II BU 5/06 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II BU 5/06

POSTANOWIENIE

Dnia 9 stycznia 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Beata Gudowska (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Hajn

SSN Zbigniew Myszka

w sprawie z wniosku M. S.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o zapłatę zaległych składek i o odsetki,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 9 stycznia 2007 r.,

skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia Sądu

Apelacyjnego w […] z dnia 9 sierpnia 2005 r.,

odrzuca skargę.

Uzasadnienie

Ubezpieczona M. S. zwróciła się w dniu 12 sierpnia 2002 r. Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych, o wyjaśnienie powodów nieprzekazywania części jej

składek na ubezpieczenie społeczne do otwartego funduszu emerytalnego. Zakład

nie wydał merytorycznej decyzji w tej sprawie, a Sąd Okręgowy w P.

postanowieniem z dnia 3 marca 2004 r. odrzucił pozew, stwierdzając, że sprawa

nie jest sprawą z zakresu ubezpieczeń społecznych w rozumieniu art. 476 § 2 i 3

k.p.c. Sąd Apelacyjny uwzględnił zażalenie ubezpieczonej, gdyż uznał, że sprawa o

przekazanie przez ZUS składek emerytalnych do otwartego funduszu emerytalnego

jest sprawą z zakresu ubezpieczeń społecznych, a ZUS powinien wydać decyzję w

przedmiocie odmowy przekazania składek i postanowieniem z dnia 22 lipca 2004 r.

uchylił zaskarżone postanowienie.

Wyrokiem z dnia 30 maja 2005 r. Sąd Okręgowy na – podstawie art. 47714 §

3 k.p.c. – zobowiązał ZUS do wydania decyzji w przedmiocie przekazania do

Otwartego Funduszu Emerytalnego […] składek na ubezpieczenie emerytalne M.

S. za okresy od czerwca 1999 r. do października 1999 r. oraz od marca 2002 r. do

czerwca 2004 r., wraz z ustawowymi odsetkami, w terminie miesiąca od

uprawomocnienia się wyroku.

Zakład

Ubezpieczeń

Społecznych,

w

apelacji

wniósł

o

uchylenie

zaskarżonego wyroku i oddalenie odwołania, zarzucając naruszenie art. 476 § 2

oraz art. 47714 k.p.c. w związku z art. 22 ust. 3 i art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. nr 37, poz. 887

ze zm.) przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie wskutek przyjęcia, że

sprawa o przekazanie przez ZUS części składki na ubezpieczenie emerytalne do

otwartego funduszu emerytalnego jest sprawą z zakresu ubezpieczeń społecznych,

w której organ rentowy powinien wydać decyzję administracyjną. Na poparcie

zarzutów powołał się na uchwałę z dnia 11 sierpnia 2004 r. (II UZP 7/04, OSNP

2004 r. nr 24, poz. 424), w której Sąd Najwyższy stwierdził, że sprawy o

przekazanie przez ZUS części składki na ubezpieczenie emerytalne do otwartego

funduszu emerytalnego nie są sprawami z zakresu ubezpieczeń społecznych.

Postanowieniem z dnia 9 sierpnia 2005 r. Sąd Apelacyjny uchylił zaskarżony

wyrok i umorzył postępowanie, stwierdzając nieważność postępowania z przyczyny

wskazanej w art. 379 pkt 1 k.p.c. – niedopuszczalności drogi sądowej w sprawie

niewymienionej w art. 476 § 2 i 3 k.p.c. Podniósł, że czynność polegająca na

przekazywaniu składki emerytalnej do otwartego funduszu emerytalnego nie może

być przedmiotem indywidualnej decyzji.

Ubezpieczona objęła to postanowienie skargą o stwierdzenie niezgodności z

prawem opartą na podstawie naruszenia art. 476 § 2 i art. 477 14 § 3 k.p.c. w zw. z

art. 22 ust. 3 i art. 83 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych wskutek

przyjęcia, że sprawa co przekazanie przez ZUS części składki emerytalnej do

otwartego funduszu emerytalnego nie jest sprawą z zakresu ubezpieczeń

społecznych. W ocenie skarżącej, niezgodność z prawem wydanego postanowienia

jest także skutkiem oczywistego naruszenia prawa procesowego – art. 386 § 6

k.p.c., gdyż wcześniej,

w tej samej sprawie

Sąd

Apelacyjny orzekł o

dopuszczalności drogi sądowej.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Zgodnie z art. 4241 § 1 k.p.c., skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem

prawomocnego orzeczenia przysługuje od prawomocnego orzeczenia sądu drugiej

instancji kończącego postępowanie w sprawie, gdy przez jego wydanie stronie

została wyrządzona szkoda, a zmiana lub uchylenie tego orzeczenia w drodze

przysługujących jej środków prawnych nie było i nie jest możliwe. Przepis ten

wyraża zasadę dopuszczalności skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem

prawomocnego

orzeczenia

po

wykorzystaniu

przez

stronę

wszystkich

przysługujących jej środków prawnych. W piśmiennictwie trafnie podniesiono, że

użyte w art. 4241 § 2 k.p.c. sformułowanie „zmiana lub uchylenie orzeczenia” należy

pojmować szerzej niż to wynika z dosłownego ich brzmienia. Ze względu na

subsydiarną

uczynienie

odpowiedzialność

wszystkiego

–

za

Skarbu

pomocą

Państwa,

obowiązkiem

dostarczonych

przez

strony

jest

prawodawcę

instrumentów prawnych – żeby szkody uniknąć lub zapobiec jej powstaniu. Strona

powinna więc wykorzystać nie tylko wszystkie przysługujące jej środki zaskarżenia

(w tym środki odwoławcze), pozwalające na zmianę lub uchylenie orzeczenia, ale

także wszystkie inne środki prawne, które służą pozbawieniu lub ograniczeniu

wykonalności orzeczenia albo innych jego negatywnych skutków. Na takie

rozumienie omawianych sformułowań wskazuje użycie przez ustawodawcę pojęcia

„środek prawny”, które obejmuje nie tylko środki zaskarżenia, lecz także pozew i

wniosek w postępowaniu nieprocesowym oraz inne narzędzia prawa procesowego.

W rozpoznawanej sprawie występuje sytuacja wskazująca, że skarżąca nie

wykorzystała wszystkich możliwych środków prawnych, w związku z

czym jej

skargę należy uznać za niedopuszczalną.

Należy wskazać, że jakkolwiek ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych

nie stworzyła mechanizmu prawnego „wymuszenia” przez ubezpieczonego

realizacji przez ZUS ustawowego obowiązku odprowadzenia części składki do

otwartego funduszu emerytalnego i jedynie ten fundusz może na drodze sądowej

dochodzić realizacji przez ZUS obowiązku przekazania części składki w sytuacji, w

której członek funduszu zawiadomił go o wielkości zaległych składek (art. 22 ust. 3 i

art. 47 ust. 9 ustawy), to nie można wykluczyć dochodzenia przez niego na drodze

sądowej ochrony prawnej świadczeń przyszłych. Skarżąca, dążąc do uzyskania

orzeczenia sądowego przez wniesienie sprawy w postępowaniu odrębnym z

zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych na skutek niewydania przez organ

rentowy decyzji o przekazaniu części składki do OFE, domagała się ich ochrony

prawnej. Dla dochodzenia tego roszczenia droga sądowa jest dopuszczalna (art. 1 i

2 § 1 i 3 k.p.c.).

Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 11 sierpnia 2004 r. (II UZP 7/04) nie

zakwestionował istnienia drogi sądowej w sprawie o nakazanie ZUS przekazania

części składki na ubezpieczenie emerytalne do otwartego funduszu emerytalnego,

lecz stwierdził tylko, że sprawa taka nie jest sprawą z zakresu ubezpieczeń

społecznych. Wskazał jednocześnie, że zasadnicze wątpliwości sprowadzają się do

tego, czy sprawa taka podlega rozpoznaniu w postępowaniu zwykłym, czy też w

postępowaniu odrębnym w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń

społecznych (art. 459-47716 k.p.c.) w związku z zagadnieniem, czy art. 83 ust. 1

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych stanowi podstawę do wydawania

przez ZUS decyzji administracyjnych w sprawach dotyczących tej czynności.

Argumentacja Sądu Najwyższego sprowadzała się do stwierdzenia, że czynność

polegająca tylko na przekazaniu części składki emerytalnej do funduszu

emerytalnego, choć stanowi wykonanie jednego ze zobowiązań wynikających ze

stosunku ubezpieczenia społecznego, nie może być przedmiotem indywidualnej

decyzji. Przyjął w konsekwencji, że ewidencja przebiegu ubezpieczenia w zakresie

odprowadzania składek do funduszu nie podlega kontroli ubezpieczonych, a

pobieranie i przekazywanie przez ZUS części składki, stanowiącej wkład

emerytalny ubezpieczonego do otwartego funduszu emerytalnego, jest jedynie

realizacją wynikającego z ustawy obowiązku ZUS do określonego działania wobec

funduszu, na jego rzecz, za wynagrodzeniem (art. 76 ust. 1 pkt 3 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych).

Stanowisko to zostało przełamane w uchwale siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 5 kwietnia 2006 r. III CZP 121/05 (OSNC 2006 nr 11, poz. 178)

stwierdzającej, że ubezpieczony, na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 2 ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych jest uprawniony do wystąpienia do Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych o wydanie decyzji w sprawie dotyczącej przekazania

części składki na ubezpieczenie emerytalne do otwartego funduszu emerytalnego,

a przepis ten stanowi podstawę do wydawania przez ZUS decyzji administracyjnej

w tym przedmiocie. W ocenie siedmiu sędziów Sądu Najwyższego, sam fakt

przekazania części składki do OFE może być uznany za czynność techniczną,

będącą prostym spełnieniem ustawowego obowiązku wobec OFE, jednak wtedy,

gdy ubezpieczony – członek otwartego funduszu emerytalnego – występuje do ZUS

z żądaniem przekazania części składki do funduszu, to dla niego nie jest to już

czynność techniczna, gdyż przekazanie części składki ma bowiem oczywisty wpływ

na wysokość przyszłej emerytury. Niewątpliwie zatem jest to jego sprawa

indywidualna, mieszcząca się w zakresie spraw, o których mowa w art. 83 ust. 1 pkt

2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych Koresponduje z tym art. 38 ust. 1

ustawy, który stanowi, że w razie sporu dotyczącego obowiązku ubezpieczeń

społecznych Zakład wydaje decyzje osobie zainteresowanej oraz płatnikowi

składek, a to oznacza obowiązek wydania decyzji rozstrzygającej spór z zakresu

ubezpieczeń społecznych, dotyczący przekazania części składki na ubezpieczenie

emerytalne do OFE.

Spory między ubezpieczonym a ZUS, dotyczące wykonania tego obowiązku,

potraktowane zostały jako sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych w

rozumieniu art. 476 § 2 pkt 2 i 4 k.p.c., a więc sprawy, w których wniesiono

odwołanie od decyzji organów rentowych, dotyczących emerytur i rent oraz innych

świadczeń w sprawach należących do właściwości Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych. Ponadto – jak wynika z art. 476 § 3 w związku z § 4 pkt 2b k.p.c. –

przez sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych rozumie się także sprawy

wszczęte na skutek niewydania przez organ rentowy decyzji we właściwym

terminie, w której ubezpieczony ubiega się o ustalenie istnienia bądź nieistnienia

obowiązku ubezpieczenia, jego zakresu lub wymiaru składki z tego tytułu.

Trzeba też zwrócić uwagę, że nie można wykluczyć decyzji negatywnej.

Obowiązek ZUS przekazania części składki powstaje po wpłynięciu składki od

płatnika (art. 47 ust. 9 ustawy o sus). Możliwa zatem byłaby nawet decyzja

odmowna w sytuacji, w której ubezpieczony domagał się spełnienia przez ZUS

ustawowego obowiązku pomimo niewpłacenia składki przez płatnika, niekorzystna

dla ubezpieczonego decyzja, albo jej brak rodzi dla niego uprawnienie do jej

zaskarżenia do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych.

W tym stanie rzeczy skarżąca ma otwartą drogę do dochodzenia swych

żądań, zwłaszcza że postanowienie Sądu Apelacyjnego o umorzeniu postępowania

nie stwarza powagi rzeczy osądzonej. O dochodzeniu odszkodowania od Państwa

w drodze skargi unormowanej w Art. 4241 i nast. k.p.c. nie może więc być mowy.

Z tych względów orzeczono jak w sentencji (art. 4248 § 2 k.p.c.).