Supreme Court quashes appeal court ruling on agricultural land transfer contract termination due to breach of statutory duties.

Sygn. akt II CK 319/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 grudnia 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Marian Kocon

Protokolant Anna Banasiuk

w sprawie z powództwa A.J. i H.J.

przeciwko A.J.

o rozwiązanie umowy przekazania gospodarstwa rolnego,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 9 grudnia 2004 r.,

kasacji powodów od wyroku Sądu Okręgowego w P.

z dnia 9 stycznia 2004 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu

w

P. do

ponownego

rozpoznania

i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 19 maja 2003 r. oddalił powództwo

powodów – A. i H.J. wniesione przeciwko A.J. o rozwiązanie umowy

o przeniesienie własności gospodarstwa rolnego, zawartą na podstawie

przepisów ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym

rolników (t.j. Dz. U z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.). Rozstrzygnięcie to oparto na

następujących ustaleniach.

W dniu 1 grudnia 1988 r. powodowie (małżonkowie) na podstawie

umowy notarialnej przenieśli własność gospodarstwa rolnego wraz z całym

inwentarzem i maszynami na rzecz pozwanego (syna). W umowie tej

ustanowione zostało na rzecz powodów prawo dożywocia i bezpłatną

służebność mieszkania. W dniu 18 maja 2001 r. pozwany sprzedał osobom

trzecim część gospodarstwa rolnego (działkę nr 661 o pow. 2.95.0 ha). Obecnie

pozwany nie utrzymuje kontaktów z powodami (rodzicami) z uwagi na głęboki

konflikt z ojcem, a konflikt ten powstał głównie z uwagi różnicy zdań, co do

sposobu prowadzenia gospodarstwa rolnego przez następcę. Między stronami

dochodziło do częstych awantur, interweniowała często policja. W ocenie Sądu

Rejonowego,

zebrany

w

sprawie

materiał

dowodowy

nie

uzasadniał

rozwiązania umowy z dnia 1 grudnia 1988 r., na podstawie art. 89 pkt 1-3

ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. Sąd ten badał czy działania lub zaniechania

pozwanego mogły być oceniane jako sprzeczne z zasadami współżycia

społecznego i doszedł do ostatecznego wniosku, że długotrwały konflikt

pomiędzy powodem i pozwanym został zawiniony przez obie strony.

Zachowanie jednej z nich stanowiło zazwyczaj reakcję na zachowanie się

drugiej strony.

Apelacja powodów została oddalona, Sąd drugiej instancji podzielił,

prawidłowe jego zdaniem, ustalenia faktyczne Sądu Rejonowego. Zebrany

w sprawie materiał dowodowy nie usprawiedliwiał oceny, że po stronie

pozwanego następcy istniały okoliczności pozwalające na rozwiązanie umowy,

przenoszącą własność gospodarstwa rolnego (art. 89 ustawy z dnia 20 grudnia

1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników). Sąd Apelacyjny stwierdził, że

między stronami sporu istnieje niewłaściwy układ stosunków, ale za zaistniałą

sytuacją nie może w całości ponosić winy pozwany. Nie zostało wykazane

przez stronę powodową twierdzenie, że pozwany swoim zachowaniem się

doprowadził

do

pogorszenia

stanu

zdrowia

rodziców,

ponieważ takie

pogorszenie mogło być wynikiem naturalnego upływu czasu.

W kasacji powodów podniesiono zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c.

oraz zarzut naruszenia art. 89 pkt 1-3 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. (Dz. U.

z 1998 r. nr 7, poz. 25 ze zm.). W rezultacie skarżący wnosili o zmianę

zaskarżonego wyroku i uwzględnienie wniesionego powództwa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Treść uzasadnienia zaskarżonego wyroku wskazuje na to, że Sąd

Apelacyjny w sposób istotny zawęził zakres ustaleń faktycznych, pozwalających

w sposób właściwy ustalić istnienie przesłanek uzasadniających rozwiązanie

umowy przenoszącej własność gospodarstwa na następcę strony powodowej,

określonych w art. 89 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu

społecznym rolników (Dz. U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm. cyt. dalej jako –

ustawa z 1990 r.). Ograniczył się bowiem do stwierdzenia, że między stronami

ukształtował się „niewłaściwy układ stosunków” oraz oceniał przyczyny tego

stanu rzeczy. Badał także to, czy pozwany swym zachowaniem przyczynił się

do obecnego, złego stanu zdrowia powodów (rodziców). W konkluzji uznał, że

nie zachodziła przesłanka uzasadniająca rozwiązanie wspomnianej umowy

przewidziana w art. 89 pkt 1 ustawy z 1990 r. (fakt uporczywego postępowania

wobec rolników w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego).

Należy jednak zwrócić uwagę na to, że w toku postępowania strona

powodowa żądała rozwiązania umowy w oparciu o wszystkie podstawy

wymienione w art. 89 pkt 1-3 ustawy z 1990 r., w tym także – w związku

z uporczywym, w ocenie powodów, nie wywiązywaniem się pozwanego

następcy ze swoich obowiązków względem rolnika, wynikających z umowy lub

przepisów prawa (art. 89 pkt 3 ustawy z 1990 r.). Na potrzebę takiej

płaszczyzny oceny podstaw roszczenia powodów zwracano tez uwagę w ich

apelacji,

aczkolwiek

płaszczyzna

ta

nie

została

jednak

odpowiednio

wyeksponowana w zarzutach apelacyjnych (k. 161-164 akt sprawy). Co więcej,

Sąd Apelacyjny w ogóle nie dokonywał ustaleń dotyczących istnienia, zakresu

wspomnianych powinności, zagadnienia ich wykonywania, konsekwencji ich

ewentualnego

niewykonywania.

Tymczasem

w

razie

zawarcia

umowy

przeniesienia własności gospodarstwa rolnego na następcę też następcę z

reguły obciąża odpowiedni katalog wspomnianych powinności wobec rolnika.

Zgodnie z art. 88 ust. 1 ustawy z 1990 r., jeżeli w umowie z następcą nie

postanowiono inaczej, rolnik – po przeniesieniu własności gospodarstwa

rolnego na następcę – może żądać od niego świadczeń przewidzianych w art.

908 § 1 k.c., w zakresie uzasadnionym potrzebami rolnika i członków jego

rodziny oraz warunkami majątkowymi i osobistymi następcy. W umowie z dnia

1 marca 1988 r. określono obowiązki pozwanego wobec powodów – rodziców

(§ 3). Chodzi o dożywotnią i bezpłatną służebność mieszkania, składającą się z

jednego pokoju z prawem korzystania z kuchni, urządzeń sanitarnych,

bezpłatne

ogrzewanie

i

oświetlenie,

swobodne

poruszanie

się

po

nieruchomości, przyjmowanie gości, uprawnienie do korzystania z 0,30 ha

gruntu do własnego użytku.

Zebrany w sprawie materiał dowodowy wskazywać może na to, że

niektóre z ciążących na pozwanym obowiązki wobec powodów (rolników) nie

były wykonywane (przynajmniej w pewnym okresie) lub były wykonywane

nienależycie. Z twierdzeń powodów nie wynika to, że pozwany został w wyniku

stosownego

porozumienia

stron

zwolniony

przynajmniej

z

niektórych

obowiązków lub, że wygasły one z innych przyczyn (np. stały się

bezprzedmiotowe). Pozwany sprzedał prawie połowę pierwotnie nabytego od

powodów gospodarstwa rolnego innym osobom, pozostałą część gospodarstwa

rolnego wydzierżawił. Zeznania kilku świadków mogą wskazywać na obecny

stan gospodarstwa rolnego, kilkanaście lat po nabyciu własności, o trosce

pozwanego o los powodów (rodziców). Opis warunków bytowych powodów

(w listopadzie 2002 r.) przedstawiony został w „oświadczeniu” pielęgniarki

środowiskowo-rodzinnej z dnia 14 listopada 2002 r. i może znajdować

potwierdzenie w zeznaniach niektórych świadków. Trzeba wyraźnie zaznaczyć

to, że nawet stwierdzony przez oba Sądy głęboki konflikt między stronami

(niewłaściwy układ stosunków osobistych między nimi) nie mógł prowadzić do

uwolnienia pozwanego ze wspomnianych wcześniej, obciążających go

obowiązków wobec rodziców. Nie wykonywanie lub nienależyte wykonywanie

przez pozwanego obowiązków, związanych z nabyciem gospodarstwa rolnego

od powodów, może też w innym świetle przedstawiać przyczyny wspomnianego

konfliktu stron. W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku przyczyn takiego

konfliktu dopatrywano się jedynie w braku wzajemnych ustępstw ze strony ojca

i syna.

Z przedstawionych względów należało przyjąć, że w kasacji trafnie

zarzucono naruszenie art. 89 ustawy z 1990 r. Naruszenie to polegało na tym,

że Sąd drugiej instancji uznał żądanie powodów za bezpodstawne, nie

dokonując odpowiednio poszerzonych ustaleń faktycznych i następnie ich

oceny z punktu widzenia wszystkich przesłanek wynikających z art. 89 ustawy

z 1990 r. Uzasadniało to uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy

do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji (art. 393 13 § 1 k.p.c.).