II CK 164/05 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CK 164/05

POSTANOWIENIE

Dnia 28 października 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Józef Frąckowiak (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

w sprawie z wniosku Instytutu (...) - Zakład Doświadczalny (...) w S. przy uczestnictwie

S. S. o zasiedzenie, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 28

października 2005 r., kasacji wnioskodawcy od postanowienia Sądu Okręgowego w P. z

dnia 12 października 2004 r., sygn. akt II Ca (…),

oddala kasację; zasądza od wnioskodawcy na rzecz uczestnika postępowania

kwotę 800 (osiemset) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wnioskodawca – Instytut (...) – Zakład Doświadczalny (...) w S. wnosił o

stwierdzenie zasiedzenia własności działek nr (...)9 i (...)2 r. stanowiących części

nieruchomości objętej wpisem do Kw nr (…). Według wnioskodawcy, termin zasiedzenia

rozpoczął się w dniu 2 listopada 1950 r. i biegł przez 30 lat.

Sąd Rejonowy stwierdził zasiedzenie wspomnianych działek przez wnioskodawcę

z dniem 31 sierpnia 2001 r. po dokonaniu następujących ustaleń faktycznych.

Wnioskodawca jako jednostka państwowa zajmuje wspomniane działki i prowadzi

na nich działalność gospodarczą. Nieruchomość ta jest we władaniu tej jednostki (a

wcześniej – jej poprzedników) od 1948 r. W innej sprawie stwierdzono zasiedzenie na

rzecz Skarbu Państwa innej nieruchomości (Kw 6(…)), na której także znajduje się

przedsiębiorstwo wnioskodawcy i jego budynki. Działalność taka prowadzona jest także

na działkach nr (...)9 i (...)2 objętych obecnym postępowaniem o zasiedzenie. Przez cały

czas działalności gospodarczej wnioskodawcy (i jego poprzedników) opłacał on wszelkie

świadczenia związane z użytkowaniem działek na rzecz Skarbu Państwa, traktując je

łącznie

(z innymi

nieruchomościami)

jako

władanie

dla

spełnienia

planów

gospodarczych.

Uczestnikowi odmówiono wznowienia postępowania administracyjnego (decyzja z

dnia 31 sierpnia 1994 r.) w sprawie o przejęcie na własność Państwa nieruchomości

położonej w S. zakończonej wydaniem decyzji Prezydium Powiatowej Rady Narodowej

w P. z dnia 30 marca 1961 r., ponieważ decyzja ta nie dotyczyła działek nr (...)9 i (...)2

(objętych obecnym postępowaniem o zasiedzenie). Działki te nie zostały przejęte na

rzecz Skarbu Państwa, toteż właścicielem ich nadal pozostawał ojciec uczestnika

(obecnie – uczestnik). W 2002 r. uczestnik wystąpił z procesem o wydanie działek nr

(...)2 i (...)9, ale postępowanie w tej sprawie zostało zawieszone do czasu

prawomocnego rozstrzygnięcia w sprawie o zasiedzenie. Do księgi wieczystej nr 30938

wpisany był jako właściciel ojciec uczestnika, a następnie wpisano uczestnika jako

spadkobiercę (postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku z dnia 15 listopada 1993

r.). Działki pozostawały we władaniu wnioskodawcy (i ich poprzedników) od 1948 r. Od

tego roku nastąpiło wejście w ich posiadanie wraz z przejęciem na własność Skarbu

Państwa przedsiębiorstwa funkcjonującego jeszcze w okresie przedwojennym i w czasie

wojny. Przejęcie to nastąpiło na podstawie zarządzenia Ministra Przemysłu Lekkiego z

dnia

lutego

1950

r.

Sporządzono

wówczas

protokół

zdawczo-odbiorczy

przejmowanego majątku (z dnia 15 i 16 listopada 1950 r.). Z protokołu tego wynika, że

nie dokonano wpisu prawa własności części nieruchomości uczestnika postępowania na

rzecz Skarbu Państwa z powodu nieukończenia prac mierniczych. Na spornych

działkach pobudowane zostały w latach 60 i 70-tych różne budynki i urządzenia. Instytut

(wnioskodawca) wraz ze spornymi działkami stanowi całość gospodarczą, odgrodzoną

płytami betonowymi. Z biegiem czasu zmieniały się formy organizacyjne wnioskodawcy,

ale jego działalność gospodarcza pozostawała stale taka sama.

Oceniając bogaty materiał dowodowy, Sąd Rejonowy ostatecznie uznał, że

wnioskodawcę należy traktować jako samoistnego posiadacza spornych działek.

Świadczyć o tym mogą, zdaniem tego Sądu, wyeksponowane w uzasadnieniu

rozstrzygnięcia ustalenia faktyczne. Bieg terminu zasiedzenia dla wnioskodawcy

rozpoczął się w dniu 31 sierpnia 1961 (zgodnie z art. 53 prawa rzeczowego), biegł przez

30 lat i ostatecznie upłynął w dniu 31 sierpnia 2001 r. Sąd zaliczył do tego okresu

dziesięcioletni termin zasiedzenia przez poprzednika wnioskodawcy.

Sąd

Okręgowy

kwestionowano

przede

uwzględnił

apelację

wszystkim

uczestnika

możliwość

postępowania,

traktowania

w

której

wnioskodawcy

jako

posiadacza samoistnego spornych działek w rozumieniu art. 172 k.c. Sąd Okręgowy

podzielił to stanowisko apelującego; uznał, że wnioskodawca nie był posiadaczem

samoistnym działek, a jedynie wykonywał w imieniu własnym względem zarządzanych

części mienia ogólnonarodowego uprawnienia płynące z własności państwowej, przy

czym to wykonywanie nastąpiło „w granicach zdolności prawnej państwowej osoby

prawnej”. O takim (niesamodzielnym) charakterze władztwa świadczy włączenie działek

uczestnika do kompleksu gospodarczego traktowanego przez wnioskodawcę (i jego

poprzedników) jako całość gospodarcza m.in. z częściami nieruchomości oddanymi w

zarząd państwowy. Do zmiany charakteru wspomnianego władztwa, w ocenie Sądu, nie

doszło w sposób widoczny dla otoczenia (nie została zamanifestowana jego rola

władania cum animo res sibi habendi), ponieważ nie doszło do wydzielenia spornych

działek (ze wspomnianego kompleksu gospodarczego; wnioskodawca nie płacił

podatków za grunty nieoddane w użytkowanie wieczyste).

W

kasacji

wnioskodawcy

podniesiono

tylko

zarzuty

naruszenia

prawa

materialnego, tj. art. 172 k.c. w zw. z art. 336 i 339 k.c. Eksponowano w niej niewłaściwe

przyjęcie przez Sąd Okręgowy niesamoistnego charakteru posiadania po stronie

wnioskodawcy. Skarżący wnosił o zmianę zaskarżanego postanowienia i oddalenie

kasacji uczestnika postępowania, ewentualnie – o jego uchylenie i przekazanie sprawy

Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. W rozpatrywanej sprawie podstawowe znaczenie miało ustalenie tego, czy

wnioskodawca (i jego poprzednicy prawni) władali objętymi tym postępowaniem

działkami nr (...)9 i nr (...)2 jako posiadacze samoistni w rozumieniu przepisu art. 172 § 1

k.c. Zgodnie z tym przepisem, jedynie samoistne posiadanie może stanowić

konstytutywną przesłankę nabycia własności gruntu przez zasiedzenie. Skarżący nie

podważał w kasacji ustaleń faktycznych dokonanych przez Sąd drugiej instancji, dlatego

Sąd Najwyższy był związany takimi ustaleniami w postępowaniu kasacyjnym (art. 39311

§ 2 k.p.c.). Ocena charakteru wykonywanego przez wnioskodawcę posiadania

(samoistne lub niesamoistne) może być zatem dokonana w oparciu o przedstawione

ustalenia.

2. Bezpodstawnie podniesiono kasacji zarzut naruszenia przez Sąd Okręgowy

przepisu art. 339 k.c. statuującego domniemanie prawne, zgodnie z

którym

domniemywa się, że ten, kto rzeczą faktycznie włada, jest posiadaczem samoistnym.

Naruszenie wspomnianego przepisu skarżący upatruje zapewne w tym, że Sąd nie

powołał się na to domniemanie w związku z dokonanym rozstrzygnięciem. Należy

jednak podkreślić, że uczestnik postępowania kwestionował samoistny charakter

posiadania przez wnioskodawcę (zasadność wniosku o zasiedzenie) i w tym zakresie

Sądy prowadziły obszerne postępowanie dowodowe. Potwierdziło ono wprawdzie sam

fakt władania gruntem przez wnioskodawcę, tj. ewentualną tzw. podstawę domniemania

prawnego z art. 339 k.c., jednakże nie pozwalało ono przyjąć wniosku określonego w

tym przepisie tej treści, że władztwo wnioskodawcy wykazywało cechy władztwa

samoistnego. W rezultacie doszło do skutecznego wzruszenia domniemania w

postępowaniu dowodowym w wyniku okoliczności wskazanych w uzasadnieniu

zaskarżonego wyroku.

3. Rzecz jasna, o określeniu charakteru prawnego posiadania wykonywanego

przez wnioskodawcę (i jego poprzedników prawnych) mogą decydować jedynie

elementy natury jurydycznej, a nie humanitarnej. Istotna jest, oczywiście, uwaga Sądu

Okręgowego,

że

„surowe

wymagania

wobec

zarządzającego

i

użytkownika”

(tj. wnioskodawcy) w zakresie określenia charakteru posiadania w rozumieniu art. 172

k.c. podyktowane być mogą względami ochrony prawa własności. Za potrzebę takiej

ochrony przemawia z pewnością wzgląd na konstytucyjną ochronę tego prawa (art. 64

Konstytucji).

W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku trafnie zwrócono uwagę na to, że

władztwo nad gruntem (działkami nr (...)9 i nr (...)2) wykonywane było przez

wnioskodawcę i jego poprzedników prawnych działających w prawno - organizacyjnej

formie państwowych osób prawnych. Osoby takie wykonywały w imieniu własnym

wobec zarządzanego przez nie części mienia ogólnonarodowego uprawnienia

wynikające z własności państwowej. Jeżeli zatem stwierdzono, że wnioskodawca

(państwowa osoba prawna) wykonywał (wykonywała) władztwo nad wspomnianymi

działkami (długoterminowo, w sposób ciągły), to władztwo takie sprawowane było jednak

niewątpliwie dla innego podmiotu, tj. Skarbu Państwa (władztwo niesamoistne). W toku

postępowania ustalono bowiem, to że cześć nieruchomości spadkodawcy obecnego

uczestnika

postępowania

przyjęto

na

rzecz

Skarbu

Państwa

w

związku

z

przejmowaniem przedsiębiorstwa działającego na tej nieruchomości. Co więcej, nie było

podstaw do stwierdzenia, że doszło do zmiany charakteru władztwa w okresie władania

nieruchomością stanowiącą własność wnioskodawcy.

Z dokonanych przez Sądy ustaleń wynika, że nie doszło do legalnego przejęcia

działek nr (...)9 i nr (...)2 na rzecz Państwa. Poprzednicy prawni wnioskodawcy i sam

wnioskodawca władali tymi działkami z taką samą intensywnością jak w odniesieniu do

legalnie przejętych nieruchomości. Oba zespoły nieruchomości (przejęte legalnie i

działki nr (...)9 i nr (...)2) włączone bowiem zostały do kompleksu przedsięwzięć

gospodarczych wnioskodawcy. Doszło zatem do „gospodarczego” zespolenia dwóch

grup nieruchomości. Ten drugi zespół działek nie został zatem odpowiednio wydzielony

(fizycznie i gospodarczo) z ogólnego kompleksu gospodarczego należącego do

wnioskodawcy jako państwowej osoby prawnej. W tej sytuacji uzasadnione pozostaje

stwierdzenie Sądu Okręgowego o konieczności jednolitego ujmowania posiadania

wnioskodawcy w odniesieniu do całego kompleksu gospodarczego (posiadanie dla

Skarbu Państwa i tym samym niesamoistne w obrębie całego eksploatowanego

kompleksu), skoro jakieś szczególne okoliczności nie przemawiały jednak za

koniecznością przyjmowania innego charakteru władztwa (posiadania) wnioskodawcy w

zakresie legalnie przejętych nieruchomości i działek objętych postępowaniem o

zasiedzenie.

Bezpodstawny okazał się zatem także zarzut naruszenia art. 172 § 1 k.c. W tej

sytuacji Sąd Najwyższy oddalił kasację wnioskodawcy jako nieuzasadnioną (art. 39312

k.p.c. w zw. z art. 3 ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r.; Dz. U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98).