II CK 683/04 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CK 683/04

POSTANOWIENIE

Dnia 6 maja 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Tadeusz Domińczyk (przewodniczący)

SSN Jan Górowski

SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku J. S. i M. S.

przy uczestnictwie P. S., G. T., H. B., K. N., H. O. i P. O.

o wpis w dziale II Kw nr (…),

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 6 maja 2005 r., kasacji

wnioskodawców od postanowienia Sądu Okręgowego w G. z dnia 13 lipca 2004 r., sygn.

akt V Ca (…),

zmienia zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Sądu Rejonowego w G. z

dnia 13 listopada 1997 r. w ten sposób, że w dziale II w łamie 3 księgi wieczystej

numer (…) prowadzonej przez Sąd Rejonowy w G. nakazuje wpisać J. S. syna M. i

S. i jego żonę M. S. córkę E. i H. na prawach wspólności ustawowej.

Uzasadnienie

Sąd pierwszej instancji odmówił wpisu na rzecz wnioskodawców prawa odrębnej

własności lokalu mieszkalnego i praw z nim związanych, uznając, że w dacie zawierania

umowy darowizny tego lokalu na rzecz wnioskodawców, tj. w dniu 7 kwietnia 1994 r.,

darczyńcom nie przysługiwało jeszcze prawo, które uczynili przedmiotem darowizny.

Apelację wnioskodawców oddalił Sąd drugiej instancji, stwierdzając, że

przewidziany w art. 29 u.k.w.h. skutek wsteczny wpisu od daty złożenia wniosku

związany jest z wpisem już dokonanym. Uwzględniając okoliczność, że wniosek o wpis

prawa własności darczyńców został złożony w dniu 24 lutego 1994 r., ale wpis nastąpił

dopiero w dniu 9 grudnia 1995 r., Sąd odwoławczy przyjął, że w dacie zawierania

umowy darowizny, tj. w dniu 7 kwietnia 1994 r., darczyńcy nie byli jeszcze właścicielami

lokalu,

a

zatem

nie

mogli

skutecznie

rozporządzić

tym

prawem

na

rzecz

wnioskodawców. Darczyńcom przysługiwała jedynie ekspektatywa prawa, którą mogli

rozporządzić, ale przedmiotem darowizny nie uczynili tej ekspektatywy lecz prawo, które

im jeszcze nie przysługiwało, stwierdził Sąd drugiej instancji.

Wnioskodawcy oparli kasację na obu podstawach kasacyjnych.

W ramach pierwszej podstawy zarzucili błędną wykładnię i niewłaściwe

zastosowanie art. 29 ukwh poprzez uznanie, że mimo zasady wstecznego działania

wpisu od dnia złożenia wniosku o wpis, osoby na rzecz których wpis nastąpił nie mogły

przed wpisem tego prawa skutecznie zbyć go w drodze darowizny, choć po dacie

zawarcia umowy darowizny wpis został prawomocnie dokonany. Zarzut naruszenia art.

65 § 2 k.c. uzasadniono pominięciem woli stron umowy darowizny i uznanie, że

przedmiotem tej umowy nie była ekspektatywa związana z odrębną własnością lokalu.

Naruszenie przepisu art. 6268 § 2 k.p.c. uzasadnili wnioskodawcy błędnym

uznaniem przez Sąd, że dokument – umowa darowizny, sporządzony w formie aktu

notarialnego, nie jest wystarczającą podstawą wpisu.

W uzasadnieniu kasacji skarżący wywodzą, że wolą i zgodnym zamiarem stron

umowy darowizny było rozporządzenie właśnie ekspektatywą, skoro tylko taka służyła

darczyńcom, a strony umowy zmierzały do osiągnięcia skutku w postaci uczynienia

wnioskodawców właścicielami lokalu. Nadto wnioskodawcy wywodzą, że w chwili

rozpoznawania wniosku o wpis prawa na ich rzecz, darczyńcy byli już ujawnieni jako

właściciele lokalu z mocą ex tunc, obejmującą także chwilę dokonania darowizny.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasacja zasługiwała na uwzględnienie wobec trafności jednego z zarzutów

zgłoszonych w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej.

Nie można natomiast podzielić stanowiska skarżących uzasadniających zarzut

naruszenia art. 6268 § 2 k.p.c. wskutek uznania przez Sąd, że dołączony do wniosku o

wpis dokument – umowa darowizny, sporządzony w formie aktu notarialnego, nie jest

wystarczającą

podstawą

wpisu.

Wskazany

przepis

określa

bowiem

jedynie

przedmiotowy zakres obowiązku badania sądu wieczystoksięgowego rozpoznającego

wniosek o wpis, a nie wynik takiego badania w postaci oceny określonego dokumentu i

jej konsekwencji w płaszczyźnie rozstrzygania o zasadności wniosku. Zaprezentowane

w kasacji uzasadnienie zarzutu naruszenia wymienionego wyżej przepisu procesowego

mogłoby uzasadniać zarzut ewentualnego naruszenia art. 626 9 k.p.c., zgodnie z którym,

w razie stwierdzenia przez Sąd, że brak jest podstaw do dokonania wpisu albo istnieją

ku temu przeszkody, to wówczas obowiązkiem Sądu jest oddalenie wniosku o wpis.

Przepis art. 6269 k.p.c. nie został jednak objęty granicami podstaw kasacji, a Sąd

Najwyższy zobowiązany był rozpoznać sprawę tylko w tych granicach z mocy art. 393 11

§ 1 k.p.c., znajdującego zastosowanie do rozpoznania kasacji od orzeczenia wydanego

przed dniem 6 lutego 2005 r.

Nie zasługiwał również na uwzględnienie zarzut naruszenia art. 65 § 2 k.c.

uzasadniony pominięciem woli stron wynikającej z umowy darowizny i uznanie przez

Sąd, że przedmiotem tej umowy nie była ekspektatywa związana z odrębną własnością

lokalu. Zastosowanie tego przepisu ustawodawca przewidział dla takich sytuacji, w

których określone brzmienie postanowień umowy jest rozbieżnie rozumiane przez jej

strony, co występuje zwłaszcza w sytuacji, gdy postanowienia umowy charakteryzuje

brak klarownych, stanowczych sformułowań. Wówczas ustawodawca nakazuje raczej

badać jaki był zgodny zamiar stron i cel umowy, aniżeli opierać się na jej dosłownym

brzmieniu. Przesłanki uzasadniające zastosowanie tego przepisu nie zostały w niniejszej

sprawie wykazane. Po pierwsze, z § 2 umowy darowizny wyraźnie wynika, że darczyńcy

darują obdarowanym lokal mieszkalny i prawa z nim związane, opisane w § 1 umowy.

Te ostatnie to ułamkowo określone udziały we współwłasności wspólnych części

budynku i urządzeń oraz w prawie użytkowania wieczystego gruntu państwowego, na

którym usytuowany jest budynek. Przedmiot umowy darowizny został więc w umowie

precyzyjnie określony i brak jest jakichkolwiek podstaw do twierdzenia aby przedmiotem

umowy darowizny była jedynie ekspektatywa odrębnej własności lokalu, a więc ogół

praw związanych z ustanowieniem odrębnej własności lokalu. Ponadto brak jest w

kasacji twierdzenia aby zamiar stron tej umowy nie był tożsamy, a wręcz przeciwnie

skarżący wskazują na zgodność zamiaru stron umowy, które zmierzały do uczynienia

obdarowanych właścicielami lokalu mieszkalnego i podmiotami praw z nim związanych.

Obecnie brak jest nawet możliwości badania zamiaru darczyńców, którzy już od kilku lat

nie żyją. Z tych względów nie można podzielić zarzutu naruszenia art. 65 § 2 k.c. przez

jego niezastosowanie.

Natomiast zasadny okazał się zarzut naruszenia art. 29 ukwh przez jego

niewłaściwe zastosowanie, mimo dokonania prawidłowej jego wykładni. Rację ma Sąd

odwoławczy jedynie twierdząc, że wynikająca z tego przepisu zasada wstecznego

działania wpisu oznacza, że w razie dokonania wpisu datą powstania prawa jest data

złożenia wniosku o wpis, co oznacza że skutek wsteczny wpisu, przewidziany art. 29

ukwh, związany jest z wpisem już dokonanym. Stanowisko takie zdecydowanie

dominuje także w orzecznictwie Sądu Najwyższego (wyrok SN z dnia 26 stycznia 1981

r., III CRN 283/80, OSNCP 1981/10/195; postanowienie SN z dnia 13 grudnia 2001 r., IV

CKN 369/01 niepubl.; uchwała SN dnia 21 maja 2002 ., III CZP 29/02, OSNC 2003/6/76;

postanowienie SN z dnia 14 lutego 2003 r., IV CKN 1770/00 – niepubl.; odmiennie SN w

postanowieniu z dnia 5 lipca 2001 r., II CKN 1220/00 niepubl.).

Jednakże wymaga zarazem wyraźnego podkreślenia, że skutek wsteczny wpisu

związany jest tylko z takim wpisem, który jest dopuszczalny w dacie dokonywania

merytorycznej oceny zasadności wniosku o wpis przez sąd wieczystoksięgowy, a nie w

chwili złożenia tego wniosku. Innymi słowy, o zadziałaniu zasady wstecznego skutku

wpisu przesądza pozytywna ocena jego dopuszczalności w chwili jego dokonania, a nie

w chwili złożenia wniosku. W orzecznictwie podkreślono już, że czym innym jest

wynikająca z art. 29 ukwh moc wsteczna wpisu, a czym innym ocena zasadności

wniosku o wpis, czyli samej dopuszczalności wpisu. Ocena ta, wobec braku normy

szczególnej w stosunku do ogólnej zasady wynikającej z art. 316 § 1 k.p.c. w zw. z art.

13 § 2 k.p.c., musi być dokonywana według stanu rzeczy istniejącego w chwili

zamknięcia rozprawy, a nie według stanu rzeczy na dzień złożenia wniosku. Innymi

słowy, rzeczywisty „stan rzeczy” w niniejszej sprawie, który zobowiązany był wziąć za

podstawę orzekania rozpoznający wniosek o wpis sąd pierwszej instancji, to „stan

rzeczy” istniejący w dniu 13 listopada 1997 r., tj. w dacie rozstrzygania przed sąd

pierwszej instancji o zasadności tego wniosku, a więc taki stan, który musiał

uwzględniać już skutki wykreowane wcześniejszym zdarzeniem w postaci dokonanego

w dniu 9 grudnia 1995 r. wpisu prawa odrębnej własności lokalu i praw z nim

związanych na rzecz nieżyjących już obecnie darczyńców. Obowiązek Sądu

wieczystoksięgowego wynikający z art. 316 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. wymaga

badania zasadności wniosku o wpis z uwzględnieniem stanu rzeczy z chwili orzekania,

który obejmuje także skutki prawne zastosowania zasady wstecznego działania innego

wcześniej dokonanego wpisu (zob. uzasadnienie postanowienia SN z dnia 13 grudnia

2001 r., sygn. akt IV CKN 369/01 – niepubl.; uzasadnienie postanowienia SN z dnia 14

lutego 2003 r., IV CKN 1770/00 – niepubl.).

W okolicznościach faktycznych niniejszej sprawy teza ta oznacza, że z dniem

dokonania wpisu na rzecz darczyńców, tj. z dniem 9 grudnia 1995 r., należało ich

traktować jako podmioty, którym prawo odrębnej własności lokalu przysługiwało już od

dnia 24 lutego 1994 r., a więc od daty złożenia wniosku o wpis. Taki stan rzeczy

zobowiązany był brać za podstawę wydanego postanowienia Sąd wieczystoksięgowy

orzekający w niniejszej sprawie w dniu 13 listopada 1997 r., a więc w dacie, w której

istniały już skutki prawne wywołane zasadą wstecznego działania wpisu dokonanego w

dniu 9 grudnia 1995 r., a polegające na traktowaniu darczyńców począwszy od dnia 24

lutego 1994 r. (data złożenia wniosku o wpis) jako posiadaczy prawa odrębnej własności

lokalu i praw z nim związanych, a więc uprawnionych do skutecznego rozporządzania

nimi po tej dacie, a zatem także w dniu zawarcia z wnioskodawcami umowy darowizny.

Ponieważ podstawa naruszenia prawa materialnego, w postaci niewłaściwego

zastosowania art. 29 u.k.w.h., okazała się uzasadniona, a nieuzasadniony okazał się

zarzut naruszenia przepisu procesowego, przeto Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji,

działając na podstawie art. 39315 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., z uwzględnieniem art. 3

ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego

oraz ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. 2005 r. Nr 13, poz. 98).