Supreme Court dismissed appeal on inheritance and tort liability regarding agricultural land expropriation.

Sygn. akt II CK 318/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 26 stycznia 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Józef Frąckowiak (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Antoni Górski

SSN Krzysztof Pietrzykowski

Protokolant Anna Wasiak

w sprawie z powództwa K. B.

przeciwko Skarbowi Państwa - Prezesowi Sądu Okręgowego w P.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 26 stycznia 2006 r.,

kasacji powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 4 marca 2004 r.,

oddala kasację i wniosek pełnomocnika powoda o zasądzenie

kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym.

Uzasadnienie

Zaskarżonym przez powoda K. B. wyrokiem z dnia 4 marca 2005 r. Sąd

Apelacyjny oddalił apelację powoda od wyroku Sądu Okręgowego w P. z dnia 30

kwietnia 2004 r., w którym to Sąd Okręgowy oddalił powództwo przeciwko Skarbowi

Państwa, reprezentowanemu przez Prezesa Sądu Okręgowego w P., o zapłatę. W

sprawie tej poczyniono następujące ustalenia.

Ojciec powoda A. B. był właścicielem gospodarstwa rolnego położonego w

R. o powierzchni 8,63 ha. W skład gospodarstw wchodziły grunty rolne o

powierzchni 8,60 ha oraz zabudowana działka o powierzchni 0,30 ha.

Nieruchomość ta została nadana ojcu powoda, gdy ten pozostawał w związku

małżeńskim z matka powoda B. Z małżeństwa tego pochodzi jedynie powód,

urodzony w dniu 2 lutego1947 r.

Matka powoda zmarła w dniu 16 lipca 1959 r., a ojciec powoda zmarł w dniu

11 kwietnia 1960 r. Ojciec powoda sporządził testament, w którym powołał

do spadku swego syna - powoda oraz J. W.

Prawomocnym postanowieniem z dnia 9 lipca 1968 r. Sąd Powiatowy w T.

stwierdził, że spadek po A. B. wraz z należącym do spadku gospodarstwem rolnym

w R. nabył w całości J. W. Powód był uczestnikiem postępowania i postanowienia

nie zaskarżył.

Na wniosek J. W. zasadnicza część gospodarstwa, grunty rolne o

powierzchni 8,6 ha, decyzją byłego Naczelnika Gminy S. z dnia 4 września 1975 r.,

została przejęta przez Skarb Państwa w zamian za zaopatrzenie emerytalne dla

wnioskodawcy. Wchodzący w skład gospodarstwa rolnego budynek mieszkalny

stanowił wraz z działką nr 394 o powierzchni 0.3 ha odrębny przedmiot własności.

Na postawie prawomocnych postanowień z dnia 15 stycznia 1989 r. i z dnia 13

grudnia 1989 r. Sąd Rejonowy w T. stwierdził, że spadek po J. W. nabyła G. W. i

stała się ona wyłączną właścicielką działki nr 394. Na jej wniosek decyzją Urzędu

Miasta i Gminy w T., działka ta została przejęta na rzecz Skarbu Państwa w zamian

za dodatek do renty. Następnie nieruchomość ta, została przekazana Agencji

Rolnej Skarbu Państwa. W 1996 r. decyzją Urzędu Rejonowego w T. została ona

podzielona na dwie działki.

Powód zamieszkiwał na terenie gospodarstwa rodziców w R. do 1985 r., tj.

do czasu zawarcia związku małżeńskiego. Po ślubie przeprowadził się do P., gdzie

mieszka do chwili obecnej.

Postanowieniem z dnia 30 października 1990 r. Sąd Rejonowy w T.

stwierdził, że spadek po B. B., matce powoda, nabyli jej mąż A. w ¼ części oraz jej

syn K. w ¾ częściach, z wyłączeniem jednak udziału spadkodawczyni w majątku,

który w chwili śmierci był objęty wspólnością majątkową małżeńską, który to udział

odziedziczył wyłącznie syn K., z tym że udział w gospodarstwie rolnym nabyli K. B.

oraz J. W. po połowie. Postanowienie to uprawomocniło się.

Na skutek kasacji Ministra Sprawiedliwości z dnia 4 czerwca 1998 r. Sąd

Najwyższy postanowieniem z dnia 15 października 1998 r. uchylił zaskarżone

postanowienie w części dotyczącej gospodarstwa rolnego i stwierdził, że udział

spadkodawczyni B. B. w tym gospodarstwie, z mocy ustawy nabył w całości syn K.

B. Powód w pozwie z dnia 8 kwietnia 1999 r. zażądał zasądzenia na jego

rzecz od Skarbu Państwa kwoty 150 000 zł, tytułem odszkodowania. Powód

twierdził, że na skutek wydania przez Sąd Rejonowy w T. postanowienia z dnia 30

października 1990 r., które rażąco naruszyło przepisy prawa spadkowego, został

pozbawiony gospodarstwa rolnego położonego w R. wchodzącego w skład majątku

spadkowego po matce powoda. Roszczenie o odszkodowanie powód oparł na

podstawie art. 417 k.c., który przewiduje odpowiedzialność Skarbu Państwa za

szkodę

wyrządzoną

przez

działanie

funkcjonariusza

państwowego

przy

wykonywaniu powierzonych mu czynności.

Obecnie

rozpoznawane

powództwo

jest

już

drugim

powództwem

o odszkodowanie. Powód, we wcześniejszym pozwie z dnia 14 czerwca 1991 r.,

domagał się zasądzenia od Skarbu Państwa reprezentowanego przez Prezesa

Sądu Wojewódzkiego w P. kwoty 97 391,515 zł, tytułem odszkodowania za to, że

Sąd Powiatowy w T. postanowieniem z dnia 9 lipca 1968 r. stwierdził, że spadek po

A. B. wraz z należącym do spadku gospodarstwem rolnym w R. nabył w całości J.

W., pomijając całkowicie powoda. Zarówno powództwo jak i rewizja powoda w tej

sprawie zostały oddalone.

Rozpoznający przedmiotowa sprawę, Sąd I instancji miał na uwadze wyrok

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 grudnia 2001 r., w którym Trybunał stwierdził,

że przepisu art. 417 k.c. należy w świetle Konstytucji RP z dnia 2 kwietnia 1997 r.

rozumieć w ten sposób, że stanowi on podstawę odpowiedzialności Skarbu

Państwa

za

szkody

wyrządzone

przez

niezgodne

z

prawem

działania

funkcjonariusza państwowego przy wykonywaniu powierzonej mu czynności.

Powyższy wyrok stwierdził nadto niezgodność art. 418 k.c. z art. 77 Konstytucji RP

co oznaczało, że niekonstytucyjny przepis został usunięty z obowiązującego

systemu prawnego. Ponieważ powód powoływał jako przyczynę powstania szkody

zdarzenie, które miało miejsce w 1990 r. (wydanie postanowienia stwierdzającego

nabycie spadku), a więc przed wejściem w życie Konstytucji, a także przed

ogłoszeniem wyroku Trybunału Konstytucyjnego, usuwającego art. 418 k.c.

z systemu prawnego, Sąd Okręgowy stwierdził brak odpowiedzialności pozwanego

zarówno na podstawie art. 418 k.c. jak i 417 k.c.

Apelację powoda Sąd Apelacyjny oddalił dochodząc do następujących

konkluzji. Analiza wypowiedzi doktryny i judykatury prowadzi do wniosku,

iż w niniejszej sprawie nie mógł mieć zastosowania art. 418 k.c. natomiast zarzut

powoda dokonania przez Sąd I instancji wadliwej interpretacji art. 417 k.c.

nie znajduje uzasadnienia. Słusznie bowiem wskazał Sąd Okręgowy, iż powód nie

wykazał istnienia normalnego związku przyczynowego pomiędzy bezprawnym

działaniem funkcjonariusza państwowego a zaistniałą szkodą. Należy zatem

wskazać, iż z uwagi na brak adekwatnego związku przyczynowego między

działaniem funkcjonariusza państwowego a powstała szkodą zbędne jest

rozważanie czy przesłanką odpowiedzialności Skarbu Państwa za szkody

wyrządzone przed wejściem w życie Konstytucji jest wina funkcjonariusza.

Nie można przy tym podważyć słuszności stanowiska Sądu Okręgowego,

że „niezgodne

z

prawem”

orzeczenie

Sądu

Rejonowego

w

T. z

dnia

30 października 1990 r. pozostawało bez związku z utratą przez powoda majątku

spadkowego po matce. Przejście nieruchomości będącej przedmiotem spadku

w ręce osób trzecich (obecnie agencji Nieruchomości Rolnych Skarbu Państwa)

nastąpiło bowiem na podstawie zupełnie innych aktów prawnych podjętych

wcześniej niż miało miejsce wydanie spornego postanowienia. Nie można pominąć

również, faktu na który także zwracał uwagę Sąd Okręgowy, iż szkoda jaką poniósł

powód była rezultatem braku dbałości o swoje interesy.

W kasacji powód zarzucił zaskarżanemu orzeczeniu

naruszenie prawa

materialnego, a w szczególności: art. 417 k.c. poprzez błędną jego interpretacje,

art. 418 k.c. poprzez jego zastosowanie w niniejszej sprawie w sytuacji gdy

wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 grudnia 2001 r. przepis ten jako

niekonstytucyjny został usunięty z obowiązującego systemu prawnego oraz art. 109

Konstytucji.

Ponadto powód wskazał, na naruszenie prawa procesowego, a to art. 233

k.p.c., poprzez dokonanie oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego

z naruszeniem

naczelnej

zasady

swobodnej

oceny

dowodów

oraz

wszechstronnego rozważenia całokształtu zgromadzonego materiału dowodowego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nie zasługuje na uwzględnienie zarzut naruszenia art. 233 k.p.c. Sąd

Apelacyjny, uznając za własne ustalenia dokonane przez Sąd Okręgowy,

prawidłowo podkreślił, że w rozpoznawanej sprawie nie istnieje adekwatny związek

przyczynowy pomiędzy szkodą jakiej powód doznał, w wyniku pozbawienia

go prawa do gospodarstwa rolnego, a postanowieniem Sądu Rejonowego w T. z

dnia 30 października 1990 r., w którym stwierdzono sprzecznie z prawem jego

prawa do spadku po matce. Nieruchomości wchodzące w skład gospodarstwa

rolnego należącego do rodziców powoda, zostały bowiem, już przed wydaniem

tego postanowienia, przekazane przez J. W. i G. W., na rzecz Skarbu Państwa.

Prawa wspomnianych osób zostały zaś uznane w prawomocnych postanowieniach

Sądu Rejonowego w T., o stwierdzeniu spadku po ojcu powoda. Postanowienie

uznające J. W. za uprawnionego w całości do dziedziczenia gospodarstwa po ojcu

powoda nie zostało podważone, a powództwo powoda o odszkodowanie za szkody

powstałe w związku z wydaniem tego postanowienia, zostało prawomocnie

oddalone. W takiej sytuacji nawet gdyby Sąd Rejonowy w T. w 1990 r. prawidłowo

stwierdził, że powód nabył w całości udział w gospodarstwie rolnym jaki miała jego

matka, to w związku z przejściem prawa do tego gospodarstwa na inne osoby, nie

stwarzałoby to po stronie powoda skutecznego roszczenia o odzyskanie

należącego do niego udziału w tym gospodarstwie. Jeszcze raz należy zaś

podkreślić, że przejście prawa do gospodarstwa na inne osoby nastąpiło nie

w związku z nieprawidłowym wydaniem postanowienia o stwierdzenie praw do

spadku po matce powoda, lecz na podstawie innych zdarzeń prawnych, których

skuteczności powód nie podważył.

Nie jest również zasadny zarzut naruszenia art. 417 k.c. poprzez błędną jego

interpretację oraz art. 418 k.c. poprzez jego zastosowanie. Rację ma skarżący, że

wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 grudnia 2001 r. spowodował, że przepis

art. 418 k.c. przestał obowiązywać, a art. 417 k.c. powinien być inaczej

interpretowany. Należy jednak zwrócić uwagę, że Trybunał orzekł o niezgodności

wspomnianych przepisów z Konstytucją obowiązującą od 17 października 1997 r.

Zdarzenie, które zdaniem powoda wyrządziło szkodę miało zaś miejsce

30 października 1990 r. W tej też dacie powstało więc ewentualne zobowiązanie

z tytułu czynu niedozwolonego, w którym dłużnikiem byłyby Skarb Państwa.

Zgodnie zaś z ogólną zasadą wyrażoną w art. XXVI ustawy z dnia 23 kwietnia

1964 r. Przepisy wprowadzających kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 94 ze zm.)

do stosunków prawnych powstałych pod rządem dawnej ustawy stosuje się tę

ustawę. W tej sytuacji do oceny zobowiązania do naprawienia szkody powodowi

przez Skarb Państwa należy stosować przepisy obowiązujące w dacie wydania

postanowienia Sądu Rejonowego w T., stwierdzającego nabycie spadku po matce

powoda. W dacie wydania wspomnianego postanowienia obowiązywały art. 417 i

418 k.c. w swym pierwotnym brzmieniu.

Ten wniosek wynikający ze stosowania do zmiany przepisów kodeksu

cywilnego zasad sformułowanych w przepisach wprowadzających go w życie

potwierdza również jeszcze jedna ważna okoliczność. O sprzeczności art. 417 i 418

k.c. z Konstytucją z 1997 r. można, logicznie rzecz ujmując, mówić dopiero od daty

wydania wyroku przez Trybunał Konstytucyjny, który tę sprzeczność stwierdził lub

co najwyżej od wejścia tej Konstytucji w życie, przyjmując że orzeczenie Trybunału

Konstytucyjnego ma moc wsteczną. Brak bowiem podstaw do twierdzenia, że art.

418 k.c. był już w 1990 r. sprzeczny z Konstytucją, której jeszcze nie było i z tego

powodu odmawiać mu mocy obowiązującej.

Mając na względzie, że zarzuty podniesione w kasacji okazały się

nieuzasadnione Sąd Najwyższy, na podstawie art. 393 12 k.p.c., oddalił kasację.

jz