II CK 412/04 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CK 412/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 3 lutego 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Bronisław Czech

SSN Maria Grzelka (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Spółdzielni Mieszkaniowej "Z.(…)" w K.

przeciwko A. K.

o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 3 lutego 2005 r.,

kasacji pozwanego od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 10 marca 2004 r., sygn. akt I

ACa (…),

1. oddala kasację,

2. zasądza od pozwanego na rzecz powódki kwotę 1 800,- (jeden tysiąc osiemset)

złotych tytułem zwrotu kosztów procesu za instancję kasacyjną.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w P. Ośrodek Zamiejscowy w K. wyrokiem z dnia 22 maja 2003 r.

uznał za bezskuteczną w stosunku do powódki umowę darowizny nieruchomości

położonej w K. przy ul. K. zawartą przez pozwanego z jego matką B. K. oraz zastrzegł,

że pozwany może się zwolnić z roszczenia powódki przez zapłatę kwoty 24.930,21

złotych z odsetkami ustawowymi od dnia 1 listopada 1998 roku i kosztami procesu w

kwocie 3.464,30 złotych. Sąd Okręgowy ustalił, że B. K. była dłużniczką powódki oraz,

że działając w porozumieniu z synem w celu pokrzywdzenia powódki, wyzbyła się ona

swojej nieruchomości i stała się niewypłacalna. Zdaniem Sądu Okręgowego, w

ustalonym stanie faktycznym spełnione zostały przesłanki art. 527 k.c.

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny oddalił apelację pozwanego. Podzielił

ustalenia Sądu pierwszej instancji odnośnie do złej wiary dłużniczki i pozwanego oraz co

do stanu niewypłacalności B. K. Ponadto, uznał, że wyzbycie się nieruchomości przez

pozwanego w drodze umowy sprzedaży, zawartej przed doręczeniem pozwu w

niniejszej sprawie, na rzecz małżonków H. i Z. małżonków B., pozostających także w

złej wierze odnośnie do pokrzywdzenia powódki, nie było przeszkodą do uwzględnienia

powództwa. Brak po stronie pozwanego przedmiotu darowizny nie wyłączał legitymacji

biernej pozwanego ponieważ art. 527 k.c. nie uzależnia skuteczności skargi pauliańskiej

od tego, czy korzyść majątkowa odniesiona przez osobę trzecią znajduje się nadal w

majątku tej osoby. Również sposób wykorzystania przez wierzyciela orzeczenia sądu o

bezskuteczności jest kwestią odrębną, która nie wpływa na ocenę zasadności skargi.

W

kasacji

pozwany

zarzucił

powyższemu

wyrokowi

naruszenie

prawa

materialnego – art. 531 § 2 k.c. przez niewłaściwe zastosowanie polegające na

przyjęciu, że skarga pauliańska przysługuje przeciwko osobie trzeciej mimo, iż osoba ta

rozporządziła uzyskaną korzyścią majątkową. Wskazał, że w rozpoznawanej sprawie

zachodzi potrzeba wykładni art. 531 § 2 k.c., ponieważ przepis ten ani żaden inny, nie

rozstrzyga jednoznacznie kwestii, czy w sytuacji objętej jego hipotezą wierzycielowi

przysługuje skarga pauliańska przeciwko osobie trzeciej. Skarżący podtrzymywał

pogląd, że w razie zbycia przez osobę trzecią korzyści uzyskanej w wyniku czynności

prawnej z dłużnikiem dokonanej w celu pokrzywdzenia wierzyciela temu ostatniemu

skarga pauliańska przeciwko osobie trzeciej nie przysługuje. Z powołaniem się na

powyższe pozwany w kasacji wnosił o wydanie orzeczenia co do istoty sprawy lub

uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Istotą skargi pauliańskiej jest żądanie ubezskutecznienia w stosunku do

wierzyciela czynności prawnej dokonanej przez dłużnika z osobą trzecią, celem zaś

skargi pauliańskiej jest umożliwienie wierzycielowi zaspokojenia się z majątku osoby

trzeciej w zakresie w jakim byłoby to skuteczne w stosunku do dłużnika gdyby ten nie

pozbył się swego majątku lub nie zrezygnował z jego powiększenia. Wyrok sądu

uwzględniający powództwo stanowi materialno-prawną przesłankę powstania po stronie

osoby trzeciej obowiązku takiego zachowania się, które pozwala wierzycielowi na

uzyskanie tego na co mógł liczyć w przypadku realizacji wierzytelności z majątku

dłużnika. W razie odpłatnej czynności podlegającej względnemu ubezskutecznieniu

powyższy obowiązek osoby trzeciej znajduje uzasadnienie zarówno w koncepcji czynu

niedozwolonego (art. 415 k.c.) jak i w koncepcji bezpodstawnego wzbogacenia (art. 409

k.c.). Osoba trzecia działająca w złej wierze może być postrzegana jako współwinna

wyrządzenia wierzycielowi szkody przez udaremnienie mu możliwości zaspokojenia się

z majątku

dłużnika,

bezpodstawnie

jego

względnie

jako

kosztem

o

wzbogacona

przedmiot

lub

w

stosunku

wartość,

która,

do

wierzyciela

jako

służące

pokrzywdzeniu wierzyciela, nie powinny były znaleźć się w jej majątku i ze zwrotem

których powinna się liczyć. Wyzbycie się przez osobę trzecią w/w przedmiotu lub

wartości niczego w kwestii jej odpowiedzialności nie zmienia. Wprawdzie zaspokojenie

się wierzyciela w wyniku egzekucji skierowanej do majątku osoby trzeciej nie jest w

takiej sytuacji możliwe ale oznacza to jedynie niemożność skorzystania przez

wierzyciela z określonego sposobu przymuszenia osoby trzeciej do wyrównania straty

wynikłej z pozbawienia wierzyciela możności egzekwowania wierzytelności od dłużnika.

Nie oznacza natomiast, że osoba trzecia zostaje zwolniona z odpowiedzialności wobec

wierzyciela. Po zbyciu przedmiotu czynności prawnej z dłużnikiem osoba trzecia nie

przestaje być współsprawcą szkody wierzyciela ani nie może się zasłaniać zarzutem, że

nie jest już wzbogacona. Szkoda, która powstała m.in. w wyniku jej nagannego działania

nadal istnieje i nadal osoba trzecia znajduje się w sytuacji, o której mowa w art. 409 k.c.

in fine. Sprawia to, ze wierzyciel może poszukiwać ochrony przed niewypłacalnością

dłużnika przez bezpośrednie żądanie zasądzenia od osoby trzeciej sumy jaką by

pozyskał w wyniku egzekucji prowadzonej z majątku dłużnika. Warunkiem sine qua non

jest w tym przypadku uprzednie uzyskanie przez wierzyciela prawomocnego wyroku,

w którym czynność prawna osoby trzeciej z dłużnikiem zostanie uznana wobec niego za

bezskuteczną. Wyrok taki ma charakter konstytutywny i nie może go zastąpić

przesłankowe ustalenie bezskuteczności w procesie przeciwko osobie trzeciej o zapłatę.

Z powyższego wynika, że osoba trzecia, która przez czynność prawną

z dłużnikiem dokonaną w złej wierze w rozumieniu art. 527 § 1 k.c. uzyskała korzyść

majątkową, a następnie korzyść tę zbyła, nie tylko może być pozwana przez wierzyciela

pauliańskiego, ale wręcz musi być pozwana i musi zostać wydany przeciwko niej

prawomocny wyrok zasądzający na zapłatę, jeśli wierzyciel zamierza urealnić swoją do

dłużnika wierzytelność z majątku osoby trzeciej. W każdym razie, mimo pozbycia się

przez osobę trzecią przedmiotu czynności prawnej z dłużnikiem nie przestaje ona być

wobec wierzyciela odpowiedzialna za to, że wierzyciel nie mógł się zaspokoić z majątku

dłużnika. Odpowiedzialność ta może przybrać formę znoszenia przez osobę trzecią

egzekucji z jej majątku na zaspokojenie wierzyciela (taka sytuacja została wyraźnie

unormowana w art. 532 k.c.), ale może też wyrażać się w formie zapłaty przez osobę

trzecią odpowiedniej kwoty, która – w razie odmowy może być przedmiotem

dochodzenia przed sądem na podstawie art. 415 k.c. lub art. 409 k.c., a następnie

egzekucji z majątku osoby trzeciej. Podobny pogląd Sąd Najwyższy wyraził w wyroku z

dnia 30.IX.2004 r., IV CK 30/04 (nie publ.). Wierzyciel występujący ze skargą pauliańską

nie ma obowiązku wskazania sposobu w jaki zamierza skorzystać z wyroku

uwzględniającego powództwo. Uprawnienie do egzekucji z majątku osoby trzeciej

wynika wprost z ustawy (art. 532 k.c.). Co do żądania zapłaty to nie ma przeszkód aby

wierzyciel, obok zaskarżenia czynności prawnej dłużnika z osobą trzecią, wystąpił

przeciwko osobie trzeciej także o zasądzenie na jego rzecz odpowiedniej kwoty. Może

też z powołaniem się

na

prawomocny wyrok

ubezskutecznienie wytoczone przeciwko

uwzględniający powództwo

osobie trzeciej wystąpić z

o

odrębnym

powództwem o zapłatę.

W rozpoznawanej sprawie powódka popierała pozew przeciwko pozwanemu A.

K. mimo, iż przed zawiśnięciem sporu pozwany zbył nieruchomość darowaną mu przez

dłużniczkę. Z przyczyn wyżej przedstawionych należało uznać, że pozwany był

legitymowany biernie. Odmienne stanowisko wyrażone w skardze kasacyjnej nie

zasługiwało na uwzględnienie. Wynikałoby z niego, że uprawnienie wierzyciela ma

charakter rzeczowy, oraz, że osoba trzecia działająca wobec wierzyciela w złej wierze

pozostałaby w stosunku do niego bezkarna już tylko z racji samego wyzbycia się

przedmiotu czynności prawnej z dłużnikiem. Do przyjęcia rzeczowego charakteru

odpowiedzialności osoby trzeciej brak podstaw w świetle uregulowań art. 527 i nast. k.c.

Koncepcji zwolnienia się osoby trzeciej z odpowiedzialności wobec wierzyciela

sprzeciwiałaby się też idea patronująca unormowaniu skargi pauliańskiej wyrażająca się

w ochronie wierzyciela przed poczynaniami osoby trzeciej działającej z pokrzywdzeniem

wierzyciela. Najwyraźniej jest to widoczne w przypadku odpłatnego zbycia przez osobę

trzecią przedmiotu czynności z dłużnikiem na rzecz nabywcy działającego w dobrej

wierze; wówczas – przy przyjęciu koncepcji prezentowanej w kasacji – wierzyciel

pozbawiony by był jakiejkolwiek ochrony przed niewypłacalnością dłużnika.

Na ocenę możliwości kierowania skargi pauliańskiej przeciwko osobie trzeciej

mimo odpłatnego zbycia przez nią przedmiotu czynności prawnej z dłużnikiem nie

wpływa treść art. 532 k.c. ani art. 531 § 2 k.c.

Jak to wyżej wskazano, pierwszy z wymienionych przepisów przewiduje jeden ze

sposobów

wykorzystania

przez

wierzyciela

wyroku

uwzględniającego

skargę

pauliańską; w całokształcie stosunków materialno-prawnych pomiędzy wierzycielem i

osobą trzecią powstałych w wyniku orzeczenia sądu o bezskuteczności jest to sposób

szczególny ale nie jedyny. Co do art. 531 § 2 k.c. natomiast, to już z samego brzmienia

tego przepisu wynika, że korzystanie z niego jest prawem wierzyciela, które nie

unicestwia prawa pozywania osoby trzeciej.

Z przedstawionych względów kasacja została oddalona (art. 393 12 k.p.c.).

Na marginesie można zauważyć, że w wyniku oddalenia kasacji wyrok Sądu

Okręgowego uprawomocnił się w brzmieniu obejmującym także stwierdzenie, że

pozwany może zwolnić się z roszczenia przez zapłatę powódce określonych należności.

Kasacja nie stwarza podstaw do oceny zaskarżonego wyroku w części oddalającej

apelację w powyższym zakresie, w związku z czym kwestia poprawności powyższego

rozstrzygnięcia usuwa się spod kognicji Sądu Najwyższego. Można jedynie zauważyć,

że danie stronie pozwanej prawa zrealizowania świadczenia zastępczego nie stwarza w

zakresie tego świadczenia stanu powagi rzeczy osądzonej.

O kosztach orzeczono na podstawie art. 98 § 1 i 108 § 1 k.p.c.