II CK 245/04 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CK 245/04

POSTANOWIENIE

Dnia 14 grudnia 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian (przewodniczący)

SSN Bronisław Czech

SSN Jan Górowski (sprawozdawca)

Protokolant Anna Jasińska

w sprawie z wniosku J.G. i S.F.

przy uczestnictwie B.G., Skarbu Państwa - Dyrektora

Delegatury Ministra Skarbu Państwa oraz Skarbu Państwa

Prezydenta Miasta P.

o stwierdzenie nabycia spadku po M.S.,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 14 grudnia 2004 r.,

kasacji wnioskodawcy J.G.

od postanowienia Sądu Okręgowego w P.

z dnia 28 października 2003 r., sygn. akt […],

oddala kasację i przyznaje od Skarbu Państwa - Sądu

Okręgowego w P. adwokatowi M.P. z Kancelarii Adwokatów i

Radców Prawnych […] kwotę 180 (sto osiemdziesiąt) złotych

za pomoc prawną udzieloną wnioskodawcy z urzędu w

postępowaniu kasacyjnym.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 10 lutego 2003 r. Sąd Rejonowy w P. stwierdził, że

spadek po M.S. zmarłym w dniu 1 sierpnia 1997 r. na podstawie ustawy nabył

Skarb Państwa.

Sąd ustalił, ze spadkodawca zmarł bezpotomnie w dniu 1 sierpnia 1997 r.

w P. gdzie zamieszkiwał. Jego rodzice i brat K.S. zmarli wcześniej. Brat

spadkodawcy był kawalerem i nie miał dzieci.

W dniu 20 sierpnia 1996 r. spadkodawca podpisał dokument zatytułowany

„testament ostatnia wola” sporządzony w formie wydruku komputerowego przez

J.G. Tego samego dnia spadkodawca przepisał i podpisał treść tego dokumentu, w

którym do całości spadku powołał J.G. Pod tym dokumentem podpisy złożyli także

J.G. i jego żona B.G.

Dnia 22 stycznia 1997 r. spadkodawca sporządził testament notarialny, do całości

spadku powołujący B.G. Testament ten został odwołany aktem notarialnym z dnia

18 czerwca 1997 r.

S.F. w dniu 16 lipca 1997 r. spisała dokument, zatytułowany testament,

przekazujący jej cały spadek, który podpisał spadkodawca. Podpisy pod nim też

złożyli świadkowie, J.G. i W.C.

W dniu 27 lipca 1997 r. przypadkowo w mieszkaniu spadkodawcy spotkały

się J.G., A.W. i M.Z. Żadna z tych osób nie została poproszona jako świadek

testamentu. Spadkodawca źle się poczuł i mówił, że jego spadkobierczynią ma być

S.F., za opiekę jaką nad nim sprawuje. M.Z. nie była obecna przy składaniu przez

spadkodawcę tego oświadczenia woli, gdyż w tym czasie wyszła z psem.

Po

powrocie M.S. powtórzył w jej obecności, że „zapisał wszystko pani S. za opiekę”.

Wkrótce po tym J.G. sporządziła dokument podpisany przez siebie, A.W. i M.Z. W

jego treści wskazała, że w dniu 27 lipca 1997 r. M.S. w miejscu swego

zamieszkania w obecności tych osób sporządził testament, w którym oświadczył,

że jedynym spadkobiercą czyni S.F. z wdzięczności za opiekę nad nim.

Spadkodawca był inwalidą pierwszej grupy. W dzieciństwie przeszedł

chorobę Heinego -Mediny, czego skutkiem było upośledzenie słuchu nieznacznego

stopnia i niewielkie opóźnienie w rozwoju. W okresie od dnia 18 kwietnia do dnia

13 maja 1997 r. przeszedł udar mózgu, którego skutkiem było prawostronne

porażenie ciała i następnie trwały częściowy paraliż. Stan zdrowia spadkodawcy

w 1997 r. pozwalał jednak w sposób świadomy i swobodny sporządzić testament

zwykły.

W rozważaniach prawnych Sąd Rejonowy w pierwszej kolejności wskazał,

że dokumenty sporządzone przez osoby trzecie i tylko następnie podpisane przez

spadkodawcę, tj. dokument w formie wydruku komputerowego z dnia 20 sierpnia

1996 r. i przez S.F. z dnia 16 lipca 1997 r. nie stanowiły ważnych testamentów

zwykłych, skoro nie zostały sporządzone w całości pismem ręcznym przez

spadkodawcę (art. 949 k.c.).

Nie rozważał bliżej ważności testamentu z dnia

20 sierpnia 1996 r.

wskazując, że jeżeli nawet istnieją wątpliwości co do jego ważności, ze względu na

to czy spadkodawcę cechowała wola testowania, czy jedynie przepisał testament

przygotowany przez J.G., to nie ma to znaczenia dla istnienia jego bytu prawnego,

gdyż został on odwołany przez sporządzenie w dniu 22 stycznia 1997 r. testamentu

notarialnego, w którym do całości spadku została powołana B.G. Uznał, że ten z

kolei testament został skutecznie odwołany aktem notarialnym z dnia 18 czerwca

1997 r. Podkreślił, że spotkanie w dniu 27 lipca 1997 r. w czasie którego miało

dojść do wyrażenia przez spadkodawcę ostatniej woli było przypadkowe, a nie

umówione, przy czym tylko dwie osoby przebywały w tym kluczowym momencie ze

spadkodawcą. Z tego względu przyjął, że nie wystąpiła przesłanka jego ważności w

postaci jednoczesnej obecności trzech świadków, w czasie składania oświadczenia

woli przez spadkodawcę. Zauważył, że wprawdzie spadkodawca powtórzył w

obecności M.Z., A.W. i J.G., że „zapisał wszystko pani S.”, jednak, jego zdaniem, to

powtórzenie nie spełnia roli oświadczenia testamentowego, bo M.Z. odebrała je

jako przekazanie informacji o wcześniejszym rozporządzeniu spadkodawcy.

Wskazując na nieważność testamentu ustnego, na fakt odwołania

testamentów oraz na brak ustawowych spadkobierców M.S., stwierdził nabycie

spadku na podstawie ustawy na rzecz Skarbu Państwa.

Postanowieniem z dnia 28 października 2003 r. Sąd Okręgowy w P. oddalił

apelację zarówno J.G., jak i S.F.

Sąd drugiej instancji odmiennie tylko ustalił, że spadkodawca w chwili

otwarcia spadku był rozwiedziony, a ponadto podzielił zarówno ocenę dowodową

jak i prawną sprawy.

Wnioskodawca J.G. w kasacji opartej na naruszeniu prawa materialnego, tj.

art. 949 § 1 k.c. i art. 945 k.c. oraz na naruszeniu prawa procesowego mającym

wpływ na wynik sprawy , a to art. 381 k.p.c., wniósł o uchylenie zaskarżonego

postanowienia oraz poprzedzającego go postanowienia Sądu Rejonowego i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Naruszenie art. 381 k.p.c. miało polegać na pominięciu przez Sąd drugiej

instancji dowodu z listu uczestniczki B.G. do skarżącego J.G., w którym ujawniła

wprowadzenie spadkodawcy w błąd i, pod którego wpływem, spadkodawca miał na

jej rzecz sporządzić testament notarialny z dnia 22 stycznia 1997 r. Istotnie w

protokole rozprawy apelacyjnej brak postanowienia o dopuszczeniu dowodu z tego

dokumentu, niemniej dowód z tego listu został przeprowadzony, skoro Sąd drugiej

instancji odniósł się do niego w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia i ocenił,

ze skarżący nie był w stanie dowieść,

że jego żona uzyskała testament na swoją

rzecz na skutek obietnicy rozwodu i zawarcia związku małżeńskiego ze

spadkodawcą.

W tym stanie rzeczy brak postanowienia o dopuszczeniu dowodu

z przedmiotowego listu nie stanowił istotnego uchybienia procesowego, gdyż ten

dokument nie umknął uwagi Sądu Okręgowego, a inną kwestią nie mieszczącą się

w hipotezie art. 381 k.p.c. jest prawidłowość dokonanej oceny. Skoro jednak

skarżący nie powołał jako naruszonych innych przepisów procesowych to nie

można było uznać za usprawiedliwioną podstawy kasacyjnej określonej w art. 393 1

pkt 2 k.p.c.

Na marginesie można zauważyć, że dokument prywatny stanowi jedynie

dowód tego, że osoba która go podpisała, złożyła oświadczenie w nim zawarte (art.

245 k.p.c.), nie korzysta on natomiast z domniemania zgodności z prawdą tego

oświadczenia (por orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 15 kwietnia 1982 r.,

III CRN 65/82 nie publ.). Dokumenty prywatne o charakterze informacyjnym nie

powinny prowadzić do obejścia przepisów o dowodach osobowych, tj. dowodów

z zeznań świadków i z przesłuchania stron. Z zasady bezpośredniości wynika

postulat aby sąd poznawał fakty istotne dla podstawy faktycznej orzeczenia na

podstawie dowodów osobowych, a nie na podstawie oświadczeń osób, które mogą

złożyć zeznania. Skoro więc skarżący nie wniósł o przesłuchanie uczestniczki B.G.

na okoliczności ujawnione w przedmiotowym liście, to istniały podstawy do

przyjęcia, ze nie zostały one udowodnione (art. 6 k.c., art. 382 k.p.c. i art. 353

k.p.c.).

Z kolei niewykazanie błędu spadkodawcy przy sporządzeniu testamentu

notarialnego z dnia 22 stycznia 1997 r., jak trafnie wskazał Sąd Rejonowy,

skutkowało tym, że bez znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy stała się kwestia

ważności testamentu własnoręcznego spadkodawcy z dnia 20 sierpnia 1996 r.,

a w szczególności, czy

przy przepisywaniu wydruku komputerowego J.G.

spadkodawcę cechowała wola testowania. Został on bowiem odwołany przez

sporządzenie w dniu 22 stycznia 1997 r. testamentu notarialnego, w którym do

całości spadku została powołana B.G., a ten z kolei testament został odwołany

aktem notarialnym z dnia 18 czerwca 1997 r.

Tylko, bowiem, nieważność testamentu notarialnego z dnia 22 stycznia 1997 r.

skutkowałaby zachowaniem bytu prawnego testamentu z dnia 20 sierpnia 1996 r.

(por orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 22 stycznia 1974 r. , III CRN 326/73,

OSNCP 1974 r., nr 11, poz. 199).

W doktrynie dominuje pogląd, ze testament odwołujący, następnie odwołany,

nie powoduje odzyskania mocy przez pierwotny testament, chyba, że z okoliczności

sprawy wynika, iż spadkodawca wyraził odmienną wolę. Zapatrywanie to należy

podzielić, skoro polskie prawo spadkowe nie przewiduje przywrócenia skuteczności

testamentowi odwołanemu. Ponieważ z ustaleń wynika, że spadkodawca starał się

powołać do spadku osobę, która zapewni mu opiekę, to w chwili odwoływania

testamentu na rzecz B.G. nie chciał już powołania J.G., gdyż wtedy opiekowała się

nim S.F.

W świetle powyższych uwag nawet obraza przez Sąd Okręgowy art. 949 k.c.

przez przyjęcie zbyt pochopnie braku animus testandi spadkodawcy przy

sporządzeniu

własnoręcznego

testamentu

w

dniu

sierpnia

1996

r.,

sporządzonego na rzecz skarżącego nie mogła prowadzić do uwzględnienia

kasacji. Naruszenie prawa materialnego tylko wtedy stanowi bowiem podstawę

kasacji, gdy pozostaje w bezpośrednim związku przyczynowym z wynikiem sprawy.

Sąd Najwyższy oddala kasację, jeżeli zaskarżone orzeczenie pomimo do końca

nietrafnego uzasadnienia odpowiada prawu (art. 39312 k.p.c.).