I ZO 14/25 · Sąd Najwyższy

I ZO 14/25 POSTANOWIENIE Dnia 24 lutego 2025 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Zbigniew Korzeniowski w sprawie dotyczącej sędzi Sądu Rejonowego w S. X.Y., po rozpoznaniu w Izbie Odpowiedzialności Zawodowej 24 lutego 2025 r., na posiedzeniu bez udziału stron, wniosku SSN Bohdana Bieńka, o wyłączenie SSN Oktawiana Nawrota oraz SSN Jacka Greli od udziału w rozpoznaniu sprawy o sygn. akt I ZB 4/25, dotyczącej wniosku o zbadanie spełnienia wymogów niezawisłości i bezstronności przez SSN Marię Szczepaniec, na podstawie art. 41 § 1 i 2 k.p.k., art. 42 § 1 k.p.k., art. 41a k.p.k. postanowił: wniosek SSN Bohdana Bieńka o wyłączenie SSN Oktawiana Nawrota oraz SSN Jacka Greli od udziału w rozpoznaniu sprawy o sygn. akt I ZB 4/25 pozostawić bez rozpoznania jako niedopuszczalny z mocy ustawy.

UZASADNIENIESSN Bohdan Bieniek, wyznaczony do rozpoznania sprawy o sygn. akt I ZB 4/25, pismem z 3 lutego 2025 r. wniósł o wyłączenie dwóch sędziów będących członkami składu orzekającego w tej sprawie – SSN Oktawiana Nawrota oraz SSN Jacka Greli.W uzasadnieniu wnioskodawca wskazał, że do rozpoznania sprawy o sygn. akt I ZB 4/25 został wylosowany następujący skład: Bohdan Bieniek (Przewodniczący), Oktawian Nawrot, Waldemar Płóciennik, Dariusz Kala i Jacek Grela. W ocenie SSN Bohdana Bieńka tak ukształtowany skład nie gwarantuje stronie prawa do bezstronnego i niezawisłego sądu.

Przede wszystkim w sprawie testu nie powinni orzekać sędziowie objęci wnioskiem, skoro uzyskali status sędziego Sądu Najwyższego w identycznej procedurze, jak sędzia, którego wyłączenia domaga się obrońca. Zatem ocena zasadności zarzutu oparta jest w decydującej części na okolicznościach, które dotyczą w równym stopniu co SSN Marię Szczepaniec bezpośrednio każdego z sędziów objętych niniejszym wnioskiem. Wynika to także z konieczności poszanowania prawa jednostki do sądu w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji oraz art. 6 ust. 1 EKPCz.

Stanowi to samoistną podstawę do wyłączenia.Wnioskodawca zwrócił uwagę na wyroki Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, w których wielokrotnie stwierdzono, że zasiadanie w składzie orzekającym sędziego Sądu Najwyższego powołanego do pełnienia urzędu w omawianym trybie powoduje, iż sąd tak ukształtowany osobowo nie spełnia wymogów art. 6 ust. 1 Konwencji. Co więcej, w wyroku ETPCz w sprawie Wałęsa przeciwko Polsce z dnia 23 listopada 2023 r., wskazano wprost, że orzekanie tak powołanych osób stanowi również naruszenie prawa do sądu, o którym mowa w art. 45 § 1 Konstytucji RP i art. 47 KPP UE i stanowi problem systemowy.

Wyrok ten ma charakter pilotażowy, a niezależnie od tego, jego treść nakazuje sądom krajowym stosowanie standardów wyznaczonych w art. 6 ust. 1 EKPC w swojej działalności orzeczniczej. W tej sytuacji oznacza to konieczność wyłączenia osób objętych wnioskiem od orzekania w tej sprawie.Wnioskodawca podkreślił, że podstawowym obowiązkiem każdego sędziego jest przestrzeganie prawa, w tym wiążących Polskę zobowiązań międzynarodowych (art. 9 i 91 Konstytucji RP), a państwo - strona Konwencji (w tym sądy) mają obowiązek wykonywać wyroki Trybunału (art. 46 ust. 1 Konwencji).

W ocenie wnioskodawcy, w dominującej opinii komentatorów i dotychczasowym orzecznictwie, uznaje się wprawdzie, że wniosek o wyłączenie składa sam sędzia którego zarzuty dotyczą, ale w układzie okoliczności tej i podobnych spraw należy uznać istnienie przesądzających argumentów za przyjęciem, że „sędzia” w rozumieniu art. 42 § 1 k.p.k., to każdy członek składu orzekającego w sprawie. W ocenie SSN Bohdana Bieńka zachodzą pełne podstawy do uznania, że wykładnia prokonstytucyjna, prokonwencyjna i systemowa wskazanego przepisu powinna mieć pierwszeństwo przed dotychczasowym rozumieniem wskazanego przepisu.

Powinna prowadzić do przyjęcia, że każdy członek składu orzekającego jest „sędzią” uprawnionym w rozumieniu art. 42 § 1 k.p.k. do złożenia wniosku o wyłączenie sędziego. Wyrazem przekonania co do tej konieczności jest składany wniosek. Jego podstawy określone zostały jednak znacznie szerzej, co wynika z treści wniosku.W ocenie wnioskodawcy wskazane przez niego okoliczności oraz orzecznictwo Sądu Najwyższego co do rozumienia przesłanki orzekania we własnej sprawie, zwłaszcza orzekania w sprawie, która dotyczy sędziego bezpośrednio, dają podstawę także do potraktowania tego wniosku jako sygnalizacji wystąpienia podstaw wyłączenia z art. 40 k.p.k.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Wniosek o wyłączenie SSN Oktawiana Nawrota oraz SSN Jacka Greli jest niedopuszczalny z mocy ustawy i z tego względu należało pozostawić go bez rozpoznania.Zgodnie z treścią art. 42 § 1 k.p.k. wyłączenie następuje na żądanie sędziego, z urzędu albo na wniosek strony. Z literalnej wykładni tego przepisu wynika, że ustawodawca nie dopuszcza aby wniosek o wyłączenie sędziego mógł złożyć inny sędzia wyznaczony do składu orzekającego. Pogląd ten pozostaje zbieżny z wykładnią systemową, która wynika z porównania treści przepisu art. 42 § 1 k.p.k. z innymi regulacjami zawartymi w rozdziale drugim k.p.k.

Regulacje te stanowią o sędzim, którego bezpośrednio dotyczy wyłączenie. Żadna z regulacji nie odnosi się do innego sędziego, nawet zasiadającego w tym samym składzie. Nie jest zatem zasadne spostrzeżenie wnioskodawcy, że „sędzia” w rozumieniu art. 42 § 1 k.p.k., to każdy członek składu orzekającego w sprawie.Z tego powodu wniosek SSN Bohdana Bieńka musiał zostać oceniony jako niedopuszczalny z mocy ustawy i podlegał pozostawieniu bez rozpoznania.Odnosząc się do treści wniosku i wskazanych w nim wątpliwości co do bezstronności sędziów, wyznaczonych do składu orzekającego, w przedmiocie rozpoznania wniosku o zbadanie spełnienia wymogów niezawisłości i bezstronności SSN Marii Szczepaniec (I ZB 4/25), wnioskodawca zasadność wniosku upatrywał w okoliczności powołania SSN Oktawiana Nawrota oraz SSN Jacka Greli na stanowiska sędziów Sądu Najwyższego na wniosek KRS nieposiadającej przymiotu niezależności, ukształtowanej w trybie określonym przepisami ustawy z 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw (Dz.

U. z 2018 r., poz. 3), przy powołaniu się na bogate orzecznictwo ETPCz dotyczące tej kwestii.W tym miejscu należy przypomnieć, że ustawa stanowi, iż „Niedopuszczalne jest ustalanie lub ocena przez Sąd Najwyższy lub inny organ władzy zgodności z prawem powołania sędziego lub wynikającego z tego powołania uprawnienia do wykonywania zadań z zakresu wymiaru sprawiedliwości” – art. 29 § 3 ustawy z 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym. Natomiast art. 29 § 4 cytowanej ustawy stanowi, że: „okoliczności towarzyszące powołaniu sędziego Sądu Najwyższego nie mogą stanowić wyłącznej podstawy do podważenia orzeczenia wydanego z udziałem tego sędziego lub kwestionowania jego niezawisłości i bezstronności”.

Wnioskodawca nie przywołał innej argumentacji, pozwalającej na jej ocenę przez Sąd w kontekście przepisu art. 41 § 1 k.p.k., który stanowi, że: „sędzia ulega wyłączeniu, jeżeli istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w danej sprawie”. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 23 stycznia 2022 r., sygn. P 10/19, orzekł:1. Art. 49 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 1805, ze zm.) w zakresie, w jakim za przesłankę mogącą wywołać uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności sędziego w danej sprawie uznaje jakąkolwiek okoliczność odnoszącą się do procedury powoływania tego sędziego przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa do pełnienia urzędu, jest niezgodny z:

a) art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, b) art. 179 w związku z art. 144 ust. 3 pkt 17 Konstytucji.2. Art. 31 § 1 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. z 2021 r. poz. 1904) w związku z art. 49 § 1 ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego w zakresie, w jakim za przesłankę wyłączenia sędziego z orzekania uznaje okoliczność, że obwieszczenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej o wolnych stanowiskach sędziego w Sądzie Najwyższym, na podstawie którego rozpoczyna się proces nominacyjny sędziów, stanowi akt wymagający dla swojej ważności podpisu Prezesa Rady Ministrów (kontrasygnaty), a konsekwencją jego braku jest wątpliwość co do bezstronności sędziego powołanego do pełnienia urzędu w procedurze nominacyjnej rozpoczętej takim obwieszczeniem, jest niezgodny z art. 45 ust. 1 w związku z art. 144 ust. 2 oraz art. 144 ust. 3 pkt 17 Konstytucji.

3. Art. 1 w związku z art. 82 § 1 i art. 86, art. 87, art. 88 ustawy z 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym w zakresie, w jakim stanowi normatywną podstawę rozstrzygania przez Sąd Najwyższy o statusie osoby powołanej do sprawowania urzędu na stanowisku sędziego, w tym sędziego Sądu Najwyższego, i wynikających z tego uprawnieniach takiego sędziego oraz związanej z tym statusem skuteczności czynności sądu dokonanej z udziałem tej osoby, jest niezgodny z art. 2 w związku z art. 10, art. 144 ust. 3 pkt 17 i art. 183 ust. 1 i 2 Konstytucji.Wprawdzie wyrok Trybunału dotyczy art. 49 k.p.c., jednak pozwala stwierdzić, że przedstawiona w nim wykładnia prawa rozciąga się również na problem stosowania art. 41 § 1 k.p.k. ze względu na zbieżną podstawę oceny dopuszczalności wyłączenia sędziego od rozpoznania sprawy na wniosek (iudex suspectus).

Wskazać również należy na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 2 czerwca 2020 r., sygn. akt P 13/19, w którym orzeczono, że:Art. 49 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2019 r. poz. 1460, ze zm.) w zakresie, w jakim dopuszcza rozpoznanie wniosku o wyłączenie sędziego z powodu podniesienia okoliczności wadliwości powołania sędziego przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa, jest niezgodny z art. 179 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.Oznacza to, że ustrój i postępowanie przed sądami należą do ustawodawcy – art. 176 ust. 2 Konstytucji RP.

W tym zakresie decyduje zatem ustawa i polskie prawo (zob. wyroki Trybunału Konstytucyjnego z 14 lipca 2021 r., P 7/20, z 7 października 2021 r., K 3/21, z 24 listopada 2021 r., K 6/21, z 10 marca 2022 r., K 7/21, z 11 grudnia 2023 r., Kp 1/23).W sprawie nie ma zastosowania art. 40 k.p.k., gdyż nie spełnia się żadna z określonych w nim ustawowych podstaw wyłączenia sędziego z mocy prawa.Z tych motywów orzeczono jak w sentencji. [M. T.][a.ł] ‎