II CK 541/03 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 29 czerwca 2004 r., II CK 541/03

Dopuszczalna jest kasacja od postanowienia oddalającego apelację od

postanowienia oddalającego wniosek o wpis w księdze wieczystej roszczenia

o przeniesienie własności nieruchomości.

Sędzia SN Zbigniew Strus (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Mirosław Bączyk

Sędzia SA Zbigniew Cendrowski

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Andrzeja G., Macieja G., Bolesława R. i

Piotra W. – wspólników spółki cywilnej "P.-F.", Przedsiębiorstwa Rolniczego w P.

przy uczestnictwie Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej w Ł. o wpis, po rozpoznaniu

na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 29 czerwca 2004 r. kasacji

wnioskodawców od postanowienia Sądu Okręgowego w Poznaniu z dnia 12

sierpnia 2003 r.

oddalił kasację.

Uzasadnienie

Wnioskodawcy – wspólnicy spółki cywilnej "P.-F.", Przedsiębiorstwo Rolnicze w

P. żądali dokonania wpisu „roszczenia do zawartej umowy zakupu nieruchomości

opisanej w akcie notarialnym z dnia 27 czerwca 2000 r. – przedwstępna umowa

sprzedaży” w dziale III księgi wieczystej nr (...), prowadzonej przez Sąd Rejonowy w

Gnieźnie dla nieruchomości położonej w Ł., składającej się z pięciu działek. Do

wniosku dołączyli wypis aktu notarialnego zawierający umowę przedwstępną

sprzedaży nieruchomości w terminie do dnia 29 grudnia 2000 r. uzupełnianą

aneksami przedłużającymi termin jej zawarcia.

Postanowieniem z dnia 2 czerwca 2003 r. sąd prowadzący księgę wieczystą

oddalił wniosek o wpis roszczenia, ustalając, że Rolnicza Spółdzielnia Produkcyjna

w Ł. zobowiązała się sprzedać wnioskodawcom wydzielone części nieruchomości

wchodzące w skład przedsiębiorstwa Spółdzielni w terminie „najdalej do dnia 29

grudnia 2000 r.”, a po zmianach – do dnia 31 grudnia 2003 r. W uzasadnieniu

wyrażono ocenę, że aneksy do umowy, ze względu na brak podpisów

poświadczonych notarialnie, nie spełniały minimalnych wymogów odnośnie do

formy dokumentów stanowiących podstawę wpisu.

Postanowieniem z dnia 12 sierpnia 2003 r. Sąd Okręgowy oddalił apelację

wnioskodawców, wskazując, że termin zawarcia umowy przyrzeczonej określa bieg

przedawnienia roszczenia uprawnionego z umowy przedwstępnej (art. 390 § 3 k.c.),

dlatego aneks zmieniający umowę w tym zakresie stanowi również podstawę wpisu.

W kasacji opartej na pierwszej podstawie wnioskodawcy zarzucili naruszenie art.

31 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (jedn.

tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 – dalej: "u.k.w.h.") przez uznanie aneksów

do umowy przedwstępnej za podstawę wpisu oraz naruszenie przepisów

postępowania przez niedoręczenie im odpowiedzi na apelację.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W uzasadnieniu postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 10 maja 2002 r., III

CKN 1289/00 (nie publ.) wyrażono pogląd, że rozstrzygnięcie w przedmiocie

wpisania roszczenia o przeniesienie własności (art. 16 ust. 2 pkt 2 u.k.w.h.) może

być traktowane jedynie jako orzeczenie w określonej kwestii wpadkowej, a nie jako

orzeczenie kończące postępowanie w sprawie, w rozumieniu art. 392 § 1 w związku

z art. 13 § 2 k.p.c. Sąd Najwyższy powołał przy tym postanowienia z dnia 17

czerwca 1999 r., I CKN 53/98 (OSNC 1999, nr 12, poz. 218), aprobowane w

późniejszych postanowieniach z dnia 11 stycznia 2000 r., I CKN 332/98 i z dnia 14

grudnia 2000 r., I CZ 118/98 (nie publ.). Wcześniej kwestia dopuszczalności kasacji

w sprawach wieczystoksięgowych była rozstrzygana m.in. w postanowieniach z

dnia 15 stycznia 1997 r., III CZ 1/97 (OSNC 1997, nr 4, poz. 37, ze sprost. OSNC

1997, nr 6-7, s. 136), a także z dnia 7 stycznia 1997 r., I CKN 31/96 (OSNC 1997,

nr 5, poz. 55) i z dnia 18 listopada 1997 r., I CKN 155/97 (OSNC 1998, nr 5, poz.

80). Można więc uznać za utrwaloną praktykę sądową, według której kasacja w

takich sprawach przysługiwała tylko od postanowień sądu drugiej instancji,

kończących postępowanie w sprawie. Odwoływanie się składów orzekających do

art. 392 § 1 k.p.c. w brzmieniu sprzed 1 lipca 2000 r. było uzasadnione ówczesną

regulacją dopuszczalności kasacji w postępowaniu nieprocesowym.

Wejście w życie ustawy z dnia 11 maja 2001 r. o zmianie ustawy o księgach

wieczystych i hipotece, ustawy – Kodeks postępowania cywilnego, ustawy o

kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz ustawy – Prawo o notariacie (Dz.U.

Nr 63, poz. 635), przenoszącej przepisy prawa procesowego do kodeksu

postępowania cywilnego, uczyniło dokonywanie wpisów i postępowanie

odwoławcze bardziej czytelnym. Nie ma wątpliwości, że postępowanie

wieczystoksięgowe, będąc częścią postępowania nieprocesowego (art. 626 1 k.p.c.),

podlega w zakresie dopuszczalności kasacji przepisowi art. 5191 k.p.c.,

wyłączającemu odpowiednie stosowanie przepisów o dopuszczalności kasacji w

procesie (postanowienie z dnia 21 stycznia 2003 r., III CZ 128/02, "Izba Cywilna"

2003, nr 10, s. 147). W zakresie orzeczeń będących wpisem w księdze wieczystej,

dopuszczalność kasacji obwarowano obecnie wymaganiem, aby orzeczenie sądu

drugiej instancji dotyczyło istoty sprawy.

„Istotę sprawy” w postępowaniu wieczystoksięgowym określają przesłanki

materialnoprawne wniosku o wpis, taka bowiem postać orzeczeń jest właściwa

rozstrzyganiu o zasadności żądania wnioskodawcy domagającego się udzielenia

ochrony prawnej przez potwierdzenie jego praw rzeczowych (wpisy w dziale II),

ukonstytuowania ich, jeżeli przepis takiego wpisu wymaga (wpisy w dziale II albo

IV) lub wzmocnienia skuteczności praw osobistych i roszczeń (wpisy w dziale III,

wymienione w art. 16 u.k.w.h. i w innych ustawach). Rozstrzygnięciem co do istoty

sprawy nie są natomiast wpisy ostrzeżeń i wzmianek o charakterze wpadkowym,

zabezpieczające prawidłowy tok postępowania wieczystoksięgowego lub innego

albo zabezpieczające skuteczność ewentualnego orzeczenia (np. ostrzeżenia

przewidziane w art. 9 ust. 3 ustawy z dnia 6 grudnia 1996 r. o zastawie rejestrowym

i rejestrze zastawów, Dz.U. Nr 149, poz. 703 ze zm., i w art. 10 ust. 2 zdanie

pierwsze u.k.w.h. albo wpisy przewidziane w art. 925 § 1 k.p.c. lub dokonywane na

podstawie art. 755 k.p.c.).

Należy również odnieść się do wyrażanego w orzecznictwie zapatrywania, że

ujawnienie roszczenia o przeniesienie własności nieruchomości nie prowadzi do

zmiany ujawnionych w księdze wieczystej praw podmiotowych, nie stanowi

przeszkody do wpisu prawa własności na rzecz osoby trzeciej ani nie ogranicza

właściciela nieruchomości w rozporządzaniu nią, a więc pełni tylko rolę swoistego

zabezpieczenia roszczenia i dlatego może być traktowane jedynie jako orzeczenie

w określonej kwestii wpadkowej, a nie jako orzeczenie kończące postępowanie w

sprawie w rozumieniu art. 392 § 1 k.p.c.

Argumentacja ta straciła znaczenie dla rozważanego zagadnienia ze względu na

zmiany stanu prawnego. Wypada jednak podkreślić, że wspomniane

zabezpieczenie przez wpis ma charakter materialnoprawny, ponieważ kreuje

stosunek prawny między uprawnionym przez wpis a każdoczesnym właścicielem

nieruchomości. Dlatego wniosek o wpis roszczenia zmierza do ochrony prawa

obligacyjnego lub osobistego, wpływa na skutki rozporządzenia nieruchomością, a

rozstrzygnięcie w tym przedmiocie należy do istoty sprawy w rozumieniu art. 519 1 §

1 k.p.c.

Wniosek wszczynający postępowanie w rozpoznawanej sprawie, według oceny

Sądu Rejonowego prowadzącego księgi wieczyste, dotyczył – po zmianie – wpisu

roszczenia o przeniesienia własności. Zwalnia to od rozstrzygania wątpliwości co do

jego dopuszczalności, budzących się, gdy wnioskodawca żąda wpisu roszczenia o

zawarcie umowy sprzedaży.

Żądanie wnioskodawców dotyczyło niewątpliwie roszczenia majątkowego,

podlegającego działaniu czasu (art. 117 § 1 i 2 k.c.) niezależnie od dokonania

wpisu, który rozszerzałby jedynie zakres legitymowanych biernie podmiotów, lecz

nie chronił od skutków przedawnienia. Ponieważ przedawnienie biegnie od daty

wymagalności, tożsamej in casu z datą zawarcia umowy przyrzeczonej, ujawnienie

daty zawarcia umowy dopełniałby obraz stanu prawnego wynikającego z

współistnienia prawa rzeczowego wpisanego w dziale II i roszczenia, o którym

mowa. Ujawnienie jej odpowiada celom prowadzenia ksiąg wieczystych,

określonym w art. 1 ust. 1 w związku z art. 16 ust. 1 i art. 17 u.k.w.h.

Dlatego wniosek wspólników spółki cywilnej o wpis daty zawarcia umowy mającej

przenieść własność nieruchomości był co do zasady usprawiedliwiony.

Jeżeli te dane podlegały wpisowi, to dokument stanowiący jego podstawę musiał

spełniać minimalne wymaganie co do formy, wynikające z art. 31 ust. 1 zdanie

pierwsze u.k.w.h., przepis o formie odnosi się bowiem do całości treści dokumentu

stanowiącego podstawę i kształtującego treść wpisu.

Kasacja prezentująca odmienne zapatrywanie jest nieusprawiedliwiona i zgodnie

z art. 39312 k.p.c. podlega oddaleniu.