II CK 700/04 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CK 700/04

POSTANOWIENIE

Dnia 16 marca 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Iwona Koper (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Tadeusz Domińczyk (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku P. K. i P. M.

przy uczestnictwie J. H.

o wpis,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 16 marca 2005 r.,

kasacji uczestnika postępowania od postanowienia Sądu Okręgowego w G. z dnia 6

sierpnia 2004 r., sygn. akt V Ca (…),

oddala kasację.

Uzasadnienie

W księdze wieczystej oznaczonej nr (…), prowadzonej przez Sąd Rejonowy w G.,

wpisano – jako przedmiot własności Miasta G. – cztery działki: (..)/129, (..)/183, (..)/184 i

(..)/186 o łącznej powierzchni 1576 m2. Wszystkie te działki stanowiły przedmiot

ujawnionego w księdze wieczystej prawa użytkowania wieczystego należącego do

wspólników spółki cywilnej: J. H., P. M. i P. K. – we współwłasności łącznej. We

współwłasności bezudziałowej wymienionych

pozostawał także

stan

zabudowy

nieruchomości gruntowej jako przedmiot odrębnej własności.

Z dniem 31 grudnia 2002 r. J. H. wystąpił ze spółki zrzekając się zarazem udziału

majątkowego w niej za zapłatą 150.000 zł.

Uwzględniając wniosek wspólników P. K. i P. M., powołujących się na uchwały

wspólników z dnia 3 października 2002 r. z notarialnie poświadczonymi podpisami

każdego z nich, referendarz sądowy w dniu 19 września 2003 r. dokonał wpisu, a Sąd

Rejonowy w G. postanowieniem z dnia 10 marca 2004 r. wpis ten akceptował oddalając

skargę J. H. W dziale drugim księgi wieczystej aktualny wpis opiewał w związku z tym

na rzecz P. M. i P. K. – ”na prawach współwłasności łącznej jako wspólników spółki

cywilnej „X.(…)”.

Postanowienie Sądu Rejonowego zaskarżył J. H., a Sąd Okręgowy jego apelację

oddalił, uzasadniając swoje stanowisko następująco:

Wystąpienie ze spółki J. H. połączone z wyzbyciem się udziału w niej sprawiło, że

wpis w dziale drugim księgi wieczystej nie odzwierciedlał rzeczywistego stanu rzeczy.

Skoro wobec tego wnioskodawcy powołali się na dokument, który określa do kogo

aktualnie należy prawo użytkowania wieczystego i własność wniesionych na gruncie

budynków, a dokument ten odpowiada wymaganej formie, to nie ma przeszkód, aby na

jego podstawie wykreślić ustępującego ze spółki spólnika. Zmiana kręgu wspólników

spółki cywilnej oznacza bowiem równocześnie zmianę podmiotów, do których należy

majątek spółki. Nastąpiła mianowicie zmiana stanu prawnego nieruchomości, tyle tylko,

że „nie z umowy zbycia udziału we współwłasności nieruchomości, ani z umowy o

podział majątku wspólnego, lecz z innego rodzaju zdarzenia prawnego, jakim jest

zmiana składu osobowego spółki cywilnej, a więc z czynności nie wymagającej formy

kwalifikowanej”.

W kasacji J. H. zarzucił, iż zaskarżone postanowienie zapadło z obrazą prawa

materialnego: przepisów art. 158, 237, 869, 871 i 875 k.c., a także z obrazą prawa

procesowego: przepisów art. 385 i 6268 § 2 k.p.c. Wadliwe zastosowanie tych przepisów

– w przekonaniu skarżącego – sprawiło, że przejście udziału we współwłasności

nieruchomości Sądy uznały za możliwe na podstawie czynności prawnej wyrażonej w

formie innej niż notarialna. Domagał się w związku z tym zmiany zaskarżonego

postanowienia oraz postanowienia Sądu Rejonowego przez oddalenie wniosku o wpis,

ewentualnie o uchylenie go i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Ustanie członkostwa w spółce cywilnej następuje bądź to w wyniku rozwiązania

spółki, bądź to wystąpienia z niej. Wystąpienie spólnika ze spółki dwuosobowej jest

równoznaczne

z jej

rozwiązaniem,

jako

że

ustawa

nie

dopuszcza

istnienia

jednoosobowej spółki prawa cywilnego. Jeżeli wystąpienie wspólnika lub wspólników

powoduje tylko zmniejszenie stanu osobowego spółki do co najmniej dwóch wspólników,

to spółka istnieje nadal, zachowuje zdolność do prowadzenia działalności gospodarczej,

a jej majątek staje się majątkiem tych wspólników we współwłasności bezudziałowej

(por. post. SN z dnia 30 września 1997 r., III CKN 76/77 – 1978/7/115).

Wystąpienie ze spółki, w przeciwieństwie do rozwiązania spółki, nie prowadzi

zatem do likwidacji majątku spółki, a rozliczenie wspólnika występującego ze spółki

następuje według zasad określonych w art. 871 k.c. Przepis ten nakazuje zwrócić

w naturze występującemu ze spółki wspólnikowi tylko rzeczy wniesione do spółki do

używania, czyli nie objęte majątkiem spółki. Jego zaś udział w majątku spółki wyraża się

wierzytelnością pieniężną, która obciąża pozostałych w spółce wspólników. Nie ma przy

tym znaczenia czy w skład tego majątku wchodzą także nieruchomości, skoro wszystkie

jego składniki przechodzą na własność wspólników. Nie następuje zatem przeniesienie

w naturze na rzecz wspólników własności udziału występującego ze spółki, a

przekształcenie tego udziału w należność pieniężną, co w konsekwencji oznacza, że

zmniejszeniu ulega krąg udziałowców w majątku wspólnym. Wykazanie zaś tego

rodzaju następstwa nie wymaga wszczęcia postępowania w trybie właściwym dla

zniesienia współwłasności (art. 617 i nast. k.p.c.), gdyż stosowanie art. 875 k.c. nie

wchodzi tu w rachubę. Jeżeli zaś w takim przypadku nie może być także mowy

o przeniesieniu prawa w drodze czynności prawnej, to wyłączone jest stosowanie

zarówno art. 158 k.c., jak i art. 237 k.c. Z kolei brak przewidzianej w ustawie szczególnej

formy czynności dla sposobu rozliczenia występującego ze spółki cywilnej wspólnika

pozwala mu z pozostałymi w spółce wspólnikami rozliczyć się w sposób dowolny, z

zachowaniem zasady swobody kontraktowej (art. 353 1 k.p.c.). Aktualni i były obecnie

wspólnik z tej możliwości skorzystali podejmując w dniu 3 października 2003 r. uchwałę,

w której ułożyli się w ten sposób, że z dniem 31 grudnia 2002 r. J. H. postanowił

wystąpić ze spółki zrzekając się swojego udziału na rzecz P. K. i P. M. za odpłatnością

150.000 zł. Uchwałę podpisali wszyscy trzej dotychczasowi wspólnicy a autentyczność

tych podpisów została notarialnie poświadczona. Uchwała zyskała wobec tego walor

dokumentu, o którym mowa w art. 31 ust. 1 u.k.w.h. Dokument ten podlega ocenie w

aspekcie art. 6268 § 2 k.p.c. W myśl tego przepisu badaniem objęta być mogła jedynie

treść i forma wniosku, treść i forma dołączonego doń dokumentu (uchwały) oraz treść

księgi wieczystej. Zważywszy, iż wniosek obejmuje postanowienia zawarte w uchwale, a

ta odmiennie określa krąg wspólników i ich stosunek do majątku spółki, dotychczasowy

wpis podlegał wykreśleniu na korzyść nowego jako odzwierciedlającego aktualny stan

prawny nieruchomości.

W przedstawionych wyżej okolicznościach nie może być mowy o wadliwym

zastosowaniu art. 6368 § 2 k.p.c. Chybiony jest też zarzut naruszenia drugiego

z przepisów proceduralnych, art. 385 k.p.c. Przepis ten określa jedynie formę

rozstrzygnięcia w zależności od wyrobu stanowiska sądu w tym względzie i nie może

mieć wpływu na treść rozstrzygnięcia.

Z tych względów i na zasadzie powołanych przepisów a nadto na zasadzie art.

39312 k.p.c. oraz art. 3 ustawy zmieniającej z dnia 22 grudnia 2004 r. należało orzec jak

w sentencji.