Supreme Court allows contract modification under Art. 3571 CC but remands for cost allocation.

Sygn. akt II CK 594/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 22 kwietnia 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Antoni Górski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian

SSA Dariusz Zawistowski

w sprawie z powództwa P.(...) - Spółki Akcyjnej w Ł.

przeciwko E.(…) - Spółce Akcyjnej w P.

obecnie "D.(…)"- Spółka Akcyjna o nakazanie i zobowiązanie do złożenia oświadczenia

woli, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 22 kwietnia 2005 r., kasacji

strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 29 kwietnia 2004 r., sygn. akt I

ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Po

ostatecznym

sprecyzowaniu

roszczenia

powód

wnosił

o

nakazanie

pozwanemu, aby w ciągu czterech miesięcy od uprawomocnienie się wyroku dokonał na

swój koszt zmiany przebiegu odcinka magistrali cieplnej przechodzącej przez działkę

powoda oraz aby zawarł z powodem umowę określającą sposób i zasady korzystania z

tego odcinka ciepłociągu.

Sąd Okręgowy w P. po ponownym rozpoznaniu sprawy wyrokiem z dnia 22

października 2003 r. oddalił powództwo. Ustalił, że pozwany za zgodą poprzednika

prawnego powoda zarządzającego nieruchomością, w połowie lat osiemdziesiątych

wkroczył na nią w celu budowy odcinka magistrali cieplnej napowietrznej. Przebieg trasy

magistrali został wytyczony przy uwzględnieniu wniosków powoda, zgodnie z

ówczesnym planem zagospodarowania przestrzennego oraz planem realizacyjnym.

Obecnie powód rozwijając działalność inwestycyjną chce zbudować na nieruchomości

nowoczesny magazyn na leki o pow. co najmniej 4.500 m2, jednakże przeszkadza mu w

realizacji tego zamiaru usytuowanie ciepłociągu, stąd żądanie jego przesunięcia. Sąd

Okręgowy uznał to roszczenie za niezasadne. W ocenie Sądu nie można mówić, żeby

nadzwyczajna zmiana stosunków pociągała za sobą nadmierne trudności w znoszeniu

przez powoda ograniczeń w korzystaniu z nieruchomości przez którą przechodzi

magistrala cieplna, albo żeby groziło mu nadmierną stratą. Żądanie powoda ma

charakter ściśle indywidualny, związany bezpośrednio z przedmiotem prowadzonej

przez niego działalności gospodarczej. Natomiast działalność gospodarcza pozwanego

ma szerszy wymiar społeczny i nie może być chroniona słabiej niż działalność powoda.

Dlatego Sąd uznał, że nie są spełnione przesłanki sądowej zmiany umowy przewidziane

w art. 3571 k.c. i oddalił powództwo.

Na skutek apelacji powoda od tego orzeczenia Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia

29 kwietnia 2004 r. zmienił je i dokonał modyfikacji łączącego strony stosunku

zobowiązaniowego co do przebiegu ciepłociągu przez nieruchomość powoda. Nakazał

pozwanej przesunięcie tego ciepłociągu według opracowanej przez nią koncepcji

przedstawionej w piśmie z dnia 15 lutego 1999 r. nr (…), pozostawiając pozwanej wybór

jednego z dwóch wariantów zmiany przebiegu magistrali. Jednocześnie Sąd Apelacyjny

ustalił, że koszt jej przesunięcia powinny ponieść obie strony po połowie.

Wyrok Sadu Apelacyjnego zaskarżyła kasacją pozwana. Zarzuciła naruszenie art.

3571 k.c. oraz art. 382, art. 233 § 1, art. 217 § 2 , art. 328 § 2 i art. 391 k.p.c., wnosząc o

jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, ewentualnie o zmianę

przez oddalenie apelacji i obciążenie powoda kosztami procesu za wszystkie instancje.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarżąca bezskutecznie kwestionuje samą zasadę prawną zastosowania

w sprawie art. 3571 k.c. Przepis ten, w przeciwieństwie do swojego poprzednika, jakim

był art. 269 k.z., nie wyszczególnia, nawet przykładowo, jakie wydarzenia o charakterze

nadzwyczajnym usprawiedliwiają ingerencję sądu w treść łączącego strony stosunku

zobowiązaniowego, prowadzącą do zmiany tego stosunku a nawet jego rozwiązania.

Posługuje się ogólną formułą o „nadzwyczajnej zmianie stosunków”, z powodu której

„spełnienie świadczenia byłoby połączone z nadmiernymi trudnościami albo groziłoby

jednej ze stron rażącą stratą, czego strony nie przewidziały przy zawieraniu umowy”. W

tej elastycznej formule mieści się niewątpliwie radykalna zmiana ustroju gospodarczego,

która miała miejsce poczynając od 1990 r., polegająca na przejściu od gospodarki

nakazowo – rozdzielczej do gospodarki wolnorynkowej. Stanowiła ona „nadzwyczajną

zmianę stosunków” nie tylko w sensie globalnym, ogólnopaństwowym, ale także

w relacjach między stronami niniejszego procesu. Nie ulega wątpliwości, że poprzednik

strony powodowej godząc, się w latach osiemdziesiątych na zainstalowanie magistrali

cieplnej na swojej nieruchomości oraz na jej konkretne usytuowanie, nie mógł

przewidzieć zmian gospodarczych, następujących po 1990 r., w wyniku których dalszy

rozwój gospodarczy strony powodowej uzależniony jest od pobudowania na tej

nieruchomości nowych magazynów. Brak tej inwestycji ograniczać będzie możliwości

tego rozwoju, przynosząc stronie powodowej rażące straty. Wbrew więc zastrzeżeniom

skarżącej uznać należy, że sytuacja taka spełnia przesłanki zastosowania w sprawie art.

. 3571 k.c. Mimo to zaskarżony wyrok nie może się ostać.

Przede wszystkim nie zawiera bowiem terminu, w jakim ma nastąpić jego

realizacja, co czyni go niewykonalnym w trybie egzekucji. Rozsądne określenie tego

terminu jest konieczne nie tylko ze względu na skomplikowany technicznie charakter

przedsięwzięcia, polegającego na przesunięciu magistrali cieplnej, ale również na to, że

mogą się z tym łączyć komplikację z dostarczaniem ciepła odbiorcom, co również należy

wziąć pod uwagę przy ustalaniu tego terminu. Oprócz tego zarzutu kasacji natury

formalnej, na uwzględnienie zasługuje też zarzut merytoryczny, dotyczący rozłożenia

między stronami kosztów przewidywanej operacji przesunięcia ciepłociągu. Przepis art.

3571 k.c. nakazuje uwzględniać w tej mierze zasady współżycia społecznego oraz

interesy stron umowy. O ile zasadom współżycia społecznego Sąd Apelacyjny poświęcił

w swoich rozważaniach sporo uwagi, to przesłanka interesu obu stron została

potraktowana w sposób marginesowy. Tymczasem nie ulega wątpliwości, że planowana

przez powoda inwestycja leży głównie w jego interesie, gdyż dzięki jej realizacji powód

liczy na zdynamizowanie swojej działalności i na rozwój gospodarczy. Tę inicjatywę, jak

każdą społecznie użyteczną, należy doceniać. Jest ona przecież podstawą działania

gospodarki wolnorynkowej. Nie można jednak przejść obok zastrzeżeń pozwanej, że

rozłożenie przez Sąd po połowie między stronami kosztów przesunięcia magistrali

cieplnej było operacją bardziej mechaniczną niż wynikiem pogłębionego rozważenia

interesów obu stron, jak tego wymaga art. 3571 k.c. Należy zatem podkreślić, że jeżeli z

konwersją umowy dokonywaną na podstawie tego przepisu, łączy się konieczność

poniesienia dodatkowych kosztów, to podejmując decyzję o ich rozłożeniu między

stronami, sąd powinien uwzględniać przede wszystkim, w interesie której strony

dochodzi do zmiany umowy.

Z tych przyczyn kasacja podlegała uwzględnieniu (art. 393 13 w zw. z art. 108 § 2

k.p.c.).