II BP 8/06 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 9 października 2006 r.

II BP 8/06

Podstawą skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego

orzeczenia (art. 4244 k.p.c.) jest tylko takie naruszenie prawa (procesowego,

materialnego), które spowodowało niezgodność orzeczenia z prawem.

Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar, Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk,

Józef Iwulski (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 9 października 2006 r. sprawy z powództwa Andrzeja R., Teresy S. przeciwko PKP Przewozy

Regionalne Sp. z o.o. M. Zakładowi Przewozów Regionalnych w W. o dodatek stażowy, na skutek skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego Warszawa-Praga w Warszawie z dnia 19 grudnia 2005 r. [...]

oraz wyroku Sądu Rejonowego dla Warszawy Pragi-Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych z dnia 9 marca 2005 r. [...]

o d d a l i ł skargę i odstąpił od obciążenia powodów kosztami postępowania.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 9 marca 2005 r. [...] Sąd Rejonowy dla Warszawy-Pragi-Sąd

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie oddalił powództwo Andrzeja R. i Teresy S. przeciwko PKP Przewozy Regionalne Spółce z o.o. w Warszawie o dodatek

stażowy oraz zasądził od powodów na rzecz pozwanego kwoty po 225 zł tytułem

zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.

Sąd Rejonowy ustalił, że do dnia 28 lutego 1999 r. w Przedsiębiorstwie Państwowym „Polskie Koleje Państwowe” obowiązywał zakładowy układ zbiorowy pracy

z dnia 1 stycznia 1991 r., zgodnie z którym pracownikowi po 5 latach pracy przysługiwał dodatek stażowy w wysokości 7,5% wynagrodzenia zasadniczego; dodatek ten

wzrastał o 1,5% za każdy następny rok zatrudnienia w PKP. W dniu 1 marca 1999 r.

wszedł w życie nowy ponadzakładowy układ zbiorowy pracowników Przedsiębior-

stwa Państwowego „Polskie Koleje Państwowe”, który zmienił zasady przyznawania

dodatku stażowego. Dodatek ten przysługiwał w wysokości 1,5% podstawy wymiaru

za każdy rok pracy, aż do osiągnięcia 33% tej podstawy. Pracownik zatrudniony u pozwanego w dniu wejścia w życie nowego układu, który przed tym dniem nabył prawo

do dodatku w wysokości wyższej niż 33% podstawy wymiaru, zachowywał procentowy wskaźnik dodatku, bez prawa do dalszego wzrostu. Wejście w życie nowego

układu nie mogło spowodować obniżenia wynagrodzenia pracownika. Pracodawca,

wprowadzając w życie postanowienia tego ponadzakładowego układu zbiorowego

pracy nie wypowiedział powodom warunków wynagradzania w zakresie zasad nabycia prawa do dodatku stażowego. Pracodawca powiadomił powodów, że od dnia 1

marca 1999 r. będzie miał zastosowanie nowy układ zbiorowy. Także w licznych dokumentach dotyczących zasad wynagradzania powodów (przeszeregowania) pracodawca zawsze powoływał się na nowy układ zbiorowy pracy. Powodowie mieli świadomość zmian w zasadach otrzymywania dodatku stażowego i nie kwestionowali ich.

Przed dniem 1 marca 1999 r. wynagrodzenie zasadnicze powoda Andrzeja R. wynosiło 674,13 zł, a dodatek stażowy w dniu 1 marca 1999 r. był ukształtowany na poziomie 36% wynagrodzenia zasadniczego. Od tej daty dodatek ten został „zamrożony”

na dotychczasowym poziomie, jednakże wynagrodzenie zasadnicze tego powoda

wzrosło do kwoty 760 zł i corocznie było podwyższane. Wynagrodzenie zasadnicze

Teresy S. przed 1 marca 1999 r. wynosiło 747,94 zł, a dodatek stażowy 37,5% wynagrodzenia zasadniczego. Od dnia 1 marca 1999 r. dodatek ten uległ „zamrożeniu” na

dotychczasowym poziomie, ale wynagrodzenie zasadnicze powódki zostało podniesione do kwoty 770 zł i w następnych latach także było podwyższane. Z dniem 1 października 2001 r. powodowie stali się pracownikami PKP Przewozy Regionalne Spółki

z o.o. w W. i zostali poinformowani na piśmie przez pracodawcę, że w okresie roku,

zgodnie z art. 2418 k.p., mają względem nich zastosowanie postanowienia ponadzakładowego układu zbiorowego pracy.

W ocenie Sądu pierwszej instancji, powództwo nie zasługiwało na uwzględnienie, gdyż powodowie wystąpili z powództwem po blisko pięciu latach od wprowadzenia nowych zasad nabywania dodatku stażowego. Dotychczas nie kwestionowali nowych, mniej korzystnych dla nich zasad obliczania dodatku stażowego, a mieli świadomość, w jaki sposób są wynagradzani, gdyż podpisywali kolejne przeszeregowania. Sąd Rejonowy powołał się przy tym na pogląd wyrażony w uzasadnieniu wyroku

Sądu Najwyższego z dnia 7 stycznia 1997 r., I PKN 51/96, (OSNAPiUS 1997 nr 16,

poz. 288).

Wyrokiem z dnia 19 grudnia 2005 r. [...] Sąd Okręgowy dla Warszawy-PragiSąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie oddalił apelacje wniesione

przez powodów. Sąd Okręgowy stwierdził, że łączne wynagrodzenie powodów w

spornym okresie nie uległo zmniejszeniu, a bez zastrzeżeń przyjęli oni informację co

do zmiany pracodawcy oraz co do objęcia ich nowym układem zbiorowym pracy.

Wprowadzenie nowego układu zbiorowego od 1 marca 1999 r. spowodowało zwiększenie wynagrodzeń powodów, a więc nie można uznać, że postanowienia nowego

układu zbiorowego były mniej korzystne dla powodów i w konsekwencji nie było potrzeby wypowiedzenia im dotychczasowych warunków pracy i płacy. Zdaniem Sądu

Okręgowego, skoro powodowie przez 5 lat nie zakwestionowali przed sądem pracy

oświadczeń pracodawcy o wejściu w życie nowych zasad obliczania dodatku stażowego, to należy przyjąć, że doszło do „swoistej konwalidacji” uchybienia ówczesnego

pracodawcy powodów.

Powodowie wnieśli skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem obydwu wydanych w sprawie wyroków, w której zarzucili naruszenie: 1) art. 42 § 1-3 k.p. w

związku z art. 24113 § 2 k.p., „przez oparcie wyroku na założeniu, że wprowadzenie

układem zbiorowym pracy mniej korzystnych dla pracowników warunków nabywania

i ustalania niektórych składników wynagrodzenia za pracę nie wymaga wypowiedzenia dotychczasowych warunków umowy o pracę, gdy całość wynagrodzenia nie uległa obniżeniu”; 2) art. 42 § 1-3 k.p. w związku z art. 328 § 2 k.p.c., „przez niewyjaśnienie podstawy prawnej wyroku i nieprzytoczenie przepisów prawa, na podstawie

których Sądy I i II instancji orzekły, że skoro przez dłuższy czas powodowie nie kwestionowali mniej korzystnych zasad naliczania składników wynagrodzenia to doszło

do konwalidacji uchybienia w postaci zmiany umowy o pracę bez wypowiedzenia

zmieniającego przewidzianego w art. 42 § 1-3 k.p.”; 3) art. 378 § 1 k.p.c., „przez rozpoznanie sprawy z przekroczeniem granic apelacji co uniemożliwiło powodom ustosunkowanie się do okoliczności będących przedmiotem rozważań Sądu II instancji”.

W uzasadnieniu skargi powodowie podnieśli, że Sąd Okręgowy wyraził odmienny

pogląd od zawartego w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 15 września 2004 r., III

PZP 3/04 (OSNP 2005 nr 4, poz. 49) i nie przytoczył na jego uzasadnienie żadnych

argumentów faktycznych ani prawnych, co uniemożliwia podjęcie „jakiejkolwiek

merytorycznej polemiki”. W ocenie skarżących, Sądy pierwszej i drugiej instancji

„wyraziły rewolucyjny pogląd, że dopuszczalna jest zmiana umowy o pracę w zakresie wynagrodzenia bez wypowiedzenia zmieniającego”, ale nie wskazały przy tym

podstawy prawnej swego stanowiska. Zdaniem powodów, można się domyślać, że

Sądy poprzez art. 300 k.p. zastosowały w sprawie przepisy Kodeksu cywilnego dotyczące składania oświadczeń woli, jednakże w sprawie nie może mieć zastosowania

art. 60 k.c., gdyż przepisem szczególnym wobec tej regulacji jest art. 42 k.p. Zatem

powodowie nie mogli w sposób dorozumiany wyrazić zgody na pogorszenie względem nich zasad naliczania dodatku stażowego. Wskazując na powyższe, skarżący

wnieśli o stwierdzenie niezgodności obydwu wydanych w sprawie wyroków z art. 42

§ 1-3 k.p. w związku z art. 24113 § 2 k.p., art. 328 § 2 k.p.c. i art. 378 § 1 k.p.c.

Pozwany wniósł o oddalenie skargi i zasądzenie kosztów postępowania.

Sąd Najwyższy, zważył co następuje:

Powodowie trafnie w skardze wskazują, że pracodawca, wprowadzając przepisy nowego układu zbiorowego pracy, przewidujące mniej korzystne dla pracowników warunki nabywania i ustalania wysokości dodatku stażowego, powinien dokonać

wypowiedzenia dotychczasowych warunków umów o pracę, mimo że ukształtowane

nowym układem wynagrodzenie nie uległo obniżeniu (art. 241 13 § 2 k.p.). Taką wykładnię dla potrzeb praktyki przesądziła uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 15 września 2004 r., III PZP 3/04 (OSNP 2005 nr 4, poz. 49) i odmienny pogląd Sądu drugiej instancji jest nieprawidłowy.

Jednakże, zgodnie z art. 4244 k.p.c., skargę o stwierdzenie niezgodności z

prawem prawomocnego orzeczenia można oprzeć na podstawie naruszeń prawa

materialnego lub przepisów postępowania, które spowodowały niezgodność orzeczenia z prawem. Nie chodzi więc o jakiekolwiek naruszenie prawa (procesowego, materialnego) w toku postępowania, czy przy wydaniu orzeczenia, ale o naruszenie

prawa, które doprowadziło do wydania orzeczenia niezgodnego z prawem. Według

art. 42411 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy oddala bowiem skargę w razie braku podstawy

do stwierdzenia, że zaskarżone orzeczenie jest niezgodne z prawem, w tym, gdy

mimo błędnego uzasadnienia odpowiada prawu (art. 39814 w związku z art. 42412

k.p.c.). Rozstrzygnięcie Sądu drugiej instancji opiera się również na przyjęciu poglądu (zaakceptowaniu w tym zakresie ustaleń i ocen prawnych Sądu pierwszej instancji), że do zmiany warunków pracy i płacy, także na niekorzyść pracownika,

może dojść w wyniku zawarcia porozumienia stron, przy czym oświadczenia woli w

tym zakresie mogą być wyrażone przez każde zachowanie, które ujawnia ich wolę w

sposób dostateczny (konkludentnie, w sposób dorozumiany; w istocie zastosowany,

choć niepowołany art. 60 k.c. w związku z art. 300 k.p.). Nie chodzi więc o dokonanie

przez pracodawcę jednostronnej czynności polegającej na wypowiedzeniu dotychczasowych warunków pracy i płacy (twierdzone w skardze wyłączenie stosowania

art. 60 k.c. przez art. 42 k.p.), lecz o dwustronną umowę, która niewątpliwie może

być zawarta przez złożenie oświadczeń woli w sposób dorozumiany. Dopuszczalność

zawierania przez strony stosunku pracy takich porozumień zmieniających warunki

pracy jest przyjmowana powszechnie, a zwłaszcza utrwalona w orzecznictwie. Przykładowo w wyroku z dnia 23 stycznia 1974 r., I PR 413/73 (OSPiKA 1974 nr 9, poz.

194), Sąd Najwyższy uznał, że przyjęcie oferty pracodawcy co do nowych warunków

wynagrodzenia zależy od pracownika, który może ją przyjąć nawet w sposób dorozumiany przez dalsze wykonywanie pracy przy zmienionej wysokości wynagrodzenia

(por. też wyrok OSPiUS w Łodzi z dnia 31 lipca 1976 r., I P 805/76, PiZS 1977 nr 3,

s. 73 i wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 listopada 1997 r., I PKN 381/97,

OSNAPiUS 1998 nr 18, poz. 539). Ocena, czy pracownik przyjął ofertę pracodawcy

co do zmiany (pogorszenia) warunków wynagradzania, a więc, czy ujawnił swoją

wolę w sposób dostateczny, zależy od konkretnych okoliczności. W pewnych sytuacjach nie będzie możliwe uznanie, że doszło do zawarcia porozumienia stron. Na

przykład w wyroku z dnia 26 lutego 1959 r., 2 CR 1117/58 (OSN 1960 nr 4, poz. 97),

Sąd Najwyższy uznał, że sam fakt przyjmowania niższego wynagrodzenia nie może

być poczytany za zgodę pracownika na zmianę warunków umowy o pracę, jeżeli z

innych okoliczności wynika, że pracownik protestował przeciwko przeniesieniu go do

pracy, z którą było związane niższe wynagrodzenie. Podobnie w wyroku z dnia 17

stycznia 1997 r., I PKN 62/96 (OSNAPiUS 1997 nr 17, poz. 313), Sąd Najwyższy

przyjął, że nie dochodzi do porozumienia stron w zakresie przekształcenia treści

stosunku pracy tylko przez sam fakt zaprzestania wypłacania przez pracodawcę

określonego składnika wynagrodzenia, przy biernym zachowaniu się (milczeniu) pracownika. W innych sytuacjach natomiast możliwa jest ocena, że doszło do zawarcia

porozumienia stron, wskutek którego nastąpiło pogorszenie warunków wynagradzania. Na przykład w wyroku z dnia 17 listopada 1997 r., I PKN 349/97 (OSNAPiUS

1998 nr 19, poz. 566), Sąd Najwyższy uznał, że zmiana warunków pracy i płacy

może nastąpić w wyniku porozumienia stron, do którego dochodzi w wyniku zaak-

ceptowania przez pracownika pisemnej propozycji pracodawcy podjęcia pracy na

innym stanowisku z innym wynagrodzeniem, a w jego uzasadnieniu stwierdził, iż

pracownik, podejmując pracę na nowym stanowisku (podpisując przyjęcie do wiadomości „angażu” opiewającego na takie stanowisko i określającego wynagrodzenie)

oraz wykonując tę pracę przez blisko sześć lat aż do przejścia na emeryturę w istocie

rzeczy zgodził się na zmianę warunków pracy i płacy; zmiana taka nie musi wynikać

z tzw. wypowiedzenia zmieniającego i może być dokonana w drodze porozumienia

stron, do którego dochodzi przez zaakceptowanie przez pracownika propozycji

pracodawcy; pracownikowi nieakceptującemu propozycji służą określone środki

prawne, z których powód nie skorzystał ani też w żaden inny sposób nie okazał braku

zgody. Podobnie w uzasadnieniu wyroku z dnia 8 kwietnia 1998 r., I PKN 29/98

(OSNAPiUS 1999 nr 7, poz. 242), Sąd Najwyższy wywiódł, że „nawet gdyby przyjąć,

że dokonywane zmiany były niekorzystne dla powódki, która przecież nigdy w czasie

trwania zatrudnienia nie zakwestionowała żadnej z pisemnych ofert nowych, kwotowo podwyższanych stawek wynagrodzenia, to w ustalonych okolicznościach

sprawy należało uznać, iż przyjmowanie do akceptującej wiadomości takich zmian

płacowych następowało w drodze porozumień zmieniających” (por. też wskazany

przez Sąd Rejonowy wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 1998 r., I PKN

496/97, OSNAPiUS 1999 nr 1, poz. 12).

Sąd Okręgowy zaakceptował ocenę Sądu pierwszej instancji, że między stronami doszło do zawarcia porozumienia w przedmiocie zmiany (pogorszenia) zasad

nabywania prawa do dodatku stażowego. Pogląd ten został odniesiony do ustaleń,

według których pracodawca powiadomił powodów o stosowaniu od dnia 1 marca

1999 r. nowego układu zbiorowego pracy, a nadto w licznych dokumentach dotyczących zasad wynagradzania powodów (przeszeregowania) pracodawca zawsze

powoływał się na nowy układ zbiorowy. Powodowie mieli więc świadomość zmian w

zasadach otrzymywania dodatku stażowego i nie kwestionowali ich, gdyż wystąpili z

powództwem po blisko pięciu latach od wprowadzenia nowych zasad. W tym stanie

faktycznym nie budzi zastrzeżeń ocena, że doszło do złożenia przez powodów w

sposób dostatecznie ujawniający ich wolę, oświadczeń o przyjęciu nowych zasad

wynagradzania.

Prowadzi to do oddalenia skargi na podstawie art. 424 11 § 1 k.p.c. O kosztach

postępowania orzeczono na mocy art. 102 k.p.c.