II CK 167/05 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CK 167/05

POSTANOWIENIE

Dnia 28 października 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Józef Frąckowiak (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

w sprawie z wniosku E. K.

przy uczestnictwie R. K.

o podział majątku wspólnego, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 28

października 2005 r., kasacji wnioskodawczyni od postanowienia Sądu Okręgowego w

K. z dnia 19 listopada 2004 r., sygn. akt II Ca (…),

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w K.

do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Zaskarżonym postanowieniem z dnia 19 listopada 2004 r. Sąd Okręgowy w K.

oddalił apelację wnioskodawczyni E. K. od postanowienia Sądu Rejonowego w J. z dnia

3 sierpnia 2004 r., dokonującego podziału majątku wspólnego. W sprawie tej ustalono,

co następuje.

Postanowieniem z dnia 3 sierpnia 2004 r. Sąd Rejonowy w J. dokonał podziału majątku

wspólnego R. i E. K. w ten sposób, że przyznał uczestnikowi postępowania – R. K.

własnościowe spółdzielcze prawo do lokalu mieszkalnego w Spółdzielni Mieszkaniowej

Lokatorsko - Własnościowej w J., położonego w J. na osiedlu K. wraz ze związanymi z nim

uprawnieniami o wartości 48 300 złotych, wieżę "P.(…)" oraz rower męski marki "R.(…)" koloru

granatowego, a wnioskodawczyni telewizor kolorowy "T.", telewizor "Y.", ławo-stół, zestaw

wypoczynkowy (wersalka i dwa fotele), zestaw mebli kuchennych, komputer w komplecie z

drukarką, biurko zwykłe, lodówkę "P.", kuchenkę mikrofalową, pralkę automatyczną "P.", 1/2

serwisu obiadowego, 1/2 serwisu do kawy, czarną meblościankę oraz rower damski koloru

wiśniowego. Nadto tytułem dopłaty zasądził od uczestnika na rzecz wnioskodawczyni kwotę 9

821,29 płatną w terminie jednego miesiąca od daty uprawomocnienia się orzeczenia z

ustawowymi odsetkami w razie zwłoki. Poza tym Sąd zarządził sprzedaż pozostałych

ruchomości wchodzących w skład majątku wspólnego przyznając uczestnikom po 1/2 sumy

uzyskanej ze sprzedaży tych rzeczy oraz oddalił żądanie uczestnika postępowania z tytułu jego

roszczeń związanych z posiadaniem wchodzącego w skład majątku wspólnego lokalu

mieszkalnego. W trakcie postępowania sąd ustalił, że wspomniane własnościowe

spółdzielcze prawo do lokalu mieszkalnego powstało w trakcie trwania małżeństwa

zainteresowanych z przekształcenia lokatorskiego prawo do lokalu, na które wkład budowlany

w zwaloryzowanej kwocie 23 088 złotych został wniesiony ze środków majątku odrębnego

uczestnika postępowania R. K.

Sąd stwierdził również, iż w Spółdzielni Mieszkaniowej Lokatorsko - Własnościowej w J.

nie ma wolnych lokali mieszkalnych i z tego powodu nie ma możliwości zamiany lokalu

przysługującego zainteresowanym na dwa mniejsze.

W apelacji wnioskodawczyni wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia i

przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania, ewentualnie jego

zmianę po uprzednim uzupełnieniu postępowania dowodowego, a orzeczeniu zarzuciła błąd w

ustaleniach faktycznych polegających na ustaleniu wartości wspólnego mieszkania uczestników

na kwotę 48 300 złotych podczas, gdy jest ona znacznie wyższa oraz przyjęciu, iż odprawa

uzyskana przez uczestnika z R.(...) w K. została w całości rozdysponowana na zaspokojenie

potrzeb rodziny w trakcie trwania małżeństwa uczestników postępowania. Nadto

wnioskodawczyni zarzuciła, iż wydane rozstrzygnięcie jest dla niej rażąco krzywdzące, gdyż

pozbawia ją i jej dziecko dachu nad głową.

Sąd Okręgowy stwierdził, że apelacja nie jest zasadna. Zarzut wnioskodawczyni,

dotyczący wadliwego ustalenia przez Sąd I instancji wartości wspólnego mieszkania, nie

znajduje oparcia w zebranym materiale dowodowym. Należy bowiem podkreślić, że

wyceny dokonano na podstawie profesjonalnie przygotowanej, zgodnej z zasadami

sztuki, opinii biegłego rzeczoznawcy majątkowego. Zdaniem Sądu Okręgowego, nie ma

zatem podstaw do kwestionowania ustaleń Sądu Rejonowego w tej materii.

Nie ma również uzasadnionych podstaw do kwestionowania ustaleń Sądu Rejonowego

odnośnie spożytkowania odprawy uzyskanej przez uczestnika postępowania z R.(...) w K..

Twierdzenia uczestnika postępowania, iż w całości została ona przeznaczona na

zaspokojenie potrzeb rodziny znajdują w znacznej części potwierdzenie w zebranym

materiale dowodowym. Zwłaszcza z zeznań świadków oraz częściowo z zeznań

wnioskodawczyni wynika, iż za pieniądze uzyskane z odprawy uczestnik zakupił samochód

osobowy na potrzeby prowadzonej działalności gospodarczej, opłacał koszty wynajmu lokalu

handlowego, dokonywał zakupu towarów do prowadzonego wspólnie sklepu oraz

przeznaczał na inne potrzeby rodzinny. Fakt, iż od uzyskania odprawy do chwili ustania

małżeństwa uczestników upłynął pewien okres czasu a prowadzona w tym czasie przez

małżonków działalność gospodarcza nie przynosiła dochodów, dodatkowo przemawia za

wiarygodnością twierdzeń uczestnika. Ponadto wnioskodawczyni nie wykazała, że w inny

sposób rozdysponował on kwotę uzyskaną z przedmiotowej odprawy.

Prawidłowo również postąpił Sąd Rejonowy przyznając mieszkanie na wyłączność

uczestnikowi. W świetle poczynionych w sprawie ustaleń nie ulega wątpliwości, iż uczestnik

poniósł na to mieszkanie znaczne nakłady z majątku odrębnego i zamieszkiwał w nim już przed

zawarciem małżeństwa. W tej sytuacji, w przypadku przyznania mieszkania wnioskodawczyni

jej spłata na rzecz uczestnika musiałaby być znacznie wyższa niż spłata, jaką Sąd obciążył

uczestnika, co sprawia, że przy znikomych dochodach wnioskodawczyni jej uiszczenie nie

byłoby praktycznie możliwe. Natomiast wywiązanie się z obowiązku spłaty przez

uczestnika, zarówno z uwagi na jej wysokość, jak i osiągane dochody oraz deklarowaną

pomoc rodzinny nie powinna nastręczać mu większych trudności. To, że wnioskodawczyni ma

na utrzymaniu małoletniego syna, jakkolwiek nie bez znaczenia, nie mogło mieć z wyżej

wskazanych powodów dla rozstrzygnięcie Sądu decydującego znaczenia, zwłaszcza że

dziecko w razie potrzeby może liczyć na pomoc ojca, a otrzymana przez wnioskodawczynię spłata

pozwoli jej ustabilizować sytuację mieszkaniową.

W kasacji wnioskodawczyni zarzuciła przede wszystkim naruszenie prawa

materialnego przez błędną jego wykładnię; art. 212 § 1 k.c. przez nie objęcie w ramach

postępowania o zniesienie współwłasności całego zgłoszonego majątku dorobkowego

stron, a w związku z tym nieprawidłowe ustalenie wysokości dopłat; art. 212 § 2 k.c. w zw.

z art. 5 k.c. poprzez przeprowadzenie dowolnej ich wykładni; art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art.

391 k.p.c. przez nie dokonanie w uzasadnieniu orzeczenia własnej oceny zebranych w

sprawie dowodów; art. 233 § 1 k.p.c. przez rażące naruszenie granic swobody oceny

sędziowskiej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zasadnie skarżąca zarzuca, że zaskarżone orzeczenie narusza art. 212 § 1 k.c.

Sąd Okręgowy uznał bowiem, iż kwota odprawy jaką pobrał uczestnik postępowania

z Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej w K. w całości została zużyta na zaspokojenie

bieżących potrzeb rodziny. Zważywszy jednak, że odprawa ta została pobrana pod koniec

1999 r., a już we wrześniu 2000 r. został złożony pozew o rozwód, w którym stwierdza się,

że już od roku strony nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego oraz że

bezspornym między stronami było, iż pieniędzmi z odprawy dysponował tylko uczestnik,

stanowisko Sądu budzi wątpliwości. Sąd, ustalając wartość przedmiotów wchodzących w

skład majątku wspólnego, nie może poprzestać tylko na przybliżonej ocenie, czy pobrana

przez uczestnika kwota odprawy, które stanowiła majątek wspólny została wydana na

zaspokojenie wspólnych potrzeb, lecz powinien rozważyć, czy wydatki poniesione na

zakup samochodu i udział w prowadzeniu sklepu w całości pochłonęły kwotę odprawy.

Należy przy tym brać pod uwagę, że sklep przynosił również pewien przychód oraz że

część wspólnych wydatków w tym czasie pokrywała tylko wnioskodawczyni ze swoich

przychodów i dopiero wziąwszy pod uwagę wszystkie te okoliczności ustalić, w jakiej

części kwota odprawy pobranej przez uczestnika postępowania, została przeznaczona na

pokrycie wspólnych potrzeb rodziny, a jaką zatrzymał on dla siebie.

Naruszenia tego przepisu należy dopatrzyć się jednak przede wszystkim w tym, że

ustalając co wchodzi w skład wspólnego majątku, Sąd Okręgowy w ogóle nie wziął pod

uwagę, iż prawo do lokalu, które stanowiło główny przedmiot wspólnego majątku, wygasło

na skutek działań Spółdzielni Mieszkaniowej. Tymczasem, jak wynika z ustaleń Sądu

Rejonowego w J., zawartych w prawomocnym wyroku z dnia 29 października 2004 r.,

spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu, które wchodziło w skład majątku wspólnego

wnioskodawczyni i uczestnika,

wygasło w dniu

maja 2004

r.

Przeciwko

wnioskodawczyni toczy się postępowanie egzekucyjne, wszczęte na podstawie

wspomnianego wyrok zmierzające do wyeksmitowania jej i małoletniego syna do lokalu

socjalnego. W tej sytuacji ustalenia Sądu dotyczące tego, co wchodzi w skład majątku

wspólnego

oraz dokonane

w następstwie

tego

określenie wysokości należnej

wnioskodawczyni dopłaty, wymagają zasadniczej zmiany.

Zasługuje również na uwzględnienie zarzut naruszenia art. 212 § 2 k.c. Zgodnie z

tym przepisem, jeżeli wspólna rzecz nie daje się podzielić, to może być ona przyznana

stosownie do okoliczności jednemu ze współwłaścicieli. W rozpoznawanej sprawie tą

wspólną „rzeczą” jest mieszkanie, zajmowane przez wnioskodawczynię i jej małoletniego

syna. Sąd Okręgowy przyznając mieszkanie uczestnikowi wziął pod uwagę przede

wszystkim to, że może on spłacić jednorazowo wnioskodawczynię. Tymczasem orzekając

o wspólnym mieszkaniu byłych małżonków, Sąd powinien wziąć pod uwagę przede

wszystkim potrzeby dzieci i małżonka, któremu powierzono wykonywanie władzy

rodzicielskiej. Taką dyrektywę dla sądu orzekające o wspólnym mieszkaniu zawiera art. 58

§ 4 k.r.i o. Przepis ten stosuje się wprost do sądu, który orzeka o podziale wspólnego

majątku przy okazji sprawy rozwodowej, ale należy go odnosić również do postępowań o

podział majątku wspólnego, które toczą się odrębnie. Odstąpienie od wspomnianej zasady

powinno być wyjątkowe i uzasadnione nie tylko względami czysto ekonomicznymi.

Na uwzględnienie zasługuje także zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. Ocena Sądu

Okręgowego była zbyt jednostronna zarówno gdy chodzi o ustalenie co wchodzi w skład

majątku wspólnego rozwiedzionych małżonków, jak i w odniesieniu do przesłanek

decydujących o przyznaniu prawa do mieszkania tylko uczestnikowi postępowania. Ta

nadmierna dowolność w ocenie zgromadzonych dowodów spowodowała zaliczenie do

tego majątku prawa do lokalu, które byli małżonkowie już utracili oraz niewłaściwego

rozliczenia kwoty odprawy. Natomiast skoro Sąd, ustalając wartość mieszkania, oparł się

na opinii biegłego, który potwierdził swoje stanowisko na rozprawie, to uczestniczka

powinna przedstawić inne dowody niż tylko własną ocenę, że wycena dokonana przez

biegłego jest zaniżona. Z tego względu stanowisko Sądu w tym zakresie nie budzi

wątpliwości.

Nie jest także trafny zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 k.p.c.

Sąd Okręgowy wskazał w uzasadnieniu podstawę faktyczną rozstrzygnięcia oraz wyjaśnił

podstawę prawną. Czym innym zaś jest to, czy dokonując oceny zebranych w sprawie

dowodów naruszył przepisy prawa procesowego oraz czy wskazane przepisy

materialnoprawne zostały właściwie zastosowane.

Mając na względzie, że w znacznej części zarzuty podniesione w kasacji okazały

się usprawiedliwione Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39313 k.p.c. orzekł jak w sentencji.