Supreme Court dismisses bankruptcy appeal, ruling withdrawal of petition after declaration does not stop liquidation proceedings.

Sygn. akt II CK 104/04

POSTANOWIENIE

Dnia 4 listopada 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marian Kocon (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk

SSA Wojciech Kościołek (sprawozdawca)

Protokolant Anna Banasiuk

w sprawie z wniosku wierzyciela "P." Spółki Akcyjnej

przy uczestnictwie dłużnika "K."- Spółki Akcyjnej

w upadłości

o ogłoszenie upadłości dłużnika,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 22 października 2004 r.,

kasacji dłużnika od postanowienia Sądu Okręgowego w P.

z dnia 18 grudnia 2003 r., sygn. akt [...],

oddala kasację.

Uzasadnienie

Zaskarżonym postanowieniem Sąd Okręgowy w P. oddalił zażalenie

uczestnika - dłużnika „K.” S.A. na postanowienie Sądu Rejonowego w P. w

przedmiocie ogłoszenia upadłości dłużnika. U podstaw rozstrzygnięcia wskazał na

dowody przedstawione przez wierzyciela P. S.A. oraz wysłuchanie prezesa zarządu

dłużnika i uznał je za wystarczające dla wydania postanowienia.

Sąd Okręgowy uznał za nieistotne dla sprawy, przedstawione przez prezesa

zarządu dłużnika okoliczności dotyczące realności perspektyw spłaty długów, po

zawarciu kontraktów z Narodowym Funduszem Zdrowia w 2004 r. Wskazał na

generalny i hipotetyczny charakter przewidywanych możliwości finansowych

dłużnika w aspekcie ujawnionej skali jego zadłużenia. Uznał także za prawnie

bezskuteczne cofnięcie wniosku o ogłoszenie upadłości dłużnika, dokonane przez

wskazanego wierzyciela po dacie ogłoszenia postanowienia w przedmiocie

upadłości dłużnika (art. 218 pr. upadł. z 1934 r.).

Kasację od postanowienia złożył dłużnik. Skarżąc w całości postanowienie,

dłużnik powołał jako podstawy kasacyjne naruszenie art. 4 § 1, 9 § 1 pr. upadł.

z 1934 r. oraz art. 203 § 1 k.p.c. w zw. z art. 397 § 2 k.p.c., art. 391 § 1 k.p.c. w zw.

z art. 68 pr. upadł. z 1934 r., a nadto art. 355 § 1 k.p.c. przez naruszenie zasady

dyspozycyjności i naruszenie art. 148 § 2 k.p.c. oraz art. 316 § 1 k.p.c. przez

niewyznaczenie rozprawy dla rozpoznania zażalenia, co pozbawiło możliwość

wyjaśnienia okoliczności dotyczących wartości kontraktów wynegocjowanych

z Narodowym Funduszem Zdrowia.

W

rezultacie

domagał

się

uchylenia

zaskarżonego

postanowienia

i umorzenia postępowania ewentualnie przekazania sprawy do rozpoznania

właściwemu sądowi.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd Najwyższy nie jest uprawniony do rozszerzania powołanych przez

skarżącego podstaw kasacyjnych na naruszenie przepisów, które nie zostały w tych

podstawach powołane (art. 39311 § 1 k.p.c.). Zwrócenie uwagi na powyższe jest

niezbędne z racji treści zarzutów kasacji.

Granice zaskarżenia (pomijając nie znajdującą usprawiedliwienia w sprawie

kwestię nieważności postępowania) obejmują zagadnienia dotyczące metody

przyjętej przez Sąd drugiej instancji dla przeprowadzenia postępowania w sprawie.

Taki charakter ma zarzut naruszenia zasady dyspozycyjności. Dotyczy to także

ostatniego z zarzutów kasacji, który pomimo poruszenia zagadnienia podstawy

faktycznej sprawy nie tyle dotyczy jej treści, co okoliczności, w jakich opisane

zdarzenie faktyczne zostało pominięte przez sąd drugiej instancji oraz relacji,

w jakiej pozostaje określona metoda rozstrzygania spraw upadłościowych przez

sąd w stosunku do zasady jawności postępowania. Ograniczenie zarzutów kasacji

do zagadnień natury stricte formalno-prawnej, usuwa z pola bezpośredniego

zainteresowania Sądu Najwyższego zagadnienia dotyczące istnienia przesłanek

ogłoszenia upadłości uczestnika postępowania. Te ostatnie nie są objęte zarzutami

kasacji.

Ogłoszenie upadłości uczestnika nastąpiło w dacie przed wejściem w życie

ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - prawo upadłościowe i naprawcze (Dz. U. z 2003 r.

Nr 60 poz. 535 ze zm.). Na podstawie art. 536 tej ustawy dla rozstrzygnięcia kasacji

zastosowanie mają przepisy poprzednio obowiązujące, zawarte w rozporządzeniu

z dnia 24 października 1934 r. prawo upadłościowe (Dz.U. Nr 118 poz. 512 ze zm.,

cyt. dalej jako „pr. upadł. z 1934 r.”).

Na marginesie należy także zauważyć podobieństwo regulacji dotyczące

interesującej kwestii w poprzednio i obecnie obowiązujących przepisach.

Kasacja jest bezzasadna.

Przepisy kodeksu stanowiące o rozprawie pozostają w związku z przepisami

o posiedzeniach sądowych. Wskazywany w kasacji art. 148 § 2 k.p.c. oznacza

wyłącznie pozostawienie uznaniu sądu rozpoznanie sprawy na rozprawie, jeżeli

według szczególnego przepisu sprawa podlega rozpoznaniu na posiedzeniu

niejawnym (np. art. 397 § 1 k.p.c.).

W niniejszej sprawie nie jest zasadny zarzut naruszenia art. 148 § 2 k.p.c.,

gdyż Sąd postąpił zgodnie z zasadą wynikającą ze wskazanego przepisu prawa.

Oceny tej nie zmienia podjęta w kasacji próba wskazania także na naruszenie

powyższego przepisu oraz art. 316 § 1 k.p.c.

W świetle tego przepisu, dla czasu rozstrzygania w sprawie, istotny jest stan

rzeczy istniejący w chwili zamknięcia rozprawy. Regulacja ta dotyczy rozprawy.

Mimo to nie budzi wątpliwości, że treść tego przepisu kształtuje także ogólną

zasadę orzekania, zgodnie z którą sąd ocenia stan sprawy z chwili, w której

podejmuje się wydania określonego prawem aktu jurysdykcyjnego.

W rezultacie sąd powinien uwzględniać wszelkie zmiany zaszłe w toku

sprawy tak w zakresie okoliczności faktycznych, jak i zmiany w przepisach

prawnych, bez względu na to, czy rozstrzyga na rozprawie czy na posiedzeniu

niejawnym. Prowadzi to do wniosku, że zarzut kasacji mógłby mieć znaczenie dla

dalszych rozważań jedynie w wypadku, w którym efektem niewyznaczenia

rozprawy

byłby brak podstawy dla ustalenia stanu sprawy, decydującego dla

wydania orzeczenia.

Postępowanie w przedmiocie ogłoszenia upadłości ze swej istoty jest

postępowaniem, w którym czas odgrywa znaczącą rolę. Stąd też zasadniczo stan

sprawy z daty orzekania i z daty wszczęcia tego postępowania

powinien być

tożsamy. O ile jednak zauważalna była różnica w stanie sprawy z obu dat, to stosownie do art. 68 pr. upadł. z 1934 r. w zw. z art. 316 § 1 k.p.c. - decydujące

znaczenie miał stan sprawy z daty orzekania.

Takiej różnicy nie stwierdził Sąd Okręgowy w ocenianej sprawie, skoro

uznał okoliczność wskazywaną przez dłużnika za pozbawioną znaczenia dla

zaskarżonego rozstrzygnięcia. Ocenę tę zawarł w tezie, że eksponowanie przez

dłużnika osiągniętego przychodu, bez uwzględnienia odliczenia kosztów jego

uzyskania, nie stanowi dostatecznego argumentu dla przyjęcia, że spółka spłaca

swoje długi. Stwierdzenie to odniósł sąd drugiej instancji do akcentowanej

w zażaleniu (a obecnie powtórzonej w kasacji) okoliczności planowanych

przychodów w 2004 r. Kasacja nie dostarcza argumentów o nietrafności oceny

przez Sąd drugiej instancji opisanych okoliczności faktycznych. W kasacji nie

zarzuca się także naruszenia prawa materialnego zastosowanego w postanowieniu

kończącym postępowanie w przedmiocie ogłoszenia upadłości. Zwalnia to Sąd

Najwyższy od dalszych rozważań w tej kwestii i pozwala uznać za bezzasadny

omawiany zarzut kasacji.

W literaturze podkreśla się, że zasada dyspozycyjności formalnej wiąże się

z autonomią woli osób, charakterystyczną dla stosunków materialnego prawa

cywilnego. W konsekwencji za normatywnie oczekiwaną należy uznać regułę, że

w ramach podejmowanych przez podmioty prawa czynności (procesowych lub

materialnych) dalszy bieg zdarzeń, wywoływanych tymi czynnościami, zależny jest

wyłącznie od woli zainteresowanego podmiotu. W świetle tej reguły zasada

dyspozycyjności nie powinna znajdować ograniczenia.

Przyjmując powyższe za podstawę dalszych rozważań, Sąd Najwyższy

uznał, że bieg postępowania upadłościowego (likwidacyjnego) nie jest zależny

wyłącznie od woli podmiotu wszczynającego postępowanie upadłościowe, co

wyklucza skuteczność wniosku procesowego o cofnięciu wniosku o ogłoszenie

upadłości, gdy wniosek ten złożony został przez jednego wierzyciela po wydaniu

postanowienia o ogłoszeniu upadłości.

Postępowanie

upadłościowe

wszczęte

i

prowadzone

na

podstawie

przepisów prawa upadłościowego z 1934 r. dzieli się na dwa stadia. Pierwsze

uregulowane zostało w art. 1 do 17 ustawy i kończyło się postanowieniem

w przedmiocie upadłości. Zagadnieniem istotnym dla tej części postępowania było

wyjaśnienie podstaw ogłoszenia upadłości (art. 1 do 7 pr. upadł. z 1934 r.). Istota

tej

części

postępowania

rozpoznawczego.

W

łączyła

się

wprost

z

konsekwencji

do

czasu

jego

regułami

postępowania

zakończenia

podmiot

wszczynający postępowanie mógł skutecznie cofnąć wniosek o ogłoszenie

upadłości (art. 68 pr. upadł. z 1934 r. w zw. z art. 203 § 1 k.p.c.). Brak znaczenia

tej sytuacji dla rozstrzygnięcia kasacji, pozwala pozostawić stwierdzenie to bez

bliższego uzasadnienia.

Wśród okoliczności podlegających sądowemu badaniu w ramach pierwszego

etapu postępowania, istotne znaczenie ma liczba wierzycieli przedsiębiorcy,

którego wniosek dotyczył. Ogłoszenie upadłości mogło nastąpić jedynie wtedy, gdy

istniało dwóch

wierzycieli, a to wobec zasadniczego celu, któremu służyła

instytucja upadłości w postaci równomiernego zaspokojenia wszystkich wierzycieli

dłużnika (por. uchwała S.N. z 27 maja 1993 r., III CZP 61/93 publ. OSNC 1994/1/7).

Pomimo że uczestnikami pierwszego etapu postępowania upadłościowego mogły

być

dwa podmioty (wierzyciel i dłużnik), to dopiero stwierdzenie

najmniej

dwóch

determinowało

wierzycieli

prawną

przedsiębiorcy,

skuteczność

którego

wniosku

istnienia co

wniosek

(zwiększało

dotyczył,

to

liczbę

zainteresowanych do co najmniej trzech podmiotów, t.j. dwóch wierzycieli

i dłużnika). W konsekwencji należałoby stwierdzić, że od momentu ogłoszenia

postanowienia, odmiennie od dotychczasowego, kształtował się krąg potencjalnych

uczestników postępowania. O ile układ podmiotowy postępowania w ramach

pierwszego etapu odnosić się mógł do wierzyciela i dłużnika, o tyle wraz

z wydaniem postanowienia o ogłoszeniu upadłości obok dotychczasowych

uczestników również uprzywilejowani stawali się (stawał się) dalsi (kolejny)

wierzyciele (wierzyciel). W ten sposób prawne interesy wszystkich wierzycieli

(nie tylko składających wniosek o ogłoszenie upadłości) zostały objęte ustawową

ochroną. Nadto, potwierdzała to normatywnie określona kategoria przysługującej

im wierzytelności (art. 204 pr. upadł. z 1934 r.), z tym jedynie ograniczeniem, że

możliwość zaspokojenia wierzycieli nie uczestniczących w pierwszej części

postępowania została uzależniona od zgłoszenia wierzytelności w terminie

określonym nieprawomocnym postanowieniem (art. 14 w zw. z art. 150 i nast. pr.

upadł. z 1934 r.).

Po

ogłoszeniu

upadłości

wierzycielowi

zamierzającemu

uczestniczyć

w podziale masy, a chcącemu uzyskać zaspokojenie, jako wyłącznie skuteczną

drogę dochodzenia, ustawodawca wskazał prawo zgłoszenia wierzytelności

w opisanym wyżej trybie. Jeżeli termin zgłoszenia wierzytelności nie został

dotrzymany przez wierzyciela zastosowanie miał art. 167 cyt. pr. upadł. z 1934 r.

Nie sposób przy tym nie dostrzec, że szybkość

postępowania instancyjnego

w ramach postępowania upadłościowego wynikała z aktywności procesowej

uczestników, korzystających z przysługujących środków zaskarżenia (zażalenie

i kasacja – art. 17 pr. upadł. z 1934 r.), co wprowadzało zagrożenie

wcześniejszego upływu terminu do zgłoszenia wierzytelności od upływu terminu

prawomocności postanowienia.

Zagrożenie to nie wpływa jednak negatywnie na bieg samego postępowania

upadłościowego a to z uwagi na treść art. 5 prawa upadł. z 1934 r. W świetle tego

przepisu,

skuteczność

prawomocności.

postanowienia

Pomimo

więc

została

uniezależniona

nieprawomocności

od

postanowienia,

jego

właściwe

postępowanie upadłościowe rozpoczynało swój bieg od daty postanowienia, ze

skutkami prawnymi dla określonych postanowieniem uczestników postępowania

oraz osób, dla których upadły przedsiębiorca był dłużnikiem. Sytuacje te

usprawiedliwiają wniosek, że wydanie powyższego postanowienia kończyło

pierwszy etap postępowania oraz zaczynało kolejny etap postępowania.

Z datą postanowienia o ogłoszeniu upadłości rozpoczynało się właściwe

postępowanie upadłościowe (art. 15 pr. upadł. z 1934 r.), zwane w literaturze

postępowaniem likwidacyjnym. Celem drugiego etapu postępowania było m.in.

ustalenie listy wierzytelności (art. 153,161 pr. upadł. z 1934 r.), podział funduszu

masy (art. 203 pr. upadł. z 1934 r.), sporządzenie planu podziału (art. 210 pr. upadł.

z 1934 r.) oraz wykonanie planu ostatniego podziału (art. 217 pr. upadł. z 1934 r.

por. z uzasadnienia uchwały S.N. z 29.10.1997 r. III CZP 51/97 OSN 1998 poz. 37).

Cele obu etapów postępowania upadłościowego były zatem różne. O ile pierwszy

etap łączył się z urzeczywistnieniem materialnoprawnej podstawy upadłości

przedsiębiorcy (a zatem odpowiadał celowi złożonego wniosku), o tyle drugi etap

wyrażał się w przymusowej likwidacji masy w celu zaspokojenia wierzycieli

przedsiębiorców.

Wielość podmiotów uczestniczących w drugim etapie postępowania

upadłościowego

i

ich

równoprawna

pozycja

decydowały

o

ograniczeniu

skuteczności czynności procesowych wierzyciela inicjującego postępowanie

upadłościowe. Przedstawione implikacje treści postanowienia o ogłoszeniu

upadłości na prawa innych - niż wnioskodawca - wierzycieli upadłego, stwarzały

procesową sytuację, w której dalszy bieg postępowania upadłościowego nie łączył

się zasadniczo z wolą jednego wierzyciela, lecz z wolą wszystkich, którzy zgłosili

wierzytelności albo których prawo dochodzenia roszczeń ograniczone zostało do

zgłoszenia wierzytelności w określonym terminie. Normatywne potwierdzenie

takiego stanu zawierała regulacja z art. 218 pkt. 3 pr. upadł. z 1934 r.

W

świetle

tego

przepisu,

możliwość

umorzenia

postępowania

upadłościowego została uwarunkowana wolą wszystkich wierzycieli, którzy

wystąpili o zaspokojenie ich wierzytelności. Wyklucza to dopuszczalność

zakończenia w ten sposób postępowania upadłościowego na podstawie wniosku

złożonego przez jednego wierzyciela.

W tym miejscu należy zauważyć, że w nauce prawa stosunkowo dawno

wskazano

na

zamknięty

katalog

wypadków

zakończenia

postępowania

upadłościowego. Wskazywano na cztery wypadki, których zaistnienie wykluczało

podejmowanie

dalszych

celowych

czynności.

Dotyczyły

one

zdarzeń:

uprawomocnienia się postanowienia zatwierdzającego układ (art. 196 pr. upadł.

1934 r.), wykonania planu ostatniego podziału (art. 217 pr. upadł. z 1934 r.),

umorzenia postępowania upadłościowego (art. 218 pr. upadł. z 1934 r.) i uchylenia

postanowienia o ogłoszeniu upadłości (art. 17 w zw. z art. 223 pr. upadł. z 1934 r. ).

W ten, odmienny od modelu przyjętego w kodeksie postępowania cywilnego,

sposób ustawodawca określił w przepisach prawa upadłościowego z 1934 r.

przypadki zakończenia postępowania upadłościowego. Przewidział wypadki

zakończenia postępowania upadłościowego zarówno przed i po prawomocności

postanowienia w przedmiocie ogłoszenia upadłości. Niezależność prawnych

skutków prawomocności postanowienia o ogłoszeniu upadłości, wobec skutków

wynikających z faktu wydania postanowienia o ogłoszeniu upadłości potwierdził

ustawodawca regulacją z art. 15 wobec art. 17 w zw. z art. 223 pr. upadł. z 1934 r.

Wynika z niej, że postępowanie upadłościowe (likwidacyjne) toczy się na podstawie

nieprawomocnego postanowienia, co przy ustawowych celach postępowania

likwidacyjnego i kręgu jego równoprawnych uczestników ogranicza procesową

zasadę dyspozycyjności do sytuacji określonych w art. 218 i w art. 223 pr. upadł.

z 1934 r.

Wbrew zarzutom kasacji, art. 68 pr. upadł. z 1934 r. nie może zatem

upoważniać do stosowania art. 203 § 1 k.p.c. i art. 355 § 1 k.p.c. na

etapie właściwego postępowania upadłościowego, którego rozpoczęcie wyznaczała

data postanowienia o ogłoszeniu upadłości. Treść wskazanych przepisów k.p.c. nie

odpowiada

specyfice

postępowania

upadłościowego,

a

nadto

została

wyeliminowana szczególną regulacją z art. 218 cyt. pr. upadł. z 1934 r.

Cofnięcie wniosku o ogłoszenie upadłości w ocenianej sprawie zostało

dokonane w ramach drugiego etapu postępowania upadłościowego. Stwierdzenie

to czyni bezzasadnym zarzut kasacji o naruszeniu przepisów art. 4 i 9 pr. upadł.

z 1934 r. Oba przepisy dotyczą bowiem postępowania w przedmiocie ogłoszenia

upadłości, którego zasadniczy cel, wynikający z wniosku wierzyciela, został

osiągnięty wraz z wydaniem nieprawomocnego postanowienia o ogłoszeniu

upadłości.

W konsekwencji

powyższych rozważań należy podkreślić, że cofnięcie

wniosku o ogłoszenie upadłości, dokonane przez jednego z wierzycieli upadłego po

wydaniu postanowienia o ogłoszeniu upadłości, zasadniczo pozostaje bez wpływu

na dalszy bieg postępowania likwidacyjnego .

Z tych przyczyn kasacja jako bezzasadna podlega oddaleniu (art. 385 k.p.c.

w zw. z art.).