II CK 41/05 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 24 sierpnia 2005 r., II CK 41/05

W sprawach wymienionych w art. 108 ust. 5 ustawy z dnia 4 lutego

1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (jedn. tekst: Dz.U. z 2000 r.

Nr 80, poz. 904 ze zm.), należących do kompetencji Komisji Prawa

Autorskiego, dopuszczalność drogi sądowej uzależniona jest od wyczerpania

postępowania przed tą Komisją.

Sędzia SN Elżbieta Skowrońska-Bocian (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Bronisław Czech

Sędzia SN Marek Sychowicz

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Stowarzyszenia Autorów "ZAiKS" w

W. przeciwko "T.", spółce z o.o. w P. o zapłatę, po rozpoznaniu na rozprawie w

Izbie Cywilnej w dniu 24 sierpnia 2005 r. kasacji strony powodowej od

postanowienia Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 14 października 2004 r.

zmienił zaskarżone postanowienie w ten sposób, że oddalił zażalenie

pozwanej.

Uzasadnienie

Powodowe Stowarzyszenie domagało się zasądzenia od pozwanej spółki

kwoty 37 666,79 zł tytułem zapłaty za reemisję w sieci kablowej utworów z

repertuaru reprezentowanych przez siebie twórców. Prawo do tego wynagrodzenia

powód wywodził – za okres od dnia 1 maja 2003 r. do dnia 7 października 2003 r. z

faktu naruszenia praw autorskich na skutek bezumownej eksploatacji utworów (art.

79 ust. 1 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych,

jedn. tekst: Dz.U. z 2000 r. Nr 80, poz. 904 ze zm. – dalej: "Pr.aut."), a za okres od

dnia 8 października 2003 r. do dnia 30 listopada 2003 r. z faktu obowiązywania

licencji ustawowej (art. 24 ust. 4 Pr.aut.). Pozwana spółka podniosła, że w dniu 27

maja 2003 r. złożyła przed Komisją Prawa Autorskiego pozew przeciwko

Stowarzyszeniu Autorów „ZAiKS" o ustalenie, że nie ma obowiązku zawarcia

umowy o reemisję w sieciach kablowych utworów reprezentowanych przez niego

twórców. Zgłosiła także roszczenie o ustalenie wysokości ewentualnego

wynagrodzenia należnego Stowarzyszeniu. Z faktu złożenia pozwu przed Komisją

wywodziła niedopuszczalność drogi sądowej i wnosiła o odrzucenie pozwu lub o

zawieszenie postępowania do czasu rozstrzygnięcia sprawy przez Komisję.

Postanowieniem z dnia 29 kwietnia 2004 r. Sąd Okręgowy w Poznaniu oddalił

wniosek pozwanej spółki o odrzucenie pozwu, wskazując, że strony w umowie

łączącej je do dnia 30 kwietnia 2003 r. nie poddały ewentualnych sporów pod

rozstrzygnięcie Komisji Prawa Autorskiego jako sądu polubownego. Sąd nie

dopatrzył się także innych okoliczności świadczących o niedopuszczalności drogi

sądowej.

W wyniku zażalenia pozwanej Sąd Apelacyjny dokonał zmiany zaskarżonego

postanowienia i odrzucił pozew. Wskazał, że z uregulowań zawartych w art. 108

ust. 5-7 Pr.aut. wynika czasowe wyłączenie właściwości sądu powszechnego w

zakresie wskazanym w powołanej ustawie. Należało zatem rozważyć, czy

postępowanie zawisłe przed Sądem Okręgowym jest sporem co do stosowania

tabel lub sporem związanym z zawarciem umowy o reemisję utworów. Dokonując

wykładni tych określeń, Sąd Apelacyjny przyjął, że „spór co do stosowania tabel"

obejmuje także możliwość kwestionowania stawek określonych w tabelach

przygotowanych przez organizacje zbiorowego zarządzania. Argumentem za

szerokim rozumieniem tego określenia jest, zdaniem Sądu Apelacyjnego,

okoliczność, że zainteresowani operatorzy sieci kablowych nie są uczestnikami

postępowania o zatwierdzenie przygotowanych tabel, jak również nie są

legitymowani do zaskarżania zapadłych decyzji. Uznać należy zatem, że spór

dotyczący stosowania tabel może dotyczyć zarówno interpretacji tabeli, jak i

związania jej postanowieniami.

Podobnie szeroko należy ujmować spór związany z zawarciem umowy o

reemisję. Poza sporami co do obowiązku zawarcia takiej umowy pomiędzy

operatorem sieci kablowej a organizacją zbiorowego zarządzania należy pod tym

pojęciem rozumieć także warunki umowy, a w szczególności wysokość

wynagrodzenia. Brak przy tym przeszkód, aby w sporach toczących się przed

Komisją Prawa Autorskiego zapadały, poza wyrokami ustalającymi, także

orzeczenia kształtujące i zasądzające świadczenie. Możliwe jest zatem w takim

postępowaniu dochodzenie wynagrodzenia za korzystanie z utworów. Za

dopuszczeniem takiej możliwości przemawia uregulowanie zawarte w art. 108 ust. 7

Pr.aut., przewidujące możliwość wystąpienia przez stronę niezadowoloną z

rozstrzygnięcia Komisji z powództwem do sądu okręgowego.

W rozpoznawanej sprawie chodzi o zapłatę za korzystanie przez pozwaną

spółkę z utworów twórców reprezentowanych przez Stowarzyszenie „ZAiKS".

Wobec twierdzeń pozwanej, że nie jest obowiązana do zawarcia z powodem

umowy o reemisję z tym uzasadnieniem, iż powód nie posiada zezwolenia na

zbiorowy zarząd prawami autorskimi w zakresie reemitowanych utworów, a także z

powołaniem się na niewiążący charakter tabel i ich niewłaściwą interpretację,

rozstrzygnięcie sporu należy do Komisji Prawa Autorskiego. Droga sądowa jest

więc niedopuszczalna i złożony pozew podlega odrzuceniu.

W kasacji wniesionej przez powoda wskazano naruszenie art. 386 § 3 k.p.c.

przez przyjęcie, że istnieją przesłanki do odrzucenia pozwu oraz naruszenie art.

108 ust. 5 Pr.aut. przez przyjęcie, że rozstrzygnięcie sporu będącego przedmiotem

niniejszego postępowania należy do Komisji Prawa Autorskiego. Skarżące

Stowarzyszenie podkreśliło konieczność dokonania wykładni art. 108 ust. 5-7

Pr.aut. i określenia zakresu kompetencji Komisji Prawa Autorskiego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kompetencje Komisji Prawa Autorskiego (dalej: "Komisja") przewidzianej w

art. 108 Pr.aut. obejmują zatwierdzanie lub odmowę zatwierdzenia, przygotowanych

przez organizacje zbiorowego zarządzania prawami autorskimi, tabel wynagrodzeń

za korzystanie z utworów lub artystycznych wykonań objętych zbiorowym

zarządzaniem, a także wskazywanie organizacji właściwej w rozumieniu art. 107

(art. 108 ust. 3 Pr.aut.) oraz rozstrzyganie sporów dotyczących stosowania tabel, o

których mowa w ust. 3, jak również spory związane z zawarciem umowy, o której

mowa w art. 211 ust. 1 (art. 108 ust. 5 Pr.aut.). Przy zatwierdzaniu lub odmowie

zatwierdzania tabel oraz wskazywaniu właściwej organizacji zbiorowego

zarządzania Komisja działa w składzie siedmioosobowym (sześciu arbitrów oraz

przewodniczący jako superarbiter), a do postępowania przed nią mają odpowiednie

zastosowanie przepisy kodeksu postępowania administracyjnego (art. 108 ust. 3 i 4

Pr.aut.). Spory dotyczące stosowania tabel oraz spory związane z zawarciem

umowy rozstrzygane są w składzie trzyosobowym, a do postępowania przed

Komisją stosuje się odpowiednio przepisy kodeksu postępowania cywilnego o

postępowaniu przed sądem polubownym (art. 108 ust. 5 i 6 Pr.aut.). Strona

niezadowolona z rozstrzygnięcia Komisji może w terminie czternastu dni od dnia

doręczenia rozstrzygnięcia wnieść powództwo do właściwego sądu okręgowego

(art. 108 ust. 7 Pr.aut.).

Przedmiotem analizy Sądu Najwyższego mogą być jedynie zagadnienia

związane z rozstrzyganiem przez Komisję sporów dotyczących stosowania tabel

wynagrodzeń za korzystanie z utworów lub artystycznych wykonań objętych

zbiorowym zarządzaniem oraz sporów związanych z zawarciem umowy pomiędzy

organizacją zbiorowego zarządzania prawami autorskimi a operatorem sieci

kablowej. Tylko w tym zakresie znajdują odpowiednie zastosowanie przepisy

postępowania cywilnego, a także stronie niezadowolonej z rozstrzygnięcia Komisji

służy prawo wniesienia w terminie czternastu dni od doręczenia rozstrzygnięcia

powództwa do sądu okręgowego.

W ramach wskazanej problematyki powstaje w pierwszej kolejności pytanie,

czy – w zakresie ustawowych kompetencji Komisji – wyłączona zostaje droga

sądowa. Na tak postawione pytanie należy udzielić odpowiedzi twierdzącej.

Uregulowania zawarte w ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych

pozwalają stwierdzić, że w odniesieniu do sporów dotyczących stosowania tabel

wynagrodzeń, jak również w odniesieniu do sporów związanych z zawarciem

umowy, o której mowa w art. 211 ust. 1 Pr.aut., obowiązkowe jest wyczerpanie drogi

postępowania przed Komisją Prawa Autorskiego. Dopiero po rozstrzygnięciu sporu

przez Komisję strona niezadowolona z treści tego rozstrzygnięcia może wnieść

powództwo do właściwego sądu okręgowego. Taka sytuacja określana jest mianem

przejściowej niedopuszczalności drogi sądowej. Trafnie zatem, co do zasady, Sąd

Apelacyjny przyjął takie stanowisko.

Dokonanie oceny, czy przejściowa niedopuszczalność drogi sądowej

występuje w konkretnej sprawie wymaga jednak wykładni ustawowych określeń

„spory dotyczące stosowania tabel" oraz „spory związane z zawarciem umowy, o

której mowa w art. 211 ust. 1", a także dokonania oceny, czy żądanie sformułowane

przez powoda mieści się w zakresie wskazanych określeń. Tylko w razie ustalenia,

że żądanie powoda jest sporem o stosowanie tabel lub sporem związanym z

zawarciem umowy, o której mowa w art. 211 ust. 1 Pr.aut., występuje

niedopuszczalność drogi sądowej.

Dokonując wykładni określeń zawartych w art. 108 ust. 5 Pr.aut., należy

przede wszystkim mieć na względzie, że jej wyniki przesądzają dopuszczalność

drogi sądowej. Oznacza to, że ustawowe wyrażenia powinny być wykładane ściśle,

niedopuszczalność drogi sądowej w sprawach z zakresu stosunków

cywilnoprawnych jest bowiem sytuacją wyjątkową, odstępstwem do zasady, że

podmiot uprawniony może poszukiwać ochrony swoich praw przed sądem. Ponadto

należy przyjąć założenie, że motywem działania ustawodawcy wprowadzającego

uregulowania zawarte w art. 108 ust. 5-7 Pr.aut. było poddanie osądowi

wyspecjalizowanego organu kwestii związanych z wynagrodzeniami w zakresie

zbiorowego zarządzania prawami autorskimi oraz pewnej kategorii sporów

dotyczących zawarcia umowy lub stosowania tabel. W tym przypadku Komisja

orzeka na zasadach zbliżonych do sądu polubownego. Zawarte w ustawie

uregulowanie o odpowiednim stosowaniu przepisów kodeksu postępowania

cywilnego przed sądem polubownym budzi zresztą poważne trudności

interpretacyjne, ale pozostają one poza zakresem rozważań Sądu Najwyższego w

niniejszej sprawie.

Kierując się powyższymi względami, a w pierwszej kolejności dokonując

wykładni językowej, należy przyjąć, że w obrębie sporów związanych ze

stosowaniem tabel pozostawać będą spory związane z zastosowaniem konkretnej

stawki określonej w zatwierdzonej już tabeli. Poza zakresem tego określenia

pozostaną natomiast spory związane m.in. z wysokością stawek przyjętych w

tabelach oraz kierowane przez organizację zbiorowego zarządzania do operatora

sieci kablowej żądania wypłaty wynagrodzenia. Określenie „spory związane z

zawarciem umowy" także należy wykładać ściśle. W określeniu tym mieszczą się

sytuacje, w których umowa nie została jeszcze zawarta, a między organizacją

zbiorowego zarządzania prawami autorskimi i operatorem sieci kablowej powstał

spór co do obowiązku jej zawarcia. Wątpliwe może być natomiast, czy kompetencją

Komisji objęte są spory związane z samą treścią przyszłej umowy, gdyż, jak

podkreśla się w literaturze, spory na etapie negocjacji są czymś normalnym, a

ponadto ustawa nie zawiera uregulowań odnoszących się do mediacji. Odnosząc

powyższe rozważania do stanu faktycznego rozpoznawanej sprawy trzeba

zauważyć, że Stowarzyszenie „ZAiKS" wystąpiło z żądaniem zapłaty przez

pozwanego operatora sieci kablowej za emitowane utwory z repertuaru twórców

reprezentowanych przez to Stowarzyszenie. Podstawę prawną żądania stanowi w

części art. 79 ust. 1 Pr.aut., a w części obowiązujący w okresie objętym żądaniem

art. 24 ust. 4 ustawy wprowadzający ustawową licencję dla operatorów sieci

kablowej i nakładający na nich obowiązek zapłaty wynagrodzenia. Tak

sformułowane żądania pozostają poza zakresem ustawowych określeń zawartych w

art. 108 ust. 5 Pr.aut., nie wystąpiła zatem czasowa niedopuszczalność drogi

sądowej i postanowienie Sądu Apelacyjnego odrzucające pozew narusza przepisy

wskazane w kasacji.

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji (art. 39315 k.p.c.).