Supreme Court allows inheritance claim for farm held by decedent as possession, not ownership, under inheritance law.

Sygn. akt II CK 499/04

POSTANOWIENIE

Dnia 11 marca 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Antoni Górski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Jan Górowski

w sprawie z wniosku M. K. i J. R.

przy uczestnictwie Z. C., J. S., H. W., T. G., D. S., E. K., M. K., M. K., R. H. oraz A. K.

o zmianę postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, po rozpoznaniu na rozprawie w

Izbie Cywilnej w dniu 11 marca 2005 r., kasacji uczestnika postępowania Z. C. od

postanowienia Sądu Okręgowego w S. z dnia 17 lutego 2004 r., sygn. akt II Ca (…),

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w S.

do

ponownego

rozpoznania

i rozstrzygnięcia

o

kosztach

postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 14 grudnia 2001 r. w sprawie III Ns (…) Sąd Rejonowy w

S. stwierdził, że spadek po A. C. zmarłym w dni 3 maja 1949 r. w S. nabyły jego dzieci

Z. C., W. K., J. H., H. W. i T. G. po 1/5 części każde z nich, z tym że gospodarstwo

położone w S. przy ul. S. nabył w całości syn Z. C.

W niniejszej sprawie wnioskodawcy M. K. i J. R. domagali się zmiany tego

postanowienia przez stwierdzenie, że w skład spadku nie wchodzi gospodarstwo rolne,

bowiem spadkodawca nie był jego właścicielem a jedynie posiadaczem.

Postanowieniem z dnia 17 czerwca 2003 r. Sąd Rejonowy zmienił postanowienie

tegoż Sądu z dnia 14 grudnia 2001 r. stwierdzając, że spadek po A. C. nabyli na

podstawie ustawy z dobrodziejstwem inwentarza jego dzieci Z. C., W. K., J. H., H. W. i

T. G., każde po 1/5 części.

Sąd ten ustalił, że spadkodawca, który był właścicielem nieruchomości na

przedwojennych ziemiach wschodnich, w grudniu 1945 r. został, wraz z zamieszkującą z

nim Z. C., przesiedlony do S., gdzie Państwowy Urząd Repatriacyjny przekazał mu w

posiadanie gospodarstwo przy ul. S. W październiku 1946 r. A. C. złożył wniosek do

Starostwa Powiatowego o przyznanie mu własności do tego gospodarstwa, lecz

wniosek do jego śmierci nie został załatwiony. W dniu 3 sierpnia 1949 r. Z. C. złożyła

wniosek o przydzielenie jej tego gospodarstwa. W dniu 20 sierpnia 1949 r.

gospodarstwo zostało przekazane jej w tymczasowe użytkowanie, a aktem nadania z

dnia 10 lutego 1960 r. Państwowa Komisja Ziemska przyznała jej własność tego

gospodarstwa. W następnych latach Z. C. rozdysponowała je darowiznami, m. in. w dniu

21 listopada 1994 r. darowała działki nr (...)/3 i (...)/7 wnioskodawcom w niniejszej

sprawie.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Rejonowy uznał, że spadkodawca A. C.

nie był właścicielem gospodarstwa rolnego, wobec czego postanowieniem z dnia 17

czerwca 2003 r. zmienił postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku po nim z dnia 14

grudnia 2001 r., ograniczając się do stwierdzenia dziedziczenia na zasadach ogólnych a

pomijając rozstrzygnięcie o dziedziczeniu gospodarstwa.

Apelacja uczestnika postępowania Z. C. od tego rozstrzygnięcia została oddalona

postanowieniem Sądu Okręgowego w S. z dnia 17 lutego 2004 r. Sąd ten uznał, że Sąd

I – ej Instancji prawidłowo ustalił, iż spadkodawca w chwili śmierci nie był właścicielem

gospodarstwa rolnego, co jest zresztą faktem bezspornym. Nie było podstaw do

uwzględnienia

stanowiska

uczestnika,

który

początkowo

określał

uprawnienie

spadkodawcy jako „uprawnienie do własności gospodarstwa”, a potem jako posiadanie

„prawa

nabycia

własności

gospodarstwa

rolnego”.

Jednakże

zdaniem

Sądu

Okręgowego spadkodawca nie był samoistnym posiadaczem, lecz posiadaczem

zależnym gospodarstwa „co oczywiście wynika z przedłożonych przez uczestników

dokumentów”. To zaś nie daje podstaw do odrębnego stwierdzania dziedziczenia

gospodarstwa rolnego; ewentualne prawo do ekwiwalentu za mienie spadkodawcy

pozostawione za granicą może zostać rozliczone w postępowaniu o dział spadku.

W kasacji od postanowienia Sądu Okręgowego uczestnik Z. C. zarzucił

naruszenie art. 336 i 922 k.c. oraz art. 677 § 2 k.p.c. i na tych podstawach wnosił o

uchylenie orzeczeń Sądów obu instancji i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W orzecznictwie Sądu Najwyższego dominuje stanowisko, akceptowane przez

większość doktryny, o dziedziczności samoistnego posiadania (por. uchwałę Sądu

Najwyższego z dnia 26 stycznia 1968 r., III CZP 100/67, OSNC 1968, nr 8 – 9, poz. 134,

czy postanowienie z dnia 28 kwietnia 1999 r., I CKU 105/98, OSNC 1999, nr 11, poz.

197). Opiera się ono z jednej strony na treści art. 176 § 2 k.c., pozwalającego na

doliczenie okresu posiadania spadkodawcy przez spadkobiercę posiadacza, a z drugiej

na treści ogólnego przepisu art. 922 k.c. o spadkobraniu, rozumianego w ten sposób, że

w skład spadku wchodzą wszelkie uprawnienia, roszczenia i sytuacje prawne o treści

majątkowej, które nie są wyraźnie ze spadku wyłączone.

Podzielając to stanowisko prawne, należy przyjąć, że kluczową kwestią do

ustalenia i rozstrzygnięcia w sprawie pozostaje charakter posiadania gospodarstwa

przez spadkodawcę, a mianowicie czy było to posiadanie samoistne, czy zależne. Sąd

Okręgowy przyjął za rzecz oczywistą, że było to posiadanie zależne, bliżej tej oceny nie

argumentując. Tymczasem ocena taka budzi zasadnicze wątpliwości, słusznie

podniesione w kasacji. Posiadanie samoistne polega, zgodnie z art. 336 k.c., na

władaniu rzeczą (tu gospodarstwem) jak właściciel, stąd też bywa określane mianem

posiadania właścicielskiego. Z kolei posiadanie niesamoistne (zależne) polega na

władaniu rzeczą jak użytkownik, zastawnik, najemca, dzierżawca lub jako wykonujący

inne prawo, z którym łączy się określone władztwo nad cudzą rzeczą. Sąd Okręgowy nie

ustalił i nie wskazał które z tych praw wykonywał spadkodawca względem przekazanego

mu w posiadanie gospodarstwa, zatem uznanie, że było to posiadanie zależne zostało

trafnie zakwestionowane w kasacji, zwłaszcza w kontekście obowiązującego z mocy art.

339 k.c. domniemania samoistności posiadania. Dlatego zarzuty naruszenia art. 336 i

art. 922 k.c. trzeba uznać za usprawiedliwione. Tym samym nie można odmówić

słuszności zarzutowi uchybienia art. 677 § 2 k.p.c., zobowiązującego sąd do odrębnego

wymienienia w treści postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku spadkobierców

dziedziczących

gospodarstwo

rolne.

Skoro

bowiem

przesądzone

zostało,

że

dziedziczenie obejmuje nie tylko prawo własności gospodarstwa, ale także sytuację

prawną związaną z jego samoistnym posiadaniem, to w sentencji postanowienia należy

też wymienić odrębnie spadkobierców uprawnionych do dziedziczenia takiego

posiadania. (Takie stanowisko prawne wyraził też Sąd Najwyższy w powołanej uchwale

III CZP 100/67). Z kolei w uchwale pełnego składu Izby Cywilnej z dnia 15 grudnia 1969

r. III CZP 12/69 ( OSNC 1970, nr 3, poz. 39) wyjaśniono, że w wypadku gdy wchodząca

w skład spadkowego gospodarstwa nieruchomość znajdowała się w posiadaniu

spadkodawcy pomimo braku tytułu własności, może ona być przyznana spadkobiercy za

jego zgodą, z odpowiednim zaliczeniem na schedę (pkt. 3 uchwały), co rzecz jasna nie

powoduje przejścia na niego własności przydzielonej nieruchomości. W rozpoznawanej

sprawie wchodzi w grę dodatkowy argument przemawiający za uwzględnieniem

warunków do dziedziczenia gospodarstwa mimo, że spadkodawca nie był jego

właścicielem. Z ustalonych w niej okoliczności wynika bowiem w sposób nie budzący

wątpliwości, że w skład spadku wchodziła ekspektatywa uzyskania prawa własności do

tego gospodarstwa w drodze nadania, która została zrealizowana po śmierci

spadkodawcy przez Z. C.

W tym stanie rzeczy kasacja podlegała uwzględnieniu (art. 393 13 w zw. z art. 108

§ 2 k.p.c.).