II CK 370/03 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CK 370/03

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 czerwca 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Hubert Wrzeszcz (przewodniczący)

SSN Jan Górowski (sprawozdawca)

SSN Maria Grzelka

Protokolant Anna Banasiuk

w sprawie z powództwa F. S., I. N. i W. N. – wspólników spółki cywilnej "W." w G.

przeciwko "P. Leasing" – spółce z ograniczoną odpowiedzialnością

w O.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 18 czerwca 2004 r.,

kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego w P.

z dnia 25 września 2003 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w części oddalającej apelację oraz

rozstrzygającej o kosztach i w tym zakresie przekazuje sprawę

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w P. wyrokiem z dnia 20 lutego 2000 r. utrzymał w mocy

nakaz zapłaty Sądu Rejonowego w L. z dnia 21 czerwca 2000 r.,

którym

zasądzona została na rzecz powodów, wspólników spółki cywilnej „W.” od strony

pozwanej „P. – LEASING” spółki z o.o. kwota 100 000 zł, z ustawowymi odsetkami

od dnia 11 kwietnia 2000 r., tytułem pozostałej części ceny za sprzedaną i

uruchomioną linię technologiczną do produkcji siatki zbrojeniowej, składającą się z

zgrzewarki wielopunktowej ZW – 26, linii automatycznego prostowania i podawania

drutu LA – 26, prostowarki drutu poprzecznego PD 3 – 8 i gilotyny do cięcia siatek

Sąd Okręgowy ustalił, że w dniu 6 października 1999 r. strony zawarły

umowę na podstawie której powodowie zobowiązali się sprzedać, dostarczyć

i uruchomić linię technologiczną do produkcji siatki zbrojeniowej składającą się

z wymienionych urządzeń.

W dniu popisania umowy pozwana zapłaciła powodom kwotę 344 280 zł,

a w dniu 12 października 1999 r. kwotę 500 000 zł. Strony uzgodniły cenę całej linii

technologicznej na kwotę 944 280 zł. Zgodnie § 3 umowy reszta należności

w wysokości 100 000 zł miała zostać wpłacona w terminie 30 dni od dnia

podpisania protokołu zdawczo odbiorczego w D. po dostarczeniu, montażu

i dokonaniu rozruchu produkcyjnego przy założeniu, że linia będzie pracowała

bezawaryjnie. Dostarczenie linii technologicznej do odbiorcy miało nastąpić

w terminie 6 tygodni od dnia dokonania przez pozwaną spółkę pierwszej wpłaty,

który to termin upłynął w dniu 23 listopada 1999 r.

Bezpośrednim odbiorcą urządzeń była spółka z o.o. „B. Security”, która

zawarła ze stroną pozwaną w dniu 30 września 1999 r. umowę leasingu. Jeden

z powodów F. S. i przedstawiciel odbiorcy ustalili, że w dniu 2 listopada 1999 r. w

siedzibie powodów w G. nastąpi wstępny rozruch linii technologicznej. Pomimo

wielu interwencji przedstawiciele odbiorcy nie przybyli do siedziby powodów, choć

odbiór techniczny, zgodnie z umową, miał nastąpić na terenie zakładu

produkcyjnego i w trakcie tej czynności planowano pobrać próbne partie siatki

zbrojeniowej w celu uzyskania jej oceny przez Instytut Spawalnictwa w G., co

nastąpiło w związku z tym bez udziału przedstawicieli odbiorcy.

Ponaglenia powodów i strony pozwanej spowodowały, że w dniu 17 grudnia

1999 r. dokonano w siedzibie powodów odbioru wszystkich urządzeń wchodzących

w skład linii technologicznej. W sporządzonym protokole odbioru strony potwierdziły

na podstawie przeprowadzonej próby, że jakość zgrzewu jest poprawna. Kolejny

protokół przekazania urządzeń bez zastrzeżeń sporządzono w dniu 27 grudnia

1999 r. w siedzibie odbiorcy linii technologicznej w D.

Produkcja siatki nie mogła się jednak odbywać, ponieważ zaczęły się

pojawiać

nieprzewidziane

przeszkody.

Okazało

się

bowiem,

że

brakuje

kołowrotków do rozwijania drutu, które zostały dostarczone przez powodów na

specjalne dodatkowe zamówienie, wykraczające poza przedmiot umowy. Pojawił

się problem związany z dostawą prądu o odpowiedniej mocy, a także zażądano,

aby inaczej ustawić wszystkie maszyny ponieważ nie mieściły się w hali do tego

przeznaczonej.

W okresie od dnia 31 stycznia do dnia 4 lutego 2000 r. w D. przebywali

pracownicy powodów celem ustawienia i uruchomienia linii. Wprawdzie do tego

doszło, jednak z powodu spadku napięcia uszkodzony został układ elektroniczny.

Awaria ta została spowodowana wyłącznie wadliwością zasilania w energię

elektryczną. W związku z tym pracownicy powodów znowu w okresie od dnia 6

marca do dnia 10 marca 2000 r. wykonywali czynności zmierzające do

uruchomienia

produkcji

i

ostateczny

protokół

zdawczo-odbiorczy

został

sporządzony w dniu 10 marca 2000 r.

Spółka z o.o. „B.Security” odbiorca linii technologicznej nie płaciła jednak rat

leasingowych stronie pozwanej, co doprowadziło do zdemontowania maszyn i po

przeróbce przez powodów zgrzewarki wielopunktowej, zamontowano je w firmie „J.”

sp. z o.o., w dniu 28 września 2001 r.

Dodatkowe działania powodów związane były z realizacją § 8 łączącej strony

umowy, według którego w okresie 4 lat sprzedawca zobowiązał się do udzielania

kupującemu

wszelkiej

pomocy

technicznej

z pozyskaniem nowego nabywcy urządzeń.

i

marketingowej

związanej

Powód F. S. w związku z reklamacją spółki „J. C.” kontrolował pracę linii

technologicznej i stwierdził, że przyczyną niezadawalajacych efektów jej pracy, było

użycie do produkcji zbyt grubego drutu w stosunku do wymaganego.

Sąd Okręgowy ocenił przedmiotową umowę jako umowę kupna sprzedaży

i wskazał, że powodowie w umówionym terminie byli w pełni przygotowani, aby

zaprezentować w swojej siedzibie funkcjonowanie linii technologicznej, lecz

w umówionym terminie odbiorca nie przybył do siedziby powoda, a zatem wbrew

zarzutom strony pozwanej nie opóźnili się ze spełnieniem świadczenia i w związku

z tym jako jedyną wyłączną przyczynę nie dochowania terminu odbioru urządzeń

do dnia 23 listopada 1999 r. uznał brak współdziałania ze strony odbiorcy. Ocenił,

że powód wykonał swe zobowiązanie terminowo w całości i dlatego należy mu się

zapłata reszty uzgodnionego wynagrodzenia na podstawie art. 535 k.c.

Wyrok Sądu Okręgowego zaskarżyła apelacją strona pozwana, zarzucając

błędne ustalenie stanu faktycznego i powołując się na ujawnienie nowych

okoliczności wskazujących na wadliwość linii technologicznej podniosła zarzut

potrącenia jej wierzytelności z tytułu szkody, do wysokości roszczenia powodów

jako wartościowo niższego.

Wyrokiem z dnia 25 września 2002 r. Sąd Apelacyjny w P. zmienił

zaskarżony wyrok w ten sposób, że uchylił nakaz zapłaty w części zasądzającej

kwotę 34 830 zł i w tym zakresie powództwo oddalił oraz zasądził od strony

pozwanej na rzecz powodów kwotę 9 555 zł tytułem zwrotu kosztów procesu.

Oddalił apelację w pozostałej części i zasądził solidarnie od powodów na rzecz

strony pozwanej kwotę 780 zł tytułem kosztów postępowania za drugą instancję.

Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia Sądu pierwszej instancji dotyczące

spełnienia przez powodów wszystkich czynności określonych w § 3 umowy stron.

Dodatkowo

ustalił,

że

powodowie

dla

prawidłowego

działania

linii

technologicznej zobowiązali się zamontować w dniu 8 marca 2000 r. pięć

dodatkowych bramek, który to obowiązek także wykonali.

Sąd ten zauważył, że aczkolwiek zawarta umowa nazwana została przez

strony umową sprzedaży, to ponieważ przedmiotem świadczeń powodów była

„...sprzedaż, dostawa, transport oraz montaż i uruchomienie linii technologicznej...”

w istocie stanowiła umowę mieszaną zawierającą istotne postanowienia umowy

sprzedaży i umowy o świadczenie usług, a zatem dla oceny jej skutków prawnych

znajdowały zastosowanie przepisy regulujące zbliżone w swej treści umowy

nazwane. Do usługi powodów polegającej na montażu urządzeń i bezawaryjnym

rozruchu linii technologicznej, należało stosować przepisy umowy o dzieło.

Wskazał, że do obowiązków pozwanej spółki w myśl art. 535 k.c. i art. 643

k.c. należało odebranie przedmiotu sprzedaży i usług, zaniechanie zatem tych

czynności z przyczyn obciążających stronę pozwaną nie mogło mieć znaczenia dla

oceny prawidłowości i terminu wykonania zobowiązania przez powodów. Zauważył

też, że zgodnie z dyspozycją art. 639 k.c. jeżeli przyjmujący zamówienie był gotów

je wykonać lecz doznał przeszkody z przyczyn dotyczących zamawiającego ten

ostatni nie może odmówić zapłaty wynagrodzenia pomimo niewykonania dzieła.

Wskazując, że odpowiednie przygotowanie miejsca, w którym miały zostać

zamontowane urządzenia i właściwych źródeł zasilania energetycznego, to

obowiązki umowne strony pozwanej, z których się nie wywiązała przyjął, że już od

dnia 10 marca 2000 r., czyli od daty wydania urządzeń rozpoczęły bieg terminy

zawite określone w art. 563 § 1 k.c. i w art. 568 § 1 k.c. do realizowania uprawnień

z tytułu rękojmi za wady fizyczne rzeczy.

Odnosząc

się

do

zarzutu

pozwanej

spółki,

że

pozostała

część

wynagrodzenia jest w świetle § 3 umowy niewymagalna z powodu niesprawności

linii wskazał, że niemożliwość jej działania z powodu braku odpowiedniego

zasilania energetycznego nie mogła być oceniona w kategorii wad fizycznych

rzeczy a strona pozwana powołała się na wady samego urządzenia – jako nowy

fakt w sprawie – dopiero w piśmie z dnia 9 października 2001 r. To zawiadomienie

jednak skutku nie mogło wywołać, skoro zostało dokonane po upływie roku od

wydania urządzeń.

Zauważył przy tym, że zgłoszeniu wad nie towarzyszyło oświadczenie

o skorzystaniu przez pozwanego z jednego z przysługujących z tytułu rękojmi

uprawnień i w konsekwencji ocenił, że nie uległy zmianie podstawy stanowiska

procesowego

określające

również

zakres

uzasadnionego

postępowania

dowodowego. W konsekwencji oddalił wnioski dowodowe skarżącej spółki

zgłoszone na okoliczność wadliwości i awaryjnej pracy linii technologicznej, gdyż

były to – w jego ocenie – fakty, które nie mogły mieć istotnego znaczenia dla

rozstrzygnięcia sporu.

Wskazując, że dopiero w apelacji strona pozwana podniosła zarzut

potrącenia szkody wynikłej z dostarczenia wadliwej instalacji podniósł, że nie mógł

on być uwzględniony, skoro nie została określona jej wysokość. Poza tym w ocenie

Sądu drugiej instancji szkoda ta miała charakter hipotetyczny z tego względu, że jej

wystąpienie zależało od wyniku sprawy z powództwa „J.” sp. z o.o. przeciwko

stronie pozwanej o zapłatę, co oznaczać miało, że pozwany w rzeczywistości nie

posiadał do powodów wzajemnej wierzytelności nadającej się do potrącenia (art.

498 § 1 k.c.).

Uznał natomiast, za uzasadniony w części zarzut dotyczący kary umownej

(§ 6 umowy). Z dokonanych ustaleń wywiódł wniosek, że powodowie pozostawali

w zwłoce (art. 476 zdanie pierwsze k.c.) z wydaniem urządzeń instalacji od dnia

23 listopada 1999 r. do dnia 27 grudnia 1999 r. Utrudnienia bowiem spółki „B.

Security”, której pozwana Spółka powierzyła wykonywanie swoich obowiązków

ocenił jako nie mające wpływu na to, że linia została wydana dopiero w dniu

27 grudnia 1999 r. Na rzecz zwłoki powodów zaliczył też okres od dnia 29 lutego

2000 r. do dnia 10 marca 2000 r., kiedy to przeszkodę w działaniu linii stanowiła

konieczność dostarczenia i zamontowania pięciu bramek. W konsekwencji uznał za

skuteczny zarzut potrącenia wierzytelności pozwanej spółki z tytułu kary umownej

przewidzianej w § 6 umowy w kwocie 34 830 zł (45 dni x 774 zł.).

Strona pozwana zaskarżyła kasacją wyrok Sądu Apelacyjnego w części

oddalającej apelację i wniosła o jego uchylenie w tym zakresie i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania. Zaskarżonemu wyrokowi zarzuciła naruszenie

prawa materialnego: 361 § 2 k.c., art. 363 § 1 k.c., art. 498 k.c., art. 568 § 3 k.c.,

art. 556 § 1 k.c., art. 638 k.c., art. 642 § 1 k.c., art. 353 1 k.c., art. 639 k.c. i art. 6

k.c., a także mające wpływ na wynik sprawy naruszenie przepisów postępowania,

to jest: art. 232, art. 316 § 1, art. 233 § 1, art. 328 § 2 k.p.c., art. 224 § 1 k.p.c.

w zw. art. 391 § 1 k.p.c., art. 227 k.p.c. i art. 242 k.p.c. oraz art. 381 i art. 382 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Naruszenie art. 381 i 382 k.p.c. pozwana spółka upatrywała w nieuwzględnieniu

przez Sąd Apelacyjny nowych okoliczności i zgłoszonych na ich wykazanie

dowodów. W tej kwestii przede wszystkim wskazywała na nie uwzględnienie faktów

zaistniałych już po zapadnięciu wyroku na wykazanie zgłoszonego w apelacji

zarzutu potrącenia wierzytelności pozwanej z tytułu szkody wynikłej ze sprzedaży

jej przez powodów wadliwej linii technologicznej.

Zagadnieniem więc wstępnym wymagającym rozważenia była kwestia

dopuszczalności zgłoszenia zarzutu potrącenia w postępowaniu apelacyjnym.

Zgodnie z art. 499 k.c., potrącenie następuje przez jednostronną czynność prawną

jednego z wzajemnych wierzycieli. Skutkiem tej czynności jest wygaśnięcie

wierzytelności obu stron do wysokości wierzytelności niższej (art. 498 § 2 k.c.)

z chwilą kiedy potrącenie stało się możliwe (art. 499 zdanie drugie k.c. w zw. z art.

498 § 1 k.c.). Od czynności prawnej potrącenia jako zdarzenia prawa materialnego,

należy odróżnić zarzut potrącenia, czyli powołanie się przez stronę w procesie na

fakt dokonania potrącenia, który stanowi czynność procesową. Wobec tego, że

w świetle regulujących potrącenie przepisów prawa materialnego jest obojętne,

kiedy oświadczenie woli o potrąceniu zostanie złożone, może ono nastąpić

zarówno wtedy, gdy w odniesieniu do danych wierzytelności nie toczy się jeszcze

postępowanie sądowe, jak i wtedy, gdy się ono już toczy. Fakt, że określona

wierzytelność jest objęta postępowaniem sądowym, nie wyklucza jej skutecznego

potrącenia w jakiejkolwiek fazie tego postępowania.

Inaczej jest w odniesieniu do zarzutu potrącenia. Jako czynność procesowa,

polegająca na powołaniu się na pewien fakt i wynikające z niego skutki prawne,

podlega normom postępowania regulującym do kiedy dane fakty mogą być

przytaczane. Potrącenie dokonane przed wszczęciem postępowania lub poza

procesem w toku pierwszej instancji może być podniesione w formie zarzutu

w zasadzie tylko przed zamknięciem rozprawy w pierwszej instancji. Wprawdzie

art. 381 k.p.c. nie wyklucza dopuszczalności podniesienia takiego zarzutu także

w postępowaniu apelacyjnym, jednakże fakt potrącenia dokonanego w tym czasie

wolno sądowi pominąć, z uwagi na możność jego powołania w postępowaniu przed

sądem pierwszej instancji.

Zarzut potrącenia dokonanego po zamknięciu rozprawy w pierwszej instancji

lub w toku drugiej instancji może być skutecznie podniesiony tylko przed

zamknięciem rozprawy apelacyjnej, z uwagi na to, że podstawę kasacji może

stanowić naruszenie prawa przed sądem drugiej instancji (por. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 12 marca 1998 r., I CKN 522/97, OSNC 1998, nr 11, poz. 176

i z dnia 10 czerwca 1997 r., II CKN 180/97. OSNC 1997, nr 12, poz. 202).

Niewątpliwie natomiast warunkiem skuteczności oświadczenia o potrąceniu

składanego drugiej stronie, jeżeli chodzi o wzajemną wierzytelność potrącającego

jest jej skonkretyzowanie, a więc dokładne określenie kwoty pieniężnej w jakiej ta

wierzytelność się wyraża (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 30 maja

1968 r., II PR 2002/68 nie publ.). Wbrew jednak stanowisku Sądu Apelacyjnego

zgłoszony przez pozwaną w apelacji zarzut potrącenia był w sposób dostatecznie

sprecyzowany zarówno rodzajowo (wierzytelność z tytułu naprawienia szkody) jak

i wartościowo (do wysokości roszczenia powodów czyli 100 000 zł). W polskim

systemie prawnym nie budzi bowiem wątpliwości dopuszczalność „rozdrobnienia”

roszczenia – pozwana zatem mogła podnosić, że została jej wyrządzona szkoda

większych rozmiarów, lecz wobec tego, iż strona przeciwna dochodzi należności

w kwocie 100 000 zł, obejmuje zarzutem potrącenia jej część „do wysokości

roszczenia powodów jako wartościowo niższego”.

W tym miejscu należy wyraźnie podkreślić, że z faktu, iż pozwana spółka

wnosiła w apelacji o zawieszenie postępowania i wniosek ten, jak trafnie ocenił Sąd

Apelacyjny, nie był uzasadniony nie można wnioskować jakoby jej szkoda miała

charakter hipotetyczny. Najczęstszym źródłem szkody jest niewykonanie lub

nienależyte wykonanie obowiązku świadczenia. Szkoda powstała w związku z tym

polega na uszczerbku jakiego wierzyciel nie doznałby, gdyby zostało zobowiązanie

należycie wykonane i może mieć postać złożoną. Szkodzie głównej mogą bowiem

towarzyszyć szkody następcze tj. między innymi straty wynikające stąd, że

wierzyciel nie wywiązał się z kolei ze swych zobowiązań wobec osób trzecich, czy

straty obejmujące koszty nakładów potrzebnych do usunięcia wad świadczenia.

Poza tym wadliwy przedmiot świadczenia bywa często przyczyną dalszych szkód

w majątku wierzyciela, we wszystkich tych wypadkach może również wystąpić

szkoda w postaci lucrum cesans, która może mieć różne też postacie. Skoro

pozwana spółka podnosiła, że za linię technologiczną zapłaciła kwotę 844 280 zł

i nie otrzyma za nią należności od swych kontrahentów, ze względu na

podstawowe wady urządzeń, to gdyby okoliczności te wykazała strata już wystąpiła,

a nie wykluczonym jest, że może ulec jeszcze zwiększeniu. Szkodą bowiem jest

powstała wbrew woli poszkodowanego różnica między obecnym jego stanem

majątkowym a tym stanem, jaki zaistniałby, gdyby nie nastąpiło zdarzenie

wywołujące szkodę (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 listopada 1963 r.,

III PO 31/63, OSNCP 1994, nr 7-8, poz. 128).

W świetle powyższych uwag strona pozwana była uprawniona do

wykazywania zgłoszonymi dowodami fakt ujawnienia się dopiero w toku

postępowania apelacyjnego wadliwości przedmiotowych urządzeń w takim stopniu,

iż nie nadają się one do produkcji siatki zbrojeniowej, do wykazywania powstałej

z tego powodu straty, na uzasadnienie dokonanego na tym etapie procesu

potrącenia. Pominięcie zatem tych wniosków dowodowych przez Sąd Apelacyjny

stanowiło mającą wpływ na wynik sprawy obrazę art. 381 k.p.c. i 382 k.p.c. w zw.

z art. 227 k.p.c. i art. 391 § 1 k.p.c.

Z powyższych względów za uzasadniony należało także uznać zarzut

naruszenia art. 224 § 1 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., skoro skarżąca wykazała,

że została zamknięta rozprawa pomimo nie przeprowadzenia dowodów mających

istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

24 maja 2001 r., I PKN 409/00, OSNAP i US 2003, nr 6, poz. 148).

Trzeba też zgodzić się z zarzutem kasacji, że ustalenie, iż przygotowanie

właściwych źródeł zasilania energetycznego należało do pozwanego zostało

dokonane z rażącym naruszeniem art. 233 § 1 k.p.c., skoro nastąpiło ono na

podstawie umowy stron, gdy tymczasem z tego dokumentu nie wynika, która ze

stron była zobowiązana do przygotowania źródła zasilania odpowiedniej mocy,

a Sąd nie omówił żadnych dowodów dotyczących tej okoliczności. Rażącym

naruszeniem określonej w art. 233 § 1 k.p.c. zasady swobodnej oceny dowodów

jest powołanie na ustalony istotny fakt dowodu, który go nie potwierdza, przy

jednoczesnym pominięciu omówienia dowodów dotyczących tego faktu.

Wyżej już stwierdzone uchybienia procesowe czynią usprawiedliwioną

podstawę drugą z art. 3931 k.p.c. i zwalniają Sąd Najwyższy od obowiązku

rozważenia zarzutów dotyczących naruszenia prawa materialnego (por. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 26 marca 1997 r., II CKN 60/97, OSNC 1997, nr 9,

poz. 128).

Z tych względów kasację należało uwzględnić (art. 39313 § 1 k.p.c. i art. 108

§ 2 k.p.c. w zw. z art. 39319 k.p.c.).

jk