Life insurance contract dispute where Supreme Court allows inflation adjustment based on contract signing date.

Sygn. akt II CK 238/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 grudnia 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian (przewodniczący)

SSN Bronisław Czech (sprawozdawca)

SSN Jan Górowski

Protokolant Anna Jasińska

w sprawie z powództwa J.M.

przeciwko P. Spółce Akcyjnej

o ukształtowanie ,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 14 grudnia 2004 r.,

kasacji powoda

od wyroku Sądu Okręgowego w P.

z dnia 12 grudnia 2003 r., sygn. akt […],

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi Okręgowemu

w P. do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach procesu za

instancję kasacyjną.

Uzasadnienie

Powód J.M. zawarł w dniu 1 grudnia 1975 r. z poprzednikiem prawnym

pozwanego umowę ubezpieczenia na życie. Według umowy suma ubezpieczenia

wynosi 50.000 starych zł., okres ubezpieczenia, liczony od 1 grudnia 1975 r. miał

trwać 35 lat, a składka miesięczna wynosiła 105 starych zł. W każdym następnym

roku obowiązywania umowy suma ubezpieczenia wzrastała o 1,2 % czyli o 600

starych złotych, a od 1 stycznia 1981 r. - o 1,5 % rocznie. Według § 9 przedmiotowej

umowy ubezpieczony może w każdym czasie wypowiedzieć umowę ubezpieczenia i

gdy składki opłacane były przez okres co najmniej 2 lat, wykupić ubezpieczenie.

Okoliczności powyższe są niesporne.

Powód w pozwie z dnia 12 lutego 2003 r. zażądał zmiany sumy ubezpieczenia

z kwoty 6,98 zł na kwotę 11.000 zł, powołując się na zjawisko inflacji, jaka wystąpiła

po zawarciu umowy i twierdząc, że po zwaloryzowaniu tej sumy zamierza

wypowiedzieć umowę i wykupić ubezpieczenie, albowiem pieniądze są mu potrzebne

na pokrycie kosztów operacji.

Pozwany wniósł o oddalenie powództwa twierdząc, że jest ono przedwczesne,

albowiem „umowa jest wymagalna” dopiero w 2010 r.

Sąd Rejonowy w P. wyrokiem z dnia 15 lipca 2003 r. zmienił sumę

ubezpieczenia wynikającą z przedmiotowej umowy z kwoty 6,98 zł na kwotę

11.000 zł.

Zdaniem Sądu Rejonowego roszczenie powoda oparte jest o przepis art. 3581

§ 3 k.c. W okresie po zawarciu umowy zaszła istotna zmiana siły nabywczej

pieniądza po powstaniu zobowiązania. Umowę ubezpieczenia na życie powód zawarł

z pozwanym 1 grudnia 1975 r. na wypadek śmierci w okresie do 1 grudnia 2010 r.

oraz na wypadek dożycia do dnia 1 grudnia 2010 r. Z uwagi na rodzaj umowy

ubezpieczenia, powód jest wierzycielem co do ewentualnej wypłaty sumy

ubezpieczeniowej na wypadek dożycia, natomiast uposażony zostaje wierzycielem

jeżeli nastąpi zgon ubezpieczonego w okresie ubezpieczenia. Art. 3581 § 3 k.c. nie

warunkuje

waloryzacji

od

wymagalności

zobowiązania,

stanowi

jedynie,

że waloryzację świadczenia uzasadnia istotna zmiana siły nabywczej pieniądza po

powstaniu zobowiązania, stąd zarzut przedwczesności roszczenia, wysunięty przez

pozwanego jest za chybiony.

Waloryzując sumę ubezpieczenia Sąd Rejonowy posłużył się wskaźnikiem

przeciętnego wynagrodzenia i kwotę zwaloryzowaną wyliczył w sposób następujący:

Przeciętne miesięczne wynagrodzenie w 1975 roku wynosiło 3 913 zł, a tym

samym suma ubezpieczenia 50 000 zł odpowiadała 12,8 średnim miesięcznym

wynagrodzeniom. Przeciętne wynagrodzenie z pierwszego kwartału 2003 roku,

wynosi 2228,68 zł (brutto). W celu dokonania przyrównania do wynagrodzenia

z 1975 roku Sąd dla ustalenia jego wartości netto, odjął od wartości brutto, to jest

kwoty 2 228,68 zł składkę dla ZUS. Z uzyskanej kwoty odjął koszty uzyskania

przychodu i 19 % podatku dochodowego od osób fizycznych, co dało kwotę

obecnego, przeciętnego wynagrodzenia netto 1 526,06 zł. Sumę tę Sąd przemnożył

przez wskaźnik 12,8 i otrzymał wynik 19 533,57 zł.

Powód ma obecnie 61 lat, jest technikiem budowy dróg i mostów. Zamieszkuje

samotnie w M. w domu po rodzicach. Nie pracuje, otrzymuje rentę w wysokości 651

zł netto oraz 2 000 zł miesięcznie jako czynsz za wydzierżawienie gruntu o pow. 4,1

ha, ma samochód osobowy peugeot rocznik 1998. Przed wytoczeniem powództwa

uzyskał informację, że po waloryzacji świadczenia przez PZU mógłby otrzymać

kwotę około 3 000 zł, która go nie zadawala. Powód ma poddać się operacji nóg

polegającej na wszczepieniu dwóch endoprotez stawów. Koszt jednej endoprotezy

wynosi od 3 000 do 7 000 zł.

Rozkładając ciężar ryzyka inflacyjnego na powoda 30% i na pozwanego 70%,

Sąd Rejonowy miał na względzie aktualną sytuację majątkową powoda oraz fakt,

iż pozwany zawodowo trudni się działalnością ubezpieczeniową, z którą winien

zakładać ryzyko zmian gospodarczych. Nadto Sąd podkreślił, że waloryzacja

następuje przy uwzględnieniu interesów obu stron i zgodnie z zasadami współżycia

społecznego.

Na skutek apelacji pozwanego Sąd Okręgowy w P., wyrokiem zaskarżonym

kasacją, zmienił wyrok Sądu Rejonowego w ten sposób, że powództwo oddalił i

zasądził od powoda na rzecz pozwanego koszty procesu za obie instancje.

Sąd Okręgowy uznał, że błędne jest stanowisko Sądu Rejonowego,

iż zobowiązanie pozwanego do wypłaty świadczenia powstało w dniu zawarcia

umowy ubezpieczenia (1 grudzień 1975 r.). Sąd Okręgowy nie podzielił również

stanowiska Sądu Najwyższego wyrażonego w uchwale z dnia 24 stycznia 1996 r.,

III CZP 196/95 (OSNC 1996, nr 6, poz. 78), wedle której w przypadku wypowiedzenia

umowy ubezpieczenia, do powstania po stronie ubezpieczyciela zobowiązania

wypłaty świadczenia dochodzi już pierwotnie w chwili zawarcia umowy, samo

roszczenie o wykup sumy ubezpieczenia wypływa z umowy, a z momentem

wypowiedzenia staje się ono tylko wymagalne. Według Sądu Okręgowego,

odwołującego się do glosy krytycznej do wymienionej uchwały, że zobowiązanie do

wypłaty świadczenia przez zakład ubezpieczeń powstaje dopiero z chwilą

wygaśnięcia umowy wskutek dokonanego wypowiedzenia (m.in. Adam Szpunar,

glosa i do w/w uchwały SN z dnia 24.01.1996 r., III CZP 196 ). Za poglądem tym

przemawia argument, że wypowiedzenie jako uprawnienie, wywołuje skutki tylko na

przyszłość (ex nunc) i to właśnie jego jednostronna realizacja, a nie stosunek prawny

z którego wypływa, powoduje powstanie określonych roszczeń - w tym roszczenia

o wypłatę przez ubezpieczyciela sumy ubezpieczenia w wypadku jej wykupu przez

ubezpieczonego.

uprawnień,

Powód

których

dochodzi

realizacji

roszczenia

mógłby

w całkowitym

domagać

się

na

oderwaniu

gruncie

od

stosunku

ubezpieczenia łączącego go z pozwanym. Powód nie żąda zapłaty sumy

ubezpieczenia z tytułu jej wykupu, bowiem nie wypowiedział jeszcze umowy, zatem

i jego ewentualne roszczenie w tym zakresie byłoby i tak przedwczesne. Powód

domaga się natomiast podwyższenia sumy ubezpieczenia określonej w umowie

z dnia 1 grudnia 1975 roku w ramach powództwa o ukształtowanie i to przed

realizacją

uprawnienia

kształtującego,

które

dopiero

powoduje

powstanie

określonego zobowiązania po stronie ubezpieczyciela. Zgodnie z art. 3581 § 3 k.c.

zmiana siły nabywczej pieniądza - będąca przesłanką waloryzacji - musi nastąpić po

powstaniu zobowiązania. W niniejszej sprawie zobowiązanie P. S.A. do wypłaty

sumy ubezpieczenia w ramach jej wykupu jeszcze nie powstało, choć pomiędzy

stronami istnieje stosunek prawny ubezpieczenia, zawiązany umową z dnia 1 grudnia

1975 roku. Według Sądu Okręgowego, czym innym jest zobowiązanie pozwanego do

objęcia ochroną ubezpieczeniową i wypłaty kwot w razie zajścia w okresie

przewidzianym

umową

wypadku

ubezpieczeniowego,

a

czym

innym

jego

zobowiązanie do wypłaty świadczenia z tytułu wykupu ubezpieczenia. Pierwsze

powstało z chwilą zawarcia umowy, a drugie dopiero powstanie na skutek jej

wypowiedzenia.

Wszelkie

próby

waloryzacji

świadczenia

o

wypłatę

sumy

ubezpieczenia za okres przed wypowiedzeniem umowy byłyby waloryzacją

świadczenia jeszcze nieistniejącego. Zdaniem Sądu Okręgowego powództwo jest

zatem przedwczesne i dlatego –– podlega oddaleniu. Powód będzie mógł domagać

się waloryzacji świadczenia w ramach art. 3581 § 3 k.c. po realizacji przysługującemu

mu uprawnienia kształtującego, tj. wypowiedzenia umowy ubezpieczenia.

Powód w kasacji zarzucił naruszenie art. 3581 § 3, art. 805 oraz art. 813 § 1

k.c. przez ich błędną wykładnię i wniósł o „zmianę zaskarżonego wyroku poprzez

uwzględnienie powództwa i zasądzenie na rzecz powoda kosztów procesu”,

ewentualnie - o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy sądowi drugiej

instancji do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przytoczona podstawa kasacji jest usprawiedliwiona. Istotna kwestia, która

decyduje o zasadności powództwa w sprawie niniejszej, związana jest z odpowiedzią

na pytanie, z jaką chwilą powstaje zobowiązanie ubezpieczyciela do wypłacenia

świadczenia z tytułu tzw. wykupu sumy ubezpieczenia, a mianowicie, czy jest nią

chwila zawarcia umowy, czy jej wygaśnięcia wskutek dokonanego wypowiedzenia?

Zarówno w judykaturze, jak i w doktrynie zarysowały się dwa poglądy w tym

przedmiocie. Według pierwszego z nich, w wymienionej sytuacji zobowiązanie

ubezpieczyciela powstaje z chwilą zawarcia umowy ubezpieczenia, jeżeli strony

inaczej nie postanowiły. Poglądowi temu dał wyraz Sąd Najwyższy m.in. w uchwale

z dnia 2 grudnia 1996 r., III CZP 196/95 (OSNC 1996, nr 6, poz. 78), w wyroku z dnia

2 grudnia 1999 r., III CKN 489/98 (OSNC 2000, nr 7-8, poz. 130) oraz w wyroku

z dnia 29 listopada 2001 r., V CKN 489/00 (OSNC 2002, nr 7-8, poz. 104) i pogląd

ten, z argumentacją przytoczoną w wymienionych orzeczeniach, podziela skład

rozpoznający kasację w sprawie niniejszej. Pogląd odmienny wyrażony, np. w nie

publikowanych wyrokach Sadu Najwyższego z dnia 19 lipca 1994 r., I CRN 90/94

i z dnia 20 października 1995 r., II CRN 136/95 jest nietrafny. Skarżący trafnie zwrócił

uwagę, iż gdyby przyjąć, że zobowiązanie ubezpieczyciela powstaje dopiero po

złożeniu wniosku o wykup (wypowiedzenie), to kryterium stanu waloryzacyjności

należałoby

stosować

od

tego

momentu.

Mogłoby

to

w

ogóle

pozbawić

ubezpieczającego uprawnienia do waloryzacji ze względu na brak po tym momencie

przesłanek z art. 3581 § 3 k.c., mimo że przesłanki takie istniały wcześniej.

Wynika z tego, że stanowisko przyjęte przez Sąd Okręgowy w wymienionej

kwestii nie jest trafne. Pozostaje jedynie do rozważenia zagadnienie kryteriów

waloryzacji, którymi nie zajmował się Sąd Okręgowy.

Z powyższych przyczyn i zasad Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji

(art. 39313 k.p.c. oraz art. 108 § 2 k.p.c. w zw. z art. 39319 i 391 § 1 k.p.c.).