Supreme Court dismisses appeal regarding inheritance acquisition, ruling procedural defects do not affect substantive testamentary interpretation.

Sygn. akt II CK 408/04

POSTANOWIENIE

Dnia 25 lutego 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jan Górowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Zbigniew Strus

w sprawie z wniosku G. B. i małoletniego K. B. reprezentowanego przez kuratora Ł. K.

przy uczestnictwie B. B.

o stwierdzenie nabycia spadku,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 25 lutego 2005 r.,

kasacji uczestnika postępowania od postanowienia Sądu Okręgowego w P. z dnia 7

listopada 2003 r., sygn. akt II Ca (…),

oddala kasację w części przyjętej do rozpoznania postanowieniem z dnia 22

października 2004 r.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 8 października 2002 r. Sąd Rejonowy w P. stwierdził, że

spadek po J. B. zmarłym dnia 19 marca 1999 r. na mocy trzech testamentów

holograficznych z dnia 4 listopada 1996 r., 28 października 1997 r. i z dnia 31

października 1997 r. nabyli syn G. B. w 2/3 częściach oraz wnuk K. B. w 1/3 części.

Sąd ten ustalił, że J. B. zmarł dnia 19 marca 1999 r. w F. podczas podróży

turystycznej. Z pierwszego małżeństwa z M. M. miał dwóch synów G. B. i B. B. Druga

żona M. L. zmarła przed śmiercią spadkodawcy. Synowie nie odrzucili spadku, jak

również nie zrzekli się dziedziczenia. W skład spadku nie wchodzi gospodarstwo rolne.

Spadkodawca w pierwszym testamencie zawartym w liście z dnia 4 listopada

1996 r. skierowanym do Ł. K. polecił jej, aby w wypadku jego śmierci odebrała pieniądze

z konta, na którym została upoważniona i analogiczne polecenie kierował do syna G.,

nakazując pobrać wszystko niezależnie od terminowości wkładów i przeznaczyć

pieniądze na dokonanie odpowiedniego pochówku. Wyraził swoje życzenia co do

miejsca swego pochówku i żony. List ten zawierał następującą dyspozycję majątkiem na

rzecz wnuka K. „samochód E. przekaż G., ale właścicielem tego samochodu

ustanawiam K. B., syna G. Mieszkanie w razie mojej wcześniejszej śmierci pozostaje w

dyspozycji M., a po jej śmierci darowuję K. B.". Spadkodawca zastrzegł, że są to jego

świadome i nieodwołalne decyzje na wypadek śmierci. List ten przekazał Ł. K. w

zaklejonej kopercie z poleceniem aby ją otworzyła dopiero po jego śmierci. Przed

wyjazdem do U.S.A. w listopadzie 1997 r. spadkodawca poprosił Ł. K. o zwrot listu. Po

trzech dniach przekazał jej znowu kopertę zaklejoną taśmą opatrzoną napisem

„otworzyć po mojej śmierci".

Po śmierci spadkodawcy Ł. K. udostępniła otrzymaną kopertę synom

spadkodawcy. Okazało się, że jest w niej list z dnia 31 października 1997 r. oraz koperta

poprzednio przekazana, która nie była przez spadkodawcę otwarta. Obydwa listy zostały

przeczytane w obecności Ł. K. oraz synów spadkodawcy. Oryginał listu z dnia 4

listopada 1996 r. nie zachował się, a do akt została złożona jego kserokopia.

Przed tym wyjazdem do USA spadkodawca sporządził również testament w dniu

28 października 1997 r. Dokument ten napisany własnoręcznie przez spadkodawcę

został umieszczony w biurku w jego mieszkaniu. Także i ten został złożony w zaklejonej

kopercie opatrzonej datą 28 października 1997 r. ze wskazaniem, że ma zostać otwarty

wyłącznie w wypadku jego śmierci. Koperta ta została umieszczona w kolejnej kopercie

opatrzonej dwiema datami 31 października 1997 r. oraz 23 października 1998 r.

adresowanej do G. B. i opatrzonej wzmianką „proszę otworzyć tylko na wypadek mojej

śmierci" i podpisem spadkodawcy. W kopercie znajdowały się również wyciągi z kont

bankowych - najpóźniejszy z końca 1998 r. Ponadto zawierała dwie białe koperty, w

których znajdowały się pisemne oświadczenia B. R. dotyczące pożyczek zaciągniętych

u spadkodawcy, oraz warunków i terminów ich zwrotu.

Dokument ten znalazł w mieszkaniu spadkodawcy po jego śmierci G. B. Udał się

ze znalezioną kopertą do brata Bartłomieja i dokonał jej otwarcia w jego obecności.

Pismo opatrzone datą 28 października 1997 r. zostało zatytułowane „moja

ostatnia wola (testament) na wypadek mojej śmierci". Spadkodawca podał na wstępie,

że sporządza ten testament na krótko przed kolejnym wyjazdem do C. w USA dnia 5

października 1997 r. Spadkodawca oświadczył, że mieszkanie nr (…) na osiedlu K. z

kompletnym wyposażeniem „zapisuje i darowuje”. wnukowi K. B. Takiej samej

dyspozycji dokonał w odniesieniu do swego samochodu, zastrzegając, że następuje to

„według dyspozycji, jaką złożył u kuzynki Ł. K.” i prosząc o zastosowanie się do tych

poleceń. Co do reszty „ewentualnych dóbr materialnych" spadkodawca wskazał

„pozostawiam je w dyspozycji G. mojego syna" i wymienił, że są to „depozyty pieniądze

na kontach itp.", które to dobra winien wykorzystać na „kształcenie N. i K. B., ich

odpowiednie

wychowanie

i

ewentualne

wyposażenie

na

samodzielne

życie”.

Spadkodawca zobowiązał także syna G. do organizacji swego pochówku.

W dniu 31 października 1997 r. spadkodawca napisał drugi list do Ł. K., w

którym odwoływał się do poprzedniego. Podkreślił w nim że „jedynie uzupełnia

wcześniejsze rozrządzenia gdyby śmierć nastąpiła zbyt szybko". Na wypadek śmierci

wskazał „że jego samochód należy sprzedać lub inaczej zbyć, a pieniądze ulokować do

czasu osiągnięcia przez K. osiemnastego roku życia i wówczas kupić mu” odpowiedni

samochód za te pieniądze. Spadkodawca w tym liście ponownie przedstawił swoje

zlecenie co do przeznaczenia pieniędzy do których pobrania z konta ją upoważnił na

udział w grobowcu w B. ewentualne koszty związane z pogrzebem". Nakazywał również

jej, ażeby „przypominała” G., że jest życzeniem spadkodawcy, aby przeznaczył „dobra

jakie osiągnie" po nim na kształcenie dzieci. Spadkodawca wskazał w zakończeniu

pisma, że sporządza je na 5 dni przed odlotem do Stanów.

Mieszkanie według stanu na dzień sporządzenia testamentu miało wartość

66 151 zł, a na dzień otwarcia spadku cenę rynkową 77 010 zł, wyposażenie mieszkania

natomiast 12 126 zł i 10 488 zł. Samochód osobowy Daewoo E. miał na dzień otwarcia

spadku wartość 23 700 zł.

Wkłady dolarowe po przeliczeniu na złote wynosiły 212 496,43 zł, a wkłady

złotówkowe na dzień 28 października 1997 r. wynosiły 2460,26 zł, a na dzień otwarcia

spadku wynosiły 5 870,44 zł. Spadkodawcy przysługiwała również na dzień otwarcia

spadku wierzytelność o zwrot nadpłaconego podatku dochodowego w kwocie 1 021,40

zł, a na koncie O.(…) pozostała nadto kwota 4 067,20 zł jako równowartość

niewykorzystanego przez spadkodawcę świadczenia. Spadkodawca posiadał karty

kredytowe, jednakże nie udało się ustalić instytucji, które je wystawiły i stanu kart

kredytowych.

Sąd Rejonowy ocenił, że spadkodawca sporządził trzy ważne testamenty

własnoręczne. Podkreślił, że wprawdzie nie zachował się oryginał testamentu z dnia 4

listopada 1996 r., ale było możliwe odtworzenie jego treści na podstawie dołączonej

kserokopii w oparciu o niebudzące zeznania Ł. K.

Przy wykładni woli spadkodawcy odwołał się do zawartej w art. 948 k.c. reguły, że

przy nieprecyzyjnych sformułowaniach należy przyjąć taką interpretację, która zapewni

możliwie najpełniejsze urzeczywistnienie woli spadkodawcy i utrzymanie w mocy jego

rozrządzeń, oraz nadanie im rozsądnej treści.

Z powołaniem się na okoliczności sprawy wskazał, że wszystkie testamenty

należało odczytać łącznie, skoro nie ma w nich sprzeczności, które pozwalały by

wyeliminować wcześniejszy testament przez późniejszy, z treści testamentów wynika,

że spadkodawca rozporządził mieszkaniem i samochodem na rzecz wnuka K. B., a

pozostałym majątkiem na rzecz syna G. B. Ustalenia co do wartości poszczególnych

składników majątku, którym spadkodawca zadysponował, pozwalały mu określić udziały

spadkowe w 1/3 części K. B. i w 2/3 częściach G. B.

Wskazał, że skoro spadkodawca przeznaczył tym osobom poszczególne

przedmioty majątkowe, które wyczerpują prawie cały spadek, to te osoby należało uznać

za spadkobierców w częściach ułamkowych odpowiadających wartości przeznaczonych

im przedmiotów (art. 961 k.c.). Zauważył, że życzenie spadkodawcy, aby otrzymane

środki przeznaczył na kształcenie wnuków, nie podważało rozporządzeń spadkodawcy,

gdyż nie jest ono odosobnione.

Apelację uczestnika B. B. Sąd Okręgowy w P. oddalił postanowieniem z dnia 7

listopada 2003 r. Sąd drugiej instancji podzielił ustalenia Sądu Rejonowego i jego

argumentację prawną.

Podkreślił, że dokonana wykładnia testamentów była nie tylko wykładnią

najprostszą, ale i najbardziej oczywistą, natomiast zaprezentowana przez uczestnika

sprzeczna z wymaganiem utrzymania rozporządzenia spadkodawcy w mocy i nadania

im rozsądnej treści. Wskazał, że użycie w testamencie słowa „zapisuję, daruję” - mimo

sprzeczności w sensie logicznym - nie dyskwalifikuje testamentu, gdyż wskazuje na

wolę rozporządzenia określonymi składnikami majątkowymi na rzecz konkretnych osób.

Jego zdaniem, nic nie uzasadnia twierdzenia uczestnika, że słowa pozostawiam w

dyspozycji oznaczają wyłącznie zlecenie do zarządzania i administrowania składnikami

spadku.

Wskazał, że na potrzeby postępowania sądowego nie było konieczności badania

skuteczności sprzedaży przez spadkodawcę samochodu w dniu 18 marca 1999 r., gdyż

w wypadku nieważności umowy do spadku wchodziło prawo własności pojazdu, a w

przeciwnym wypadku wierzytelność z tytułu jego zbycia.

Odnosząc się do kwestii dyspozycji testamentu z dnia 28 października 1997 r.,

dotyczącej jednego dolara USD, podkreślił, że osoba spadkobiercy nie musi być

oznaczona w testamencie z podaniem imienia i nazwiska, czy stopnia pokrewieństwa,

konieczne jest jednak takie jej określenie, aby możliwa była identyfikacja. Skoro nie

można stwierdzić kogo to rozporządzenie dotyczy przyjął, że nie mogło być ono

skuteczne.

Podkreślił, że wierzytelności z tytułu pożyczek, zaciągniętych u zmarłego przez B.

R., nie wchodziły w skład masy spadkowej, skoro w wyniku cesji zostały nabyte przez N.

i K. B., jeszcze przed śmiercią spadkodawcy. Podobnie jak Sąd Rejonowy, stwierdził, że

nie mógł wziąć pod uwagę lokat dolarowej i złotówkowej, gdyż także nie wchodziły one

w skład spadku, albowiem spadkodawca rozporządził nimi już przed śmiercią na rzecz

Ł. K. i G. B.

Uczestnik B. B. w kasacji opartej na podstawie naruszenia przepisów

postępowania mogącym mieć wpływ na wynik sprawy, tj. art. 227 k.p.c., art. 225 k.p.c. w

zw. art. 316 § 2 k.p.c. wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z samej istoty skargi kasacyjnej wynika, że w tym postępowaniu nie można czynić

odmiennych ustaleń faktycznych. Skoro więc skarżący nie wskazał jako naruszonych

przepisów dotyczących podstawy faktycznej orzeczenia, to Sąd Najwyższy był związany

ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego postanowienia. Nie mógł

więc podważyć stwierdzenia, że spadkodawca zadysponował kwotami po 2500 $ na

rzecz Ł. K. na skutek czynności prawnej pomiędzy żyjącymi.

Co się zaś tyczy rozporządzenia dotyczącego obowiązku kształcenia wnuków

dodać się godzi, że według Sądu pierwszej instancji było to życzenie spadkodawcy, a

Sąd Okręgowy oceny tej nie podważył. Trafnie też Sądy obydwu instancji stosując

ogólną regułę wykładni wynikającą z art. 948 k.c., przyjęły, że nie było to rozporządzenie

spadkodawcy majątkiem spadkowym, na rzecz wnuczki. Na podstawie treści tego

postanowienia testamentowego można je kwalifikować nie jako życzenie, lecz jako

polecenie (art. 982 k.c.) W tym ostatnim wypadku brak jest wierzyciela w rozumieniu

prawa zobowiązań, powstaje bowiem stosunek mający charakter zobowiązania

naturalnego. Niemniej każdy z uprawnionych (art. 985 k.c.) może żądać wykonania

polecenia nie w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku, lecz w drodze wytoczenia

oddzielnego powództwa.

Wbrew zatem zarzutowi skarżącego przepis art. 670 § 1 k.p.c. nie obejmuje

obowiązku badania w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku, kto jest

uprawnionym z tytułu polecenia, a nawet czy w testamencie poczynione zostały zapisy i

na czyją rzecz.

Krąg osób, które powinny wziąć udział w postępowaniu o stwierdzenie nabycia

spadku określa art. 669 k.p.c., który nie został w kasacji przytoczony jako naruszony, co

już zwalnia Sąd Najwyższy od szczegółowych rozważań tej kwestii. Na marginesie

można jednak zauważyć, że wnioskodawcą w tych sprawach może rzeczywiście być

szeroki krąg osób uprawnionych, tj., osoba która uważa się za spadkobiercę lub przez

innych jest za spadkobiercę uważana, nabywca spadku, osoba, która posiada ze

spadkobiercą wspólne prawa lub obowiązki, spadkobierca tych osób, wierzyciel tych

osób, wierzyciel spadku, wierzyciel spadkobiercy lub dłużnik spadku (por. postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 12 stycznia 1983, III CRN 218/82, OSNCP 1983, nr 8), a

także spadkobiercy ustawowi lub testamentowi. Krąg uczestników jest natomiast

węższy. W tym postępowaniu Sąd ma obowiązek wezwać do udziału w sprawie taką

osobę, co do której występują realne szanse dziedziczenia przez nią spadku. Jeżeli spór

dotyczy rozporządzeń testamentowych dotyczących zapisów czy poleceń, czyli nie

mających wpływu na stwierdzenie kto spadek dziedziczy, to podlega on rozpoznaniu w

innym postępowaniu, tj. na drodze procesu.

Artykuł

k.p.c.

nie

nakłada

wprost

na

sąd

żadnych

obowiązków

jurysdykcyjnych, gdyż przepis ten określa, że przedmiotem dowodu są fakty mające dla

rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie. Ewentualne więc uchybienie Sądu w postaci

pominięcia wniosku dowodowego z oryginału umowy sprzedaży samochodu zawartej

dzień przed śmiercią spadkodawcy nie mieści się w jego hipotezie. Trzeba bowiem

podkreślić, że Sąd drugiej instancji trafnie wskazał przyczynę, z powodu której kwestia

ważności tej umowy nie miała wpływu dla określenia wielkości udziału spadkowego K.

B. Z dokonanej bez zastrzeżeń wykładni testamentu wynika, że spadkodawca do reszty

dóbr materialnych powołał syna G. B. Jakikolwiek więc ujawniony dalszy majątek

spadkodawcy mógł stanowić jedynie powiększenie udziału tego spadkobiercy kosztem

zmniejszenia udziału małoletniego wnuka spadkodawcy.

Ze względu na to, że skarżący opierał kasację tylko na podstawie naruszenia

przepisów postępowania i nie wniósł o rozpoznanie sprawy na rozprawie, należało

kasację rozpoznać na posiedzeniu niejawnym. Ponieważ kasacja w części w jakiej

dotyczyła postanowienia oddalającego zażalenie została przez Sąd Najwyższy

odrzucona postanowieniem z dnia 22 października 2004 r. brak było podstaw do

rozważania zarzutu zawartego w punkcie drugim skargi kasacyjnej.

Z tych względów orzeczono jak w sentencji (art. 39312 k.p.c.).