Supreme Court remands case to lower court regarding acquisition by prescription of state land due to unclear ownership status.

Sygn. akt II CK 185/04

POSTANOWIENIE

Dnia 10 listopada 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

SSN Tadeusz Żyznowski

Protokolant Maryla Czajkowska

w sprawie z wniosku K. i M. małżonków W.

przy uczestnictwie Starostwa Powiatowego w K., Powiatowego Zarządu Dróg w

K. oraz M.I.

o zasiedzenie ,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 10 listopada 2004 r.,

kasacji uczestniczki postępowania M.I.

od postanowienia Sądu Okręgowego w K.

z dnia 17 września 2003 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę

Sądowi Okręgowemu w K. do ponownego rozpoznania

i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 16 kwietnia 2003 r. wydanym w sprawie

z wniosku K. i M. małżonków W. z udziałem Starostwa Powiatowego w K.,

Powiatowego Zarządu Dróg w K. i M.I., Sąd Rejonowy w K. stwierdził, że

wnioskodawcy nabyli przez zasiedzenie z dniem 1 stycznia 1985 r. do

wspólności ustawowej własność nieruchomości o powierzchni 0,0895 ha,

oznaczonej jako działka nr [...]/1, położonej w K.

Zaskarżonym postanowieniem z dnia 17 września 2003 r. Sąd

Okręgowy w K. oddalił apelację uczestniczki M.I. od powyższego orzeczenia,

opierając się na ustaleniach faktycznych Sądu pierwszej instancji i podzielając

jego ocenę prawną.

W sprawie ustalone zostało między innymi, że wnioskodawcy aktem

notarialnym z dnia 17 stycznia 1970 nabyli od małżonków B. zabudowaną

nieruchomość oznaczoną obecnie jako działka nr [...]/2, sąsiadującą ze sporną

działką. Obie te nieruchomości wnioskodawcy objęli w posiadanie już jesienią

1963 r. i posiadali je w granicach wcześniejszego posiadania małżonków B.

Cała działka nr [...]/1 jest pozostałością gruntu po zmianie przebiegu drogi

wojewódzkiej nr [...]. Gdy wnioskodawcy objęli ją w posiadanie nie było tam

żadnej drogi, działka była wykorzystywana jako część zagrody, na której został

częściowo usytuowany dom wybudowany przez wnioskodawców w 1973 r.

Wnioskodawcy korzystali bez przeszkód ze spornej działki. Po raz pierwszy w

1994 r. dowiedzieli się, że działka ta nie stanowi ich własności, lecz figuruje w

ewidencji gruntów jako droga stanowiąca własność Skarbu Państwa. Działka

nie posiada urządzonej księgi wieczystej.

W oparciu o powyższe ustalenia Sądy obu instancji uznały, że

zachodzą podstawy z art. 172 k.c.

do stwierdzenia zasiedzenia spornej

nieruchomości przez małżonków W., którzy objęli ją w posiadanie w 1963 r. i

korzystali z niej nieprzerwanie jak właściciele, nie doznając z niczyjej strony

żadnych przeszkód. Do zasiedzenia przez nich nieruchomości miałyby

zastosowanie przepisy prawa rzeczowego przewidujące 30-letni termin

zasiedzenia, a zatem po wejściu w życie kodeksu cywilnego należy, zgodnie

z art. XLI § 1 przepisów wprowadzających kodeks cywilny, przyjąć 20-letni

termin zasiedzenia biegnący od dnia 1 stycznia 1965 r. i upływający z dniem

1 stycznia 1985 r.

W kasacji wniesionej przez uczestniczkę postępowania M.I. i opartej na

obu podstawach wskazanych w art. 3931 k.p.c., w ramach pierwszej podstawy

zarzucono naruszenie art. 172 i art. 177 kc. oraz art. 10 ustawy z dnia 28 lipca

1990 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny przez niewłaściwe zastosowanie i

nie uwzględnienie faktu, że w okresie od jesieni 1963 r do 1 października 1990

r. nie było możliwe zasiedzenie nieruchomości stanowiących własność Skarbu

Państwa.

W ramach drugiej podstawy kasacyjnej zarzucono naruszenie art. 219

w zw. z art. 325 k.p.c.

przez nie rozstrzygniecie wniosku Skarbu Państwa

o zasiedzenie przedmiotowej nieruchomości a także naruszenie art. 233 § 1

k.p.c. przez dokonanie niewłaściwej oceny dowodów dotyczących charakteru

spornej działki i przysługującego Skarbowi Państwa prawa własności do niej

oraz charakteru posiadania wnioskodawców. Ponadto zarzucono naruszenie

art. 19 i art. 187 § 1 w zw. z art. 25 § 1 k.p.c. przez rozpoznanie wniosku

Kierownika Urzędu Rejonowego w K. o zasiedzenie mimo nie podania w nim

wartości przedmiotu sporu a także naruszenie art. 25 § 1 k.p.c. w zw. z art. 16

ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych przez nie dokonanie

sprawdzenia wartości przedmiotu sporu podanego przez wnioskodawców.

W oparciu o powyższe uczestniczka postępowania wnosiła o zmianę

zaskarżonego postanowienia i oddalenie wniosku, ewentualnie uchylenie

orzeczenia i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Pozbawione skuteczności są zarzuty kasacji dotyczące naruszenia art.

19, art. 25 § 1, art. 187 k.p.c. oraz art. 16 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych

w sprawach cywilnych, bowiem po pierwsze odnoszą się one do postępowania

przed sądem pierwszej instancji i mogły być podniesione tylko w apelacji, jako

środku zaskarżenia orzeczeń sądu pierwszej instancji, nie zaś w kasacji, która

jest środkiem zaskarżenia orzeczeń sądu drugiej instancji i tylko uchybienia

tego sądu mogą być w niej podnoszone (art. 392 k.p.c.). Po wtóre skarżąca nie

wykazała, że uchybienia te mogły mieć wpływ na rozstrzygnięcie sprawy przez

sąd drugiej instancji, co zgodnie z art. 3931 pkt. 2 k.p.c.

jest koniecznym

warunkiem skuteczności zgłoszenia w kasacji zarzutów naruszenia przepisów

postępowania.

Niewątpliwie natomiast doszło do naruszenia przez Sąd Okręgowy (jak

również przez Sąd pierwszej instancji) przepisu art. 172 k.c.

w wyniku nie

ustalenia, kto jest właścicielem nieruchomości będącej przedmiotem wniosku

o zasiedzenie, a zatem przeciwko komu biegło zasiedzenie i kto powinien być

uczestnikiem postępowania, zgodnie z art. 609 k.p.c. w zw. z art. 510 k.p.c.

Zasiedzenie jest sposobem nabycia własności nieruchomości w wyniku

posiadania jej w określony sposób i przez wskazany w ustawie okres czasu.

Zasiedzenie biegnie przeciwko właścicielowi nieruchomości, którego status

i cechy nie są obojętne ani dla samej możliwości zasiedzenia ani dla okresu

zasiedzenia. Przykładowo nie obowiązujący już przepis art. 177 k.c.

nie

pozwalał na nabycie przez zasiedzenie nieruchomości stanowiących własność

państwową, zaś przepis art. 173 k.c. nie pozwala na nabycie przez zasiedzenie

nieruchomości stanowiącej własność małoletniego, przed upływem dwóch lat

od uzyskania pełnoletniości przez właściciela.

W sprawie o zasiedzenie jest więc przede wszystkim konieczne

ustalenie, kto jest właścicielem nieruchomości będącej przedmiotem wniosku.

Właściciel jest niewątpliwie „zainteresowanym” w rozumieniu art. 609 w zw.

z art. 510 k.p.c.

i musi być uczestnikiem postępowania o zasiedzenie. Nie

wezwanie właściciela do udziału w takiej sprawie prowadzi do nieważności

postępowania z powodu pozbawienia go możliwości obrony jego praw

(porównaj między innymi orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 10 maja 1966 r.

III CR 78/66, OSNCP 1967/5/15 oraz z dnia 9 października 1996 r. II CKN

23/96, OSP 1997/3/63). Jeśli ustalenie, kto jest właścicielem nieruchomości nie

jest możliwe, konieczne jest dokonanie stosownego ogłoszenia, zgodnie z art.

609 § 1 i 2 oraz art. 610 k.p.c.

W

rozpoznawanej

sprawie

nie

poczyniono

żadnych

ustaleń

w przedmiocie własności spornej nieruchomości ani nie dokonano pod tym

kątem

oceny

materiału

dowodowego

zgromadzonego

w

sprawie.

W szczególności Sąd pominął wszystkie znajdujące się w aktach sprawy wypisy

z rejestru gruntów, z których wynika, że sporna działka stanowi drogę publiczną

i jest własnością Skarbu Państwa. Gdyby tak istotnie było, to prawidłowe byłoby

uczestnictwo w sprawie, jako właściciela, Skarbu Państwa reprezentowanego

przez Starostwo Powiatowe w K., jednakże konieczne byłoby także ustalenie od

kiedy Skarb Państwa stał się właścicielem działki. Jak już bowiem wskazano

wyżej,

przynajmniej

od

dnia

wejścia

w

życie

kodeksu

cywilnego

(a w odniesieniu do niektórych kategorii gruntów także wcześniej) do dnia

wejścia w życie ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy - Kodeks

cywilny

(Dz. U. Nr 55 poz. 321), to jest do dnia 1 października 1990 r.,

niemożliwe było zasiedzenie nieruchomości stanowiących własność Skarbu

Państwa. Jak stwierdził Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 31 stycznia 2002 r.

III CZP 72/01 (OSNC 2002/9/107) wydanej na gruncie art. 10 wskazanej wyżej

ustawy o zmianie kodeksu cywilnego, okresu posiadania przed wejściem

w życie przepisów wyłączających zasiedzenie nieruchomości państwowych nie

dolicza się do okresu, o który skraca się termin zasiedzenia nieruchomości

państwowej, ani nie uwzględnia przy ustalaniu czasu posiadania niezbędnego

do zasiedzenia takiej nieruchomości. W takiej sytuacji niemożliwe byłoby

zasiedzenie przez wnioskodawców spornej nieruchomości przed upływem

terminów wskazanych w art. 10 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r.

Rzecz jednak w tym, że nie wiadomo czy rzeczywiście Skarb Państwa

jest właścicielem spornej nieruchomości, na jakiej podstawie i od kiedy a jeśli

nie, to kto jest jej właścicielem. Niewątpliwe jest bowiem, że Skarb Państwa

wystąpił w dniu 20 lutego 1997 r. w sprawie [...]/97 Sądu Rejonowego w K. z

wnioskiem o stwierdzenie nabycia przezeń własności spornej działki przez

zasiedzenie, co mogłoby wskazywać, że nie był jej właścicielem. Sprawa ta

została

połączona

ze

sprawą

niniejszą

do

łącznego

rozpoznania

i rozstrzygnięcia, jednak wniosek o zasiedzenie Skarbu Państwa nie został

rozpoznany ani rozstrzygnięty, co słusznie zarzuca skarżąca.

Sąd nie rozważył również, iż grunty zajęte pod niektóre kategorie dróg

publicznych stały się z mocy prawa własnością Skarbu Państwa na podstawie

art. 51 ust. 1 pkt. 2 ustawy z dnia 21 marca 1985 r. o drogach publicznych (j.t:

Dz. U. Z 2000 r. N 71, poz. 838 ze zm.) oraz art. 73 ust. 1 ustawy z dnia

13 października

1998

r.

przepisy

wprowadzające

ustawy

reformujące

administrację publiczną (Dz. U. Nr 133, poz. 872). Z naruszeniem art. 233 § 1

kpc. nie zostały w sposób wszechstronny rozważone dowody, z których wynika,

że przynajmniej część spornej nieruchomości mogła stanowić pas przydrożny

należący do drogi publicznej i w pewnym okresie pozostawała w trwałym

zarządzie Dyrekcji Okręgowej Dróg Publicznych w P. (k. 124 decyzja Urzędu

Rejonowego z dnia 4 sierpnia 1998 r.) oraz że korzystali z niej nie tylko

wnioskodawcy, lecz także użytkownicy innych sąsiednich działek.

Okoliczności te mają znaczenie dla określenia charakteru spornej działki

i ustalenia

jej właściciela

oraz dla

określenia

charakteru posiadania

nieruchomości przez wnioskodawców, co to z kolei ma decydujące znaczenie

dla rozstrzygnięcia ich wniosku o zasiedzenie.

Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39313

§ 1 k.p.c.

uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę Sądowi

Okręgowemu w K. do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego (art. 108 § 2 k.p.c. w zw. z art. 39319 k.p.c.).