II CK 276/04 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CK 276/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 grudnia 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Helena Ciepła (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Józef Frąckowiak

SSN Zbigniew Kwaśniewski

Protokolant Anna Jasińska

w sprawie z powództwa J. i Z. małżonków Ś.

przeciwko Bankowi […] Spółce Akcyjnej

o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 17 grudnia 2004 r.,

kasacji strony pozwanej

od wyroku Sądu Okręgowego w Ł.

z dnia 25 listopada 2003 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w Ł. do ponownego rozpoznania i orzeczenia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powodowie w dniu 21 stycznia 1991 r. zawarli z BankiemG. - poprzednikiem

prawnym

pozwanego,

umowę

o kredyt

w

kwocie

290.000.000

zł

przed

denominacją, na okres od 1 lutego 1991 r. do 30 listopada 1991 r. z

przeznaczeniem na zakup towarów.

Na podstawie bankowego tytułu egzekucyjnego z dnia 31 lipca 1991 r.,

komornik na wniosek

wymienionego Banku złożony dnia 5 sierpnia 1991 r.

prowadził przeciwko powodom egzekucję

celem wyegzekwowania należności

z tytułu niespłaconego kredytu wraz z odsetkami. Dokonał sprzedaży w drodze

licytacji czterech nieruchomości dłużników, jednakże należność z tytułu sprzedaży

nie wystarczyła na spłatę zadłużenia.

W tej sytuacji postanowieniem z dnia 21 lipca 1992 r. umorzono

postępowanie egzekucyjne z powodu bezskuteczności egzekucji.

W dniu 19 września 2000 r. Bank […] Spółka Akcyjna wystawił przeciwko

powodom bankowy tytuł egzekucyjny, obejmujący

ich zobowiązanie

jako

dłużników z tytułu niespłaconego kredytu w wysokości 21.244,22 zł i odsetek w

kwocie 14.836,21 zł. Tytułowi temu Sąd postanowieniem z dnia 28 listopada 2000 r.

nadał klauzulę wykonalności.

Sąd Rejonowy w Ł. wyrokiem z dnia 1 lipca 2003 r. pozbawił ten tytuł

egzekucyjny wykonalności w zakresie odsetek ustawowych naliczonych od

należności głównej za okres od 1 sierpnia 1992 r. do 29 listopada 1998 r. Poza tym

powództwo oddalił jako przedawnione.

W motywach stwierdził, że do roszczenia głównego ma na podstawie art.

118 k. c, zastosowanie 10- letni termin przedawnieniu, który nie upłynął, zaś do

żądania odsetek 3-letni, który upłynął.

Roszczenie to stało się wymagalne

2 czerwca 1991 r., a bieg terminu jego przedawnienia został przerwany przez

złożenie w dniu 3 sierpnia 1991 r. wniosku o wszczęcie egzekucji . Termin ten

biegł na nowo, stosownie do przepisu art. 124 § 1 i 2 k.c., od daty prawomocnego

umorzenia postępowania egzekucyjnego tj. od dnia 1 sierpnia 1992 r. Z kolejnym

wnioskiem o wszczęcie egzekucji wierzyciel wystąpił dnia 30 listopada 2001 r.,

a więc przed upływem 10-letniego terminu przedawnienia liczonego od dnia

1 sierpnia 1992 r. Natomiast za okres 3-letni wstecz od dnia 20 listopada 2001 r.

uległo przedawnieniu roszczenie o odsetki.

Sąd Okręgowy

po uzupełnieniu postępowania dowodowego ustalił, że

powódka Z. Ś. w dacie zawarcia umowy kredytowej prowadziła działalność

gospodarczą i umowę zawierała jako podmiot gospodarczy, a kredyt

był

przeznaczony na tę działalność. W świetle zrekonstruowanego stanu faktycznego

przyjął,

że roszczenie główne podlega 3-letniemu przedawnieniu. Bieg terminu

został przerwany przez wszczęcie postępowania egzekucyjnego i zaczął biec na

nowo z chwilą jego prawomocnego zakończenia tj. od dnia 24 lipca 1992 r. w

którym zostało powodom doręczone postanowienie o umorzeniu egzekucji.

Następnie wierzyciel we wrześniu 1992 r.

wystąpił do Urzędu Skarbowego

z wnioskiem o wszczęcie egzekucji. Postępowanie egzekucyjne zakończyło się

postanowieniem z dnia 16 października 1997 r., którego wierzyciel nie zaskarżył.

W tej sytuacji zdaniem Sądu Okręgowego 3-letni termin przedawnienia rozpoczął

bieg

z upływem 7-dniowego terminu do wniesienia zażalenia,

tj. w dniu

27 listopada 1997 r. i upłynął z dniem 20 listopada 2000 r. Złożony przez bank

w dniu 27 września 2000 r. wniosek o nadanie klauzuli wykonalności nie przerwał

biegu terminu przedawnienia. W konsekwencji takiego poglądu

zmienił wyrok Sądu I i

pozbawił wykonalności bankowy

Sąd Okręgowy

tytuł egzekucyjny

w całości.

Pozwany Bank w kasacji opartej na obu podstawach wymienionych w art.

3931 k.p.c. zarzucił naruszenie przepisu art. 123 § 1 pkt. 1 k.c. przez jego błędną

wykładnię polegająca na przyjęciu, że wystąpienie

z wnioskiem o nadanie

bankowemu tytułowi egzekucyjnemu klauzuli wykonalności nie przerywa biegu

terminu przedawnienia. W ramach drugiej podstawy kasacyjnej zarzucił naruszenie

art. 316 § 1 w związku z art. 391 § 1 i 382 k.p.c. przez nieuwzględnienie przy

wydaniu wyroku faktu, że wystawienie

bankowego tytułu egzekucyjnego było

czynnością przerywającą bieg terminu przedawnienia. W konkluzji wniósł

o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do

ponownego rozpoznania, ewentualnie zmianę tego wyroku przez oddalenie apelacji

powodów.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nieporozumieniem jest zarzucane naruszenie przepisów art. 316 § 1

w związku z art. 391 § 1 i 382 k.p.c. uzasadniane uznaniem przez Sąd Okręgowy,

że wystawienie bankowego tytułu egzekucyjnego nie przerywa biegu terminu

przedawnienia, a więc błędnym poglądem prawnym. Doszło więc do sytuacji,

w której skarżący podstawę zaskarżenia wywiedzioną z art. 393 1 pkt. 2 k.p.c.

związał z kwestionowaniem błędnej wykładni prawa materialnego normującego

przerwę biegu przedawnienia. Taki sposób formułowania zarzutu naruszenia prawa

procesowego nie oznacza oparcia kasacji także na podstawie z art. 393 1 pkt. 2

k.p.c.

Stosownie do przepisu art. 316 § 1 k.p.c. podstawą rozstrzygnięcia sądu jest

stan rzeczy istniejący w chwili zamknięcia rozprawy. Wprawdzie przez „stan rzeczy”

należy rozumieć nie tylko okoliczności faktyczne sprawy, ale także ich podstawy

prawne tzn. obowiązujące przepisy prawa materialnego i procesowego ,na

podstawie których ma wydać rozstrzygnięcie. Nie obejmuje on jednak przyjętej

przez sąd wykładni tych przepisów. Może ona być ewentualnie zwalczana przez

skarżącego w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej tj. w drodze zarzutu

naruszenia prawa materialnego, co skarżący zresztą czyni.

Nie można natomiast odmówić słuszności zarzutowi naruszenia przepisu

art. 123 § 1 pkt. 1 k.p.c. przez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że

złożenie

wniosku

o

nadanie

klauzuli

wykonalności

bankowemu

tytułowi

egzekucyjnemu nie przerywa biegu terminu przedawnienia.

Zagadnienie przerwy biegu przedawnienia przez złożenie wniosku o nadanie

klauzuli wykonalności tytułowi egzekucyjnemu w ogóle, w tym bankowemu tytułowi

egzekucyjnemu, jest rozstrzygane w orzecznictwie niejednolicie. Rozbieżne są też

stanowiska wyrażane w piśmiennictwie. Źródłem tych rozbieżności jest zawarte

w art. 123 § 1 pkt. 1 k.c. wymaganie, by czynność przedsięwzięta była

„bezpośrednio

w

celu

dochodzenia

zabezpieczenia roszczenia”.

lub

ustalenia

albo

zaspokojenia

lub

Mianowicie w orzeczeniu z dnia 28 stycznia 1970 r., I PZ 2/70, (nie publ), Sąd

Najwyższy wyraził pogląd, że wniosek o nadanie tytułowi egzekucyjnemu klauzuli

wykonalności należy uznać za czynność odpowiadającą wymaganiom art. 123 § 1

pkt. 1 k .c. Natomiast w orzeczeniach z dnia 24 września 1971 r., II CR 358/71

(niepubl), z dnia 22 lutego 1973 r., III PRN 111/72, OSNCP 1974/1/12, uchwale

z dnia 20 lutego 1974 r., III CZP 2/74,OSNCP 1975/2/18 i z dnia 4 sierpnia 1977 r.,

IV PR 160/77 (nie publ), Sąd Najwyższy zajął stanowisko odmienne, przyjmując że

wniosek o nadanie klauzuli wykonalności nie przerywa biegu przedawnienia.

Zasadniczym argumentem na rzecz tego poglądu było odwołanie się do zawartego

w art. 123 § 1 pkt. 1 k.c. wymagania bezpośredniości. Podkreślono przy tym, że

wniosek o nadanie klauzuli wykonalności jest wprawdzie konieczny do wszczęcia

egzekucji, jednak jej nie wszczyna, a ponadto, że wierzyciel po uzyskaniu tytułu

wykonawczego może w ogóle nie złożyć wniosku o wszczęcie egzekucji.

Od tego stanowiska odstąpił Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 16 stycznia

2004 r., III CZP 101/03 stwierdzając, że wniosek o nadanie klauzuli wykonalności

bankowemu tytułowi egzekucyjnemu przerywa bieg przedawnienia. Zaakcentował

jednocześnie, że teza ta odnosi się do każdego wniosku o nadanie klauzuli

wykonalności bez względu na to, czy dotyczy on sądowego czy pozasądowego

tytułu egzekucyjnego. W uzasadnieniu przyjął, że wcześniejsze stanowisko,

nawiązujące do wymagania „bezpośredniości czynności”, oparte zostało na jego

znaczeniu wskazanym w słownikach języka polskiego, z pominięciem celu jego

wprowadzenia oraz funkcji, jakie spełnia możliwość przerwania przedawnienia.

Odniósł się do

przyjętej w orzecznictwie liberalnej

wykładni art. 111 p.o.p.c.,

uznającej że czynnością „przedsięwziętą w celu dochodzenia roszczenia”

jest

nawet wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych złożony przed wytoczeniem

powództwa. Uznał, że wprowadzenie

bezpośredniości

do art. 123 § 1 pkt. 1 k.c. wymagania

było reakcją na krytykę zaliczania do kręgu czynności

przerywających bieg przedawnienia aktów niekoniecznych z punktu widzenia

właściwych

przepisów proceduralnych

zamierzeniem

do

dochodzenia

roszczenia,

a

nie

ustawodawcy wyeliminowania z hipotezy tego przepisu wniosku

o nadanie klauzuli wykonalności. Stanowi on przecież – poza przypadkami

nadawania

takiej klauzuli

z urzędu - conditio sine qua non zaspokojenia

roszczenia. Podkreślił też, że do czasu ukończenia postępowania wywołanego tym

wnioskiem, uprawniony nie może podjąć innej czynności mogącej też przerwać

bieg przedawnienia. Stąd złożenie tego wniosku nie tylko powoduje przerwanie

biegu przedawnienia,

ale też jego zawieszenie aż do czasu ukończenia

postępowania wywołanego tym wnioskiem (art. 124 § 2 k.c.).Uregulowanie to

odpowiada fundamentalnemu założeniu instytucji przedawnienia, według którego

termin przedawnienia nie może biec, jeżeli uprawniony nie ma możliwości

realizowania roszczenia (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 9 maja

2003 r., V CK 13/03 i V CK 24/03 (niepubl.), oraz uchwałę składu siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 2002 r., III CZP 72/01, OSNC 2002/9/107).

Sąd Najwyższy w obecnym składzie przychyla się do stanowiska

wyrażonego w powołanej uchwale z 16 stycznia 2004 r. ,bowiem argumenty

przytoczone na jego uzasadnienie są przekonujące i prowadzą do nadania normie

art. 123 § 1 pkt. 1 k.p.c. pożądanej treści, zgodnej z założeniami instytucji

przedawnienia.

Przyjętej

przez

Sąd

Najwyższy

w

tej

uchwale

wykładni

wymienionego przepisu nie sprzeciwiają się przytoczone w powołanym na wstępie

orzecznictwie argumenty dla uzasadnienia odmiennego stanowiska. Należy przede

wszystkim podkreślić, że

literalna wykładnia tego przepisu, od której Sąd

Najwyższy w tej uchwale słusznie odstąpił, prowadziłaby do przypisania

ustawodawcy nieracjonalnego działania . Nie można bowiem przyjąć, by jego wolą

było

dopuszczenie do przedawnienia roszczenia w czasie postępowania

klauzulowego, na czas trwania którego wierzyciel nie ma wpływu. Postępowanie to

może ulegać wydłużeniu, zwłaszcza w razie wniesienia środka odwoławczego.

Wykładnia literalna stanowiłaby tez wyłom od zasady, według której przedawnienie

nie może biec, jeżeli uprawniony nie ma możliwości realizowania roszczenia.

Z tych względów, skoro powołana podstawa kasacyjna

określona w art.

3931 pkt. 1 k.p.c. okazała się zasadna, Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok

i przekazał

sprawę

Sądowi

Okręgowemu

do

ponownego

rozpoznania

i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego (art. 393 13 § 1 oraz art. 108

§ 2 w związku z art. 39319 k.p.c.)