosunki osobiste

dłużnika z poprzednim posiadaczem na ogół nie znajdują wyrazu w tekście

weksla. Do stosunków osobistych, które ma na względzie art. 17 pr. weksl.,

zalicza się w szczególności stosunek leżący u podstaw nabycia wierzytelności

wekslowej przez poprzedniego posiadacza (stosunek podstawowy); zarówno

połączony z zastrzeżeniem nabycia wierzytelności wekslowej w celu zapłaty,

jak i połączony z zastrzeżeniem nabycia wierzytelności wekslowej dla

zabezpieczenia (inne spotykane zastrzeżenia określające przyczynę wręczenia

weksla można tu pominąć). Dominujące u nas, tak w piśmiennictwie, jak

orzecznictwie, stanowisko uznające zaciągniecie zobowiązania wekslowego za

czynność oderwaną (abstrakcyjną) wobec stosunku leżącego u jego podstaw, nie

wyklucza powoływania się przez dłużnika wekslowego względem osoby, wobec

której zaciągnął on zobowiązanie wekslowe, na nieistnienie lub upadek stosunku

podstawowego, jak też na zarzuty wynikające z treści stosunku podstawowego

(z wyjątkiem zarzutu przedawnienia roszczenia ze stosunku podstawowego por. uchw. SN (7) z 25 listopada 1963 r., III CO 56/63, OSN 1966/2, poz. 12).

Zarzuty dłużnika wekslowego wobec swego bezpośredniego kontrahenta,

nawiązujące do stosunku podstawowego, mogą przybierać bądź postać zarzutu

bezpodstawnego wzbogacenia (odmowa zapłaty sumy wekslowej, gdyż jej

uiszczenie, wobec nieistnienia stosunku podstawowego w chwili wręczenia

weksla lub jego późniejszego upadku, oznaczałoby uzyskanie przez kontrahenta

nienależnego świadczenia), bądź opierać się na porozumieniu dłużnika

wekslowego z osobą, której wręczył on weksel (np. odmowa zapłaty weksla

wystawionego przez zamawiającego dzieło, wobec niewykonania dzieła w

terminie - gdyż zgodnie z wolą stron kontrahent dłużnika nie powinien mieć na

podstawie weksla więcej praw niż przysługujące mu w ramach stosunku

podstawowego).Natomiast z mocy art. 17 pr. weksl. dłużnik wekslowy nie może

podnosić wspomnianych zarzutów wobec kolejnego posiadacza weksla, który

go nabył w sposób właściwy przepisom prawa wekslowego.

To ograniczenie, z uwagi na jego cel, traci wszelako rację bytu wobec

nierzetelnego posiadacza weksla, który nabywając weksel działał świadomie na

szkodę dłużnika. Przyjmuje się, iż wedle art. 17 in fine pr. weksl. - podobnie,

jak według art. 921

k.c., zawierającego analogiczne zastrzeżenie w

odniesieniu do papierów wartościowych na okaziciela - nabywca weksla działa

świadomie na szkodę dłużnika, gdy w chwili nabycia weksla wie o istnieniu po

stronie dłużnika podstawy do zarzutu wobec poprzedniego posiadacza weksla, i

nabywając weksel chce pozbawić dłużnika, ze szkodą dla niego, możliwości

podniesienia tego zarzutu. Jeżeli ma miejsce taka sytuacja, dłużnik może

podnieść wspomniany zarzut względem nierzetelnego nabywcy. Ciężar dowodu

świadomego działania nabywcy na szkodę dłużnika spoczywa na dłużniku.

Należy podzielić pogląd, że w razie wykazania przez dłużnika, iż nabywca

weksla w chwili jego nabycia znał fakty prowadzące do poszkodowania

dłużnika, doświadczenie życiowe przemawia za przyjęciem, wymaganego przez

art. 17 in fine pr. weksl., umyślnego działania nabywcy na szkodę dłużnika

(por. orz. SN z 2 listopada 1932 r., III.1.Rw.2024/32, Przegląd Sądowy 1933,

poz. 189). Zakres tych faktów może być różny w zależności od rodzaju

wchodzącego w grę w danym wypadku zarzutu dłużnika. Przykładowo, w razie

wystawienia weksla gwarancyjnego, wystawca będzie mógł podnieść wobec

indosatariusza, że remitent otrzymał weksel jedynie dla zabezpieczenia

określonej wierzytelności przysługującej mu wobec wystawcy - tj. z

zastrzeżeniem możliwości zaspokojenia się z weksla tylko w razie nie

uczynienia przez wystawcę zadość tej wierzytelności - gdy wykaże, iż

indosatariusz w chwili nabywania weksla wiedział o gwarancyjnych charakterze

weksla i o tym, że nie zaistniało jeszcze zdarzenie uzasadniające zaspokojenie

się z tego weksla. Wypada wyraźnie podkreślić, z uwagi na zastrzeżenia, jakie

budzą w tym względzie stwierdzenia Sądu Apelacyjnego, że o uznaniu danego

weksla własnego za gwarancyjny decyduje porozumienie między wystawcą a

remitentem, zgodnie z którym zaspokojenie się z weksla może nastąpić jedynie

w razie nie uczynienia zadość przez wystawcę określonej innej wierzytelności

remitenta. Porozumienie to nie musi być pisemne, jak też nie musi się łączyć z

klauzulą wyłączającą indos - której zamieszczenie, jak wiadomo, wykluczałoby

w ogóle zastosowanie art. art. 17 pr. weksl.

Z przytoczonych powodów orzeczono na mocy art. 39313 § 1 k.p.c. jak w

sentencji.

jg

TEZA

Nabywca weksla działa świadomie na szkodę dłużnika, gdy w chwili

nabycia weksla wie o istnieniu po stronie dłużnika podstawy do zarzutu wobec

poprzedniego posiadacza weksla, i nabywając weksel chce pozbawić dłużnika,

ze szkodą dla niego, możliwości podniesienia tego zarzutu. W razie wykazania

przez dłużnika, iż nabywca weksla w chwili jego nabycia znał fakty prowadzące

do poszkodowania dłużnika, doświadczenie życiowe przemawia za przyjęciem,

wymaganego przez art. 17 in fine pr. weksl., umyślnego działania nabywcy na

szkodę dłużnika.

aw