II CK 13/03 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 26 lutego 2003 r., II CK 13/03

Orzeczenie sądu zagranicznego wyłączające dziedziczenie między

rozwiedzionymi małżonkami nie jest sprzeczne z podstawowymi zasadami

porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej (art. 1146 § 1 pkt 5 k.p.c.).

Sędzia SN Tadeusz Żyznowski (przewodniczący)

Sędzia SN Bronisław Czech (sprawozdawca)

Sędzia SN Hubert Wrzeszcz

Sąd Najwyższy przy udziale Prokuratora Prokuratury Krajowej Piotra

Wiśniewskiego, w sprawie z wniosku Diany R. przy uczestnictwie Adriany J., Marii

J., Anety R., Johna R., Marcelego R., Stefana R. i Marii R. o uznanie wyroku, po

rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 26 lutego 2003 r., kasacji

wnioskodawczyni od postanowienia Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 21

kwietnia 1999 r.

oddalił kasację.

Uzasadnienie

Diana R. wniosła o uznanie punktu 12 orzeczenia Sądu Hrabstwa Kingston z

dnia 8 marca 1990 r., w brzmieniu (w tłumaczeniu biegłego): „Sąd orzeka zgodnie z

przepisami ustawy spadkowej (Zabezpieczenie rodzin i osób podległych) z r. 1975,

że ani Powódka i Pozwany, ani Interwenientka i Pozwany nie mają prawa

zgłaszania jakichkolwiek roszczeń wobec siebie o mienie (spadkowe) każdego z

nich.” W sprawie tej jako powódka występowała Maria Regina R., pozwanym był –

Bohdan Marcel Kazimierz R., a interwenientką – Catherine Helene R. W

uzasadnieniu wniosku wnioskodawczyni podała, że w sprawie w której wydane

zostało przedmiotowe orzeczenie, interwenientka to pierwsza żona pozwanego,

pozwany to były mąż powódki, który już nie żyje i po którym toczy się postępowanie

spadkowe

w Polsce. W

postępowaniu tym

Maria

R. zgłosiła

się

jako

spadkobierczyni testamentowa. Wnioskodawczyni i wymienieni we wniosku

uczestnicy postępowania to dzieci spadkodawcy.

Sąd Wojewódzki w Poznaniu postanowieniem z dnia 16 lutego 1998 r. oddalił

wniosek, przytaczając następujące podstawy rozstrzygnięcia:

Jednym z warunków uznania orzeczenia sądu zagranicznego jest wymaganie,

aby sprawa według prawa polskiego lub umowy międzynarodowej nie należała do

wyłącznej jurysdykcji sądów polskich lub sądów państwa trzeciego (art. 1146 § 1

pkt 2 k.p.c.). Orzeczenie, którego uznania domaga się wnioskodawczyni, reguluje

sprawy spadkobrania. Zgodnie zaś z art. 1108 § 2 k.p.c. do wyłącznej jurysdykcji

krajowej należą sprawy spadkowe, jeżeli spadkodawca będący obywatelem polskim

zmarł w Polsce. Ponadto stosownie do przepisu art. 1146 § 1 pkt 6 k.p.c.

orzeczenie sądu zagranicznego może być uznane tylko wtedy, gdy w sprawie, w

której należało zastosować prawo polskie, prawo to zostało zastosowane, chyba że

zastosowane w sprawie prawo obce nie różni się w istotny sposób od prawa

polskiego. Zgodnie z art. 34 ustawy z dnia 12 listopada 1965 r. − Prawo prywatne

międzynarodowe (Dz.U. Nr 46, poz. 290 ze zm.), w sprawach spadkowych

właściwe jest prawo ojczyste spadkodawcy z chwili jego śmierci. Sąd w Kingston

orzekł natomiast w punkcie 12 przedmiotowego orzeczenia na podstawie przepisów

angielskich. Prawo polskie nie zna zaś instytucji zabezpieczenia członków rodziny

skutkującego utratę prawa do spadku. Nie ma przy tym znaczenia, że orzeczenie, o

jakim mowa, zawarte zostało w wyroku dotyczącym podziału majątku, skoro

wymieniony punkt 12 odnosi się do reguł spadkobrania po Bohdanie R., które mogą

podlegać wyłącznie prawu polskiemu i mogą być zastosowane wyłącznie przez sąd

polski.

Sąd Apelacyjny w Poznaniu – postanowieniem zaskarżonym kasacją – oddalił

apelacje wnioskodawczyni i uczestniczki postępowania Marii R.

Sąd Apelacyjny przyjął, że przesłanki oddalenia wniosku, wskazane przez Sąd

Wojewódzki, są nietrafne. Art. 1146 § 1 pkt 2 k.p.c. nie może mieć zastosowania

dlatego, że jako przesłankę uznania wymienia on to, że sprawa nie należy do

wyłącznej jurysdykcji sądów polskich lub sądów państwa trzeciego. Prawo polskie

nie reguluje zaś w ogóle sytuacji, jakiej dotyczy pkt 12 orzeczenia Sądu Kingston,

nie można więc mówić, że sprawa należy lub nie należy do wyłącznej jurysdykcji

sądów polskich. Nie ma też w sprawie zastosowania przepis art. 1146 § 1 pkt 6

k.p.c. W sprawie nie chodzi o regulację spraw spadkowych, albowiem pkt 12

orzeczenia Sądu Hrabstwa Kingston dotyczy osób żyjących, a nie spadkodawców,

ściślej zaś reguluje sytuację przyszłych spadkobierców. Nie można więc twierdzić,

że w sprawie należało stosować prawo polskie, gdy prawo to nie przewiduje

możliwości orzeczenia przez sąd rezygnacji z mienia spadkowego przyszłych

spadkodawców, chyba że chodziłoby o wykonanie zobowiązania dotyczącego

zrzeczenia się dziedziczenia (art. 1048 k.c.), czego jednak pkt 12 orzeczenia Sądu

Hrabstwa

Kingston

nie

dotyczy.

Sąd

ten

bowiem

orzekł

na

podstawie

obowiązujących przepisów ustawy spadkowej dotyczących „zabezpieczenia rodzin i

osób podległych”, które nie mają odpowiednika w prawie polskim.

W konsekwencji powyższego Sąd Apelacyjny stwierdził brak przeszkody z art.

1146 § 1 pkt 6 k.p.c. do orzekania o uznaniu przez sąd polski (art. 1145 § 1 k.p.c.).

Sąd Apelacyjny przyjął jednak, że przedmiotowe orzeczenie jest sprzeczne z

podstawowymi zasadami porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej, i uzasadnił

ten pogląd następująco: „prawo polskie nie zna możliwości pozbawienia

orzeczeniem

sądu

przyszłych

spadkobierców

dziedziczenia

po

przyszłym

spadkodawcy. Przez podstawowe zasady porządku prawnego rozumieć należy nie

tylko zasady konstytucyjne, a więc stanowiące fundamentalne zasady ustroju

społeczno-politycznego, ale również rządzące poszczególnymi dziedzinami prawa.

Gdy zaś polski system prawa cywilnego nie dopuszcza możliwości pozbawienia

dziedziczenia przyszłych spadkobierców (poza umową dotyczącą zrzeczenia się

dziedziczenia, o co w sprawie nie chodzi), przeto orzeczenie państwa obcego

stwierdzające takie pozbawienie pozostaje w sprzeczności z podstawowymi

zasadami porządku prawnego w Polsce i stąd uznane być nie może (art. 1146 § 1

pkt 5 k.p.c.).”

Jako dodatkową, drugą przyczynę oddalenia wniosku Sąd Apelacyjny wskazał

niewykazanie, że przedmiotowe orzeczenie jest prawomocne (art. 1146 § 1 pkt 1

k.p.c.).

Wnioskodawczyni w kasacji zarzuciła naruszenie „prawa materialnego –

przepisu art. 1146 § 1 pkt 5 k.p.c. przez jego błędną wykładnię polegającą na tym,

że Sąd orzekający uznał, iż przepis ten stanowi podstawę odmowy uznania pkt 12

wyroku Sądu Hrabstwa Kingston z dnia 8 marca 1990r.”, naruszenie „przepisów

postępowania w zakresie, który miał istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie

naruszenie przepisu art. 1146 § 1 pkt 5 k.p.c. przez niewskazanie, z jakimi

podstawowymi zasadami porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej sprzeczny

jest pkt 12 wyroku Sądu Hrabstwa Kingston z dnia 8 marca 1990 r.” Powołując

wymienione

podstawy

kasacyjne

wnioskodawczyni

wniosła

o

„uchylenie

zaskarżonego postanowienia”.

Uczestniczka postępowania wniosła o uwzględnienie kasacji.

Prokurator wniósł o oddalenie kasacji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd Apelacyjny przyjął trafnie, że sprawa w której wydane zostało orzeczenie

przez Sąd Hrabstawa Kingston w zakresie rozstrzygnięcia zawartego w punkcie 12,

którego dotyczy wniosek o uznanie, nie jest sprawą spadkową w rozumieniu art.

1108 § 1 k.p.c. Sprawami spadkowymi w rozumieniu tego przepisu są bowiem

sprawy wymienione w art. 633-691 k.p.c. Do żadnej kategorii tych spraw nie można

zaliczyć sprawy dotyczącej majątkowych rozliczeń między byłymi małżonkami.

Przedmiotowe orzeczenie dokonuje tych rozliczeń w dwunastu punktach sentencji,

z których punkt 12 stwierdza, że wymienione osoby „nie mają prawa zgłaszania

jakichkolwiek roszczeń wobec siebie o mienie (spadkowe) każdego z nich”. W tej

sytuacji nie występuje przeszkoda wymieniona w art. 1146 § 1 pkt 6 k.p.c. w

związku z art. 1108 k.p.c. do uznania.

Funkcja klauzuli porządku publicznego (art. 1146 § 1 pkt 5 k.p.c.) – na którą

powołał się Sąd Apelacyjny – polega na ochronie krajowego porządku prawnego

przed przypadkami jego naruszenia przez nadanie skuteczności i wykonalności

orzeczeniom

nie

odpowiadającym

fundamentalnym

standardom

prawnym

Rzeczypospolitej Polskiej. Klauzula ta, jak każda klauzula generalna, jest

niedookreślona, co pozostawia sądowi orzekającemu w konkretnej sprawie dużą

dyskrecjonalność.

Sąd Apelacyjny przyjął trafnie, że przez podstawowe zasady porządku

prawnego należy rozumieć nie tylko fundamentalne zasady ustroju społecznopolitycznego, a więc zasady konstytucyjne, ale również naczelne zasady rządzące

poszczególnymi dziedzinami prawa: cywilnego, rodzinnego, pracy, a także prawa

procesowego. Dodać do tego trzeba, że stanowisko takie zajmuje również

judykatura (zob. np. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 21 kwietnia 1978 r.,

IV CR 65/78, OSNCP 1979, nr 1, poz. 12 oraz z dnia 21 czerwca 1985 r., III CRN

58/85, "Nowe Prawo" 1987, nr 11-12, s.174). Zasady te będą się zmieniać wraz ze

zmianami zasad ustrojowych (np. zmianą Konstytucji) oraz zasad procesowych.

Jednakże sformułowanie zawarte w art. 1146 § 1 pkt 5 k.p.c. nie może być

rozumiane jako wymaganie, aby orzeczenia zagraniczne były całkowicie zgodne ze

wszystkimi wchodzącymi w grę przepisami prawa polskiego, nawet z przepisami

bezwzględnie obowiązującymi. Podkreślić również należy, że nie chodzi tylko o

samą sprzeczność orzeczenia sądu zagranicznego z podstawowymi zasadami

naszego porządku prawnego, ale o to, by skutki uznania orzeczenia były nie do

pogodzenia z tymi zasadami.

Istota sformułowania punktu 12 przedmiotowego orzeczenia, zacytowanego

na początku uzasadnienia, sprowadza się do pozbawienia przez sąd prawa

dziedziczenia przez byłych małżonków nawzajem po sobie (dwie byłe żony i jeden

były ich mąż).

Konstytucja stanowi, że Rzeczpospolita Polska „chroni prawo dziedziczenia”

(art. 21 ust. 1), „każdy ma prawo dziedziczenia” (art. 64 ust. 1), „prawo

dziedziczenia” podlega „równej dla wszystkich ochronie prawnej” (art. 64 ust. 2). O

prawach (zasadach) dziedziczenia stanowi kodeks cywilny, który w art. 931 § 1

dopuszcza dziedziczenie z ustawy przez małżonka jedynie wówczas, gdy w chwili

śmierci spadkodawcy pozostaje z nim w formalnym związku małżeńskim.

Tymczasem punkt 12 przedmiotowego orzeczenia wyłącza dziedziczenie między

małżonkami już rozwiedzionymi. Jest to nie tylko nie sprzeczne z podstawowymi

zasadami porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej, ale wręcz z nimi zgodne

(art. 931 § 1 k.c.). Na rzecz takiej niesprzeczności przemawiają również dalsze

argumenty. Prawo polskie wyłącza dziedziczenie ustawowe małżonków także

wówczas, gdy pozostają oni w separacji (art. 935 -1 k.c.), wyłącza też – na mocy

orzeczenia sądu – w sytuacji określonej w art. 940 k.c. Kodeks cywilny stanowi

dalej, że spadkobierca ustawowy może przez umowę zawartą w formie aktu

notarialnego z przyszłym spadkodawcą zrzec się dziedziczenia po nim (art. 1048).

Stwierdzenie

wymienionej

niesprzeczności

nie

prowadzi

jednak

do

uwzględnienia wniosku o uznanie. Sąd Apelacyjny trafnie powołał jako drugą

podstawę

oddalenia

przedmiotowe

wniosku

orzeczenie

jest

okoliczność,

że

prawomocny.

nie

zostało

Istotnie,

wykazane,

orzeczenie

iż

sądu

zagranicznego podlega uznaniu pod warunkiem wzajemności, jeżeli m.in. jest ono

prawomocne w państwie, w którym zostało wydane (art. 1146 § 1 pkt 1 k.p.c.). Do

wniosku o uznanie wnioskodawca powinien dołączyć m.in. urzędowy odpis wyroku,

uwierzytelniony jego przekład na język polski oraz stwierdzenie, że orzeczenie jest

prawomocne (art. 1147 § 2 k.p.c.). Brak dołączenia do wniosku dokumentu

stwierdzającego prawomocność orzeczenia wywołał w doktrynie i w orzecznictwie

rozbieżność poglądów odnośnie do kwestii, czy brak ten podlega usunięciu w trybie

art. 130 k.p.c. (zob. np. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 29 grudnia

1972 r., I CZ 150/72, OSPiKA, nr 12, poz. 267 oraz z dnia 6 czerwca 1977 r., II CZ

45/77, OSNCP 1978, nr 3, poz. 51). Pomijając tę kwestię, jako nieistotną na

obecnym etapie postępowania, trzeba zauważyć, że wnioskodawczyni, mimo

trwającego

od

prawomocności

roku

1994

postępowania,

przedmiotowego

orzeczenia.

nie

przedłożyła

Stwierdzenie

stwierdzenia

prawomocności

orzeczenia sądu zagranicznego jest przesłanką merytoryczną w sprawie o uznanie i

ciężar dowodu w tym przedmiocie obciąża wnioskodawcę (art. 6 k.c.).

Skoro nie zostało wykazane, że przedmiotowe orzeczenie jest prawomocne,

to oddalenie wniosku przez Sąd pierwszej instancji, mimo błędnego uzasadnienia,

odpowiada

prawu,

a

oddalenie

apelacji

wnioskodawczyni

uczestniczki

postępowania Marii R. nie narusza przepisów art. 1146 § 1 pkt 1 i 5 k.p.c. oraz art.

1147 § 2 k.p.c.

Dlatego Sąd Najwyższy oddalił kasacją (art. 393-12 w związku z art. 13 § 2

k.p.c.).