II CK 247/05 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CK 247/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 22 kwietnia 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian

SSA Dariusz Zawistowski (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa następców prawnych W. C. w osobach: H. C. i C. M. oraz M. R.

przeciwko Skarbowi Państwa reprezentowanemu przez Starostę Powiatu G.

oraz Gminie P.

o ustalenie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 22 kwietnia 2005 r., kasacji

powodów H. C. i C. M. od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 10 stycznia 2002 r., sygn.

akt I ACa (…),

oddala kasację i nie obciąża powodów kosztami postępowania kasacyjnego na

rzecz Gminy P.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w P. - Ośrodek Zamiejscowy w L. wyrokiem z dnia 25.04.2001 r.

oddalił powództwo W. C. i M. R. o ustalenie nieistnienia przejścia z mocy prawa na

rzecz Skarbu Państwa, a następnie Gminy P. własności nieruchomości położonej w S.

na terenie gminy P. o powierzchni 3,37 ha stanowiącej zespół parkowo-dworski.

Sąd ten ustalił, że powyższa nieruchomość stanowiła część majątku ziemskiego o

nazwie S.(...) mającej obszar łącznie 545,11 ha, której właścicielem był B. S. Majątek

obejmował pola, łąki, ogrody, sad i park, a wśród zabudowań znajdowały się pałace,

zamek, domy dla urzędników i pracowników rolnych, stajnie, stodoły, piwnice i garaże.

W czasie okupacji cała nieruchomość została przejęta na własność przez Rzeszę

Niemiecką. W oparciu o wniosek Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w P. z dnia

22.06.1945 r. wpisano do księgi wieczystej jako właściciela nieruchomości Skarb

Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o

przeprowadzeniu reformy rolnej.

Po dokonanej parcelacji majątku wydzielony z niego zespół parkowo - dworski o

powierzchni 3,37 ha został wpisany do księgi wieczystej nr (…) prowadzonej przez Sąd

Rejonowy w G. Gmina P. nabyła tę nieruchomość na podstawie decyzji Wojewody L. z

dnia 13.06.1994 r. W 1968 r. w księdze wieczystej dokonano wpisu wzmianki dotyczącej

uznania

części

dworu

za

zabytek

architektoniczny.

Położenie

budynków

przeznaczonych do zamieszkania przez właścicieli nieruchomości, jak i pozostałych

zabudowań mieszkalnych i gospodarczych wskazywało, że cała nieruchomość

stanowiąca własność B. S. była zagospodarowana i zaprojektowana jako funkcjonalna

całość. Park i pałac stanowiący miejsce zamieszkania właściciela nie został wydzielony

z tej nieruchomości przed 1.09.1939 r., w czasie wojny, ani też po jej zakończeniu. Ta

część nieruchomości nie stanowiła też odrębnego przedmiotu własności, wydzielonego

z księgi wieczystej prowadzonej dla całej nieruchomości. Dlatego też w ocenie Sądu I

instancji nieruchomość ta, z uwagi na jej obszar, podlegała przejęciu w całości na rzecz

Skarbu Państwa w trybie przewidzianym w dekrecie PKWN z 6 września 1944 r. o

przeprowadzeniu reformy rolnej.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 10 stycznia 2002 r. oddalił apelację powodów.

Sąd ten podzielił ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego wskazujące, że zespół

parkowo- dworski nie został wydzielony z nieruchomości ziemskiej. Wchodził on w skład

dużego kompleksu nieruchomości o charakterze rolniczym, w środku którego znajdował

się pałac, a w pobliżu położone były wszystkie zabudowania związane z prowadzeniem

nieruchomości ziemskiej. Okoliczność, że po parcelacji nieruchomości jej część objęta

żądaniem pozwu była wykorzystywana na cele oświatowe, nie przemawiała za oceną,

wbrew zarzutowi zawartemu w apelacji, że także wcześniej brak było funkcjonalnego

związku tego obiektu z prowadzeniem działalności rolniczej.

Powodowie nie wykazali, że zespół parkowo-dworski stanowił odrębny przedmiot

własności, co wymagało jego fizycznego wyodrębnienia z ogólnej powierzchni

nieruchomości ziemskiej. Jako jej część składowa podlegał przejęciu na cele reformy

rolnej i z tego względu podniesiony w apelacji zarzut naruszenia prawa materialnego art.

2 ust. 1 lit.e z dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej był

nieuzasadniony. Powyższe względy przemawiały w ocenie Sądu II instancji za

oddaleniem apelacji.

W kasacji od wyroku Sądu Apelacyjnego opartej o podstawę naruszenia prawa

materialnego powodowie zarzucili obrazę art. 2 ust. 1 lit.e dekretu PKWN z 6 września

1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej poprzez jego błędną wykładnię prowadzącą

do przyjęcia, że nieruchomość położona w S. oznaczona geodezyjnie nr (…)/7 o

powierzchni 3,37 ha stanowi nieruchomość ziemską i podlegała przepisom tego dekretu.

Przytaczając tę podstawę kasacyjną, skarżący wnieśli o zmianę zaskarżonego wyroku

poprzez uwzględnienie powództwa w całości, ewentualnie jego uchylenie i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I lub II instancji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z brzmieniem art. 39311 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy rozpoznaje sprawę w

granicach zaskarżenia kasacją oraz jej podstaw. Wymaga zatem podkreślenia, że

powodowie w swojej kasacji nie zarzucali naruszenia przepisów postępowania

związanych z gromadzeniem materiału dowodowego i jego oceną przez Sąd i w żaden

sposób nie kwestionowali ustalonych w sprawie okoliczności faktycznych. Zawarty w

kasacji zarzut naruszenia prawa materialnego w wyniku jego błędnej wykładni podlegał

zatem rozpoznaniu wyłącznie w płaszczyźnie dokonanej przez Sąd Apelacyjny oceny,

że charakter nieruchomości położonej w S., stanowiącej własność B. S., nakazywał

uznać ją za nieruchomość ziemską podlegającą przepisom dekretu PKWN z dnia 6

września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, a jej cześć składową stanowił zespół

pałacowo-dworski, którego dotyczyło żądanie pozwu.

W ramach tak zakreślonych podstawą kasacji rozważań przypomnienia

wymagają bezsporne okoliczności faktyczne wskazujące, że nieruchomość o nazwie

S.(...), przejęta na cele reformy rolnej, była położona na terenie dawnego województwa

poznańskiego i miała powierzchnię łącznie ponad 500 ha, a jej znaczną część stanowiły

grunty rolne o różnym przeznaczeniu. W pełni uzasadniona była zatem ocena Sądu

Apelacyjnego, że nieruchomość ta stanowiła nieruchomość ziemską w rozumieniu art. 2

dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, a z racji

swojej powierzchni, przekraczającej 100 ha podlegała, na mocy art. 2 ust. 1 lit.e

powołanego wyżej dekretu, przejęciu przez Skarb Państwa na cele reformy rolnej.

Zgłoszone w pozwie żądanie ustalenia, że stanowiący część tej nieruchomości

zespół pałacowo - dworski, nie podlegał przejęciu na cele reformy rolnej było

wywodzone z faktu, że stanowił on wyodrębniony kompleks, nie służący do produkcji

rolnej. Powodowie nie sprecyzowali bliżej, na czym miało polegać to wyodrębnienie,

poza twierdzeniem, że zespół pałacowo - dworski nie służył prowadzeniu produkcji

rolnej. Powyższe twierdzenie wydaje się oczywiste, bowiem trudno zakładać, aby

funkcje jakiegokolwiek pałacu miały być związane z prowadzeniem produkcji rolnej.

Gdyby tego rodzaju fakt miał stanowić o wyłączeniu budynków o podobnym charakterze

z przejęcia ich przez Skarb Państwa w oparciu o przepisy dekretu o przeprowadzeniu

reformy rolnej, to należałoby przyjąć, że przepisy tego dekretu nie miały w ogóle

zastosowania do części nieruchomości ziemskich nie służących bezpośrednio do

prowadzenia produkcji rolnej. Tego rodzaju pogląd nie znajduje zaś uzasadnienia.

Trybunał Konstytucyjny w uchwale z dnia 19 września 1990 r. (W 3/89 OTK

1990/1/26) stwierdził, że zakres przedmiotowy art. 2 ust. 1 lit.e dekretu PKWN z dnia 6

września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej nie obejmuje tych nieruchomości

ziemskich lub ich części, które zostały rozparcelowane z przeznaczeniem na działki

budowlane, po zatwierdzeniu projektu parcelacji przez właściwy organ administracji

państwowej i z tego względu utraciły charakter nieruchomości ziemskich. Uzasadnienie

powyższej uchwały wskazuje, że kryterium oceny decydującym o utracie przez część

nieruchomości ziemskiej takiego charakteru, jest jej wyodrębnienie prowadzące do

utraty funkcjonalnego związku tej części nieruchomości z prowadzeniem produkcji

rolnej. Odwołując się do treści art. 2 ust. 2 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej,

Trybunał Konstytucyjny wskazał również, że wyodrębnienie prawne lub fizyczne części

nieruchomości ziemskiej skutkujące utratą przez nie takiego charakteru, z uwagi na

zmianę przeznaczenia gruntów i wyłączające takie grunty spod działania przepisów

dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, musiało nastąpić przed 1 września 1939 r.

Nie zasługiwały zatem na uwzględnienie te argumenty podnoszone przez

skarżącego dla uzasadnienia stanowiska, że zespół pałacowo-dworski nie miał

charakteru nieruchomości ziemskiej, które były związane

ze sposobem jego

wykorzystywania po przejęciu całej nieruchomości przez Skarb Państwa, a następnie

Gminę P.. Zatem fakt, że po przeprowadzonej parcelacji majątku ziemskiego,

wydzieloną z niego część pałacowo-dworską przeznaczono na działalność oświatową,

nie przemawiał w żadnym razie za oceną, że ta część majątku ziemskiego nie podlegała

przepisom dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Również argument, że wpisanie

części pałacu do rejestru zabytków miałoby świadczyć o wyodrębnieniu zespołu

pałacowo-dworskiego z pozostałej części gruntów stanowiących gospodarstwo rolne,

nie mógł być uznany za przekonywujący, skoro znajdujący się w aktach sprawy wyciąg z

księgi wieczystej wskazuje, że wpisu tego dokonano w 1969 r. w oparciu o decyzję

konserwatora zabytków z 1957 r. Powodowie nie wykazali też, aby funkcjonalne

wyodrębnienie części pałacowo-dworskiej z majątku ziemskiego miało nastąpić przed 1

września 1939 r. w oparciu o innego rodzaju czynności faktyczne właściciela. W

uzasadnieniu kasacji bezzasadnie przy tym podniesiono, że rozkład ciężaru dowodu w

toczącym się procesie zobowiązywał pozwanych do wykazania, że istniał funkcjonalny

związek części pałacowo - dworskiej z resztą nieruchomości stanowiącej gospodarstwo

rolne i na czym ten funkcjonalny związek polegał. W istocie to na powodach, w świetle

art. 6 k.c. i podstawy faktycznej ich żądania objętego pozwem, spoczywał obowiązek

wykazania, że ta część nieruchomości nie miała charakteru nieruchomości ziemskiej. Z

niekwestionowanych w kasacji ustaleń faktycznych wynika, że część pałacowo-dworska

położona w centralnej części nieruchomości stanowiła siedlisko właścicieli, a w pobliżu

znajdowały się zabudowania przeznaczone dla ludzi pracujących w gospodarstwie oraz

zabudowania gospodarcze. Nieruchomość ta była zagospodarowana i zaprojektowana

jako jedna funkcjonalna całość. W ocenie Sądu ustalenia te wskazywały, że park i pałac

stanowiący siedlisko właściciela nieruchomości nie zostały fizycznie wyodrębnione i

zachowały funkcjonalny związek z resztą nieruchomości przeznaczonej na cele

produkcji rolnej. Ocenę tę należy podzielić wobec niewykazania przez powodów

żadnych

okoliczności

faktycznych,

które

mogłyby przemawiać

za

odmiennym

stanowiskiem.

Powodowie nie wykazali też, aby część pałacowo-dworska została wydzielona

prawnie, co również mogłoby świadczyć o zmianie przeznaczenia tej części

nieruchomości przez jej właściciela i przemawiać za oceną, że utraciła ona charakter

nieruchomości ziemskiej związanej z produkcją rolną. W kasacji zasadnie podniesiono,

że niemiecki kodeks cywilny, który miałby zastosowanie dla dokonania przez właściciela

prawnego wyodrębnienia części jego nieruchomości, nie wymagał dla skuteczności

takiej czynności uwidocznienia zmiany w księdze wieczystej. Brak wpisu w księdze

wieczystej prowadzonej dla nieruchomości ziemskiej o wydzieleniu z niej części

pałacowo-dworskiej nie mógł decydować zatem o ocenie, że takie wyodrębnienie nie

nastąpiło. Sąd Apelacyjny zasadnie natomiast podkreślił, że cechą zewnętrzną,

świadczącą o prawnym wyodrębnieniu części gruntu jest sposób jej ujęcia w księdze

wieczystej

lub

zbiorze

dokumentów.

Oznaki

fizycznego

wyodrębnienia

części

nieruchomości mogą wynikać natomiast z urzędowych map. Powodowie nie przedstawili

żadnych

dokumentów,

które

potwierdzałyby

ustanowienie

przez

właściciela

nieruchomości odrębnej własności zespołu pałacowo- dworskiego. Prócz dokumentów

związanych z wydzieleniem tego zespołu na skutek przeprowadzonej parcelacji majątku,

po jego przejęciu na własność przez Skarb Państwa, brak jest innych dokumentów

potwierdzających, że nieruchomość opisana w pozwie, z uwzględnieniem nadanego jej

numeru geodezyjnego i założonej dla niej wówczas księgi wieczystej, stanowiła odrębny

przedmiot własności.

Z przyczyn wyżej wskazanych uzasadniona była ocena Sądu Apelacyjnego, że

zespół pałacowo-dworski stanowił fragment nieruchomości ziemskiej i podlegał

przejęciu, wraz z pozostałą jej częścią na cele reformy rolnej w oparciu o treść art. 2 ust.

1 lit.e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Dlatego też kasacja jako pozbawiona uzasadnionych podstaw podlegała

oddaleniu na podstawie art. 39312 k.p.c.

Sąd Najwyższy w oparciu o treść art. 102 k.p.c. odstąpił od obciążenia

skarżących kosztami postępowania kasacyjnego, mając na uwadze charakter

dochodzonego przez nich żądania. Jego celem była próba uzyskania formy częściowej

rekompensaty za utracone prawo własności. Obowiązujący system prawny nie pozwala

na zaspokojenie tego rodzaju roszczeń poza drogą sądową, co ma wpływ na decyzje o

wystąpieniu z takimi pozwami także w wypadkach braku pewności, co do możliwości

uzyskania korzystnego rozstrzygnięcia. Tego rodzaju uwarunkowania rzutują zaś na

ocenę zachowania powodów i nakazywały przyjąć, iż względy słuszności przemawiają,

aby nie obciążać ich obowiązkiem zwrotu kosztów procesu na rzecz pozwanych.