I UZP 4/11 · Sąd Najwyższy

Uchwała z dnia 12 grudnia 2011 r.

I UZP 4/11

Przewodniczący SSN Bogusław Cudowski, Sędziowie SN: Beata Gudowska

(sprawozdawca), Zbigniew Korzeniowski.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 grudnia 2011 r.

sprawy z odwołania Stanisława G. przeciwko Wojewódzkiemu Zespołowi do Spraw

Orzekania o Niepełnosprawności w K. o ustalenie stopnia niepełnosprawności, na

skutek zagadnienia prawnego przekazanego postanowieniem Sądu OkręgowegoSądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Tarnowie z dnia 7 lipca 2011 r. […]

„Czy dopuszczalne jest wydanie przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania

o Niepełnosprawności w oparciu o przepisy ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnieniu osób niepełnosprawnych (Dz.U. z

2010 r., nr 214, poz. 1407 z późn. zm.) oraz przepis § 15 Rozporządzenia Ministra

Gospodarki, Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 15 lipca 2003 roku w sprawie orzekania

o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności (Dz.U. z 2003 r., nr 139, poz.

1328 z późn. zm.) wobec osoby niepełnosprawnej posiadającej już jedno prawomocne orzeczenie o stopniu niepełnosprawności orzeczonej na trwałe, kolejnego orzeczenia uwzględniającego schorzenia o innym symbolu przyczyny niepełnosprawności

i innym stopniu niepełnosprawności, niż to, które było objęte pierwszym orzeczeniem?”

p o d j ą ł uchwałę:

W orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności można wymienić wiele

symboli przyczyn niepełnosprawności uzasadniających zakwalifikowanie do

różnych stopni niepełnosprawności, jeżeli taka potrzeba wynika ze wskazań

ułatwiających funkcjonowanie osoby niepełnosprawnej (art. 6b ust. 3 ustawy z

dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnieniu

osób niepełnosprawnych, Dz.U. Nr 123, poz. 776 ze zm. w związku z § 5 ust. 1

pkt 2, § 13 ust. 2 pkt 13 oraz § 15 i 32 ust. 3 i 4 rozporządzenia Ministra Gospo-

darki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 15 lipca 2003 r. w sprawie orzekania o

niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności, Dz.U. Nr 139, poz. 1328 z

zm.).

Uzasadnienie

Powiatowy Zespół do spraw Orzekania o Niepełnosprawności w T. stwierdził w orzeczeniu z dnia 1 lutego 2006 r., że Stanisław G. jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym z powodu schorzeń narządu wzroku, oznaczonych

symbolem „04-O", i że ta niepełnosprawność ma charakter trwały.

W dniu 25 marca 2010 r. Stanisław G. wystąpił o wydanie nowego orzeczenia o ustaleniu stopnia niepełnosprawności, wskazując dodatkowo na schorzenia słuchu oraz zaburzenia głosu i mowy oznaczone symbolem „03-L". Powiatowy Zespół do spraw Orzekania o Niepełnosprawności stwierdził w dniu 17

czerwca 2010 r., że schorzenia z tego zakresu powodują trwałą niepełnosprawność w stopniu lekkim i nie wpływają na zaburzenie funkcji organizmu wnioskodawcy w stopniu porównywalnym do schorzeń już ujętych w orzeczeniu, w

związku z czym - powołując jako podstawę prawną § 32 ust. 4 rozporządzenia

Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 15 lipca 2003 r. w sprawie

orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności (Dz.U. Nr 139, poz.

1328 ze zm., dalej: rozporządzenie) - odmówił wydania orzeczenia.

Sąd Rejonowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Tarnowie, zmieniając zaskarżone orzeczenie Wojewódzkiego Zespołu do spraw Orzekania o

Niepełnosprawności w K., utrzymujące orzeczenie zespołu niższej instancji w

mocy, wyrokiem z dnia 11 marca 2010 r. zaliczył Stanisława G. do lekkiego stopnia niepełnosprawności z tytułu wady narządu słuchu „03-L" na stałe. Stwierdził,

że wydanie takiego orzeczenia jest uzasadnione, mimo orzeczonej niepełnosprawności w stopniu znacznym z tytułu schorzeń narządu wzroku, oznaczonych

symbolem „04-L", na stałe. Jest także dopuszczalne, gdyż „żaden przepis ustawy

z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu

osób niepełnosprawnych (jednolity tekst: Dz.U. z 2010 r. Nr 214, poz. 1407 ze

zm., dalej: ustawa) i rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 15 lipca 2003 r. nie zabrania, aby zainteresowany legitymował się

dwoma orzeczeniami zaliczającymi go do różnych stopni niepełnosprawności z

powodu poszczególnych schorzeń”.

Przy rozpoznawaniu apelacji Wojewódzkiego Zespołu do spraw Orzekania o

Niepełnosprawności w K., zawierającej zarzut naruszenia § 13 ust. 2 pkt 9 oraz § 32

ust. 4 w związku z ust. 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 15 lipca 2003 r. w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu

niepełnosprawności, Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Tarnowie uznał, że istnieje budzące poważne wątpliwości zagadnienie dopuszczalności

wydania przez Powiatowy Zespół do spraw Orzekania o Niepełnosprawności kolejnego orzeczenia w zakresie już wcześniej orzeczonego stopnia niepełnosprawności,

uwzględniającego schorzenie o innym symbolu przyczyny niepełnosprawności i innym stopniu niepełnosprawności niż to, które było objęte pierwszym orzeczeniem, i

zagadnienie to przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Orzeczenie o zaliczeniu do stopnia niepełnosprawności definiuje określoną

osobę jako niepełnosprawnego. Poza tą formalną, nie ma innej definicji niepełnosprawnego, gdyż nie obowiązuje już przepis o treści odpowiadającej pierwotnemu

brzmieniu art. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz.U. Nr 123, poz. 776), określający niepełnosprawnych jako osoby, których stan fizyczny, psychiczny lub umysłowy trwale lub okresowo utrudnia, ogranicza bądź uniemożliwia wypełnianie ról

społecznych, a w szczególności zdolności do wykonywania pracy zawodowej. W

obecnym brzmieniu ustawy, osobami niepełnosprawnymi są osoby, których niepełnosprawność została potwierdzona orzeczeniem o zakwalifikowaniu przez organy

orzekające do jednego z trzech stopni niepełnosprawności (art. 1 ustawy z dnia 27

sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (jednolity tekst: Dz.U. z 2010 r. Nr 214, poz. 1407 ze zm.). Organami

tymi są zespoły do spraw orzekania o niepełnosprawności, które - działając na podstawie prawa - mogą wydawać orzeczenia tylko takiej treści, jaka została przewidziana w obowiązujących je przepisach. W tym wypadku są to art. 6b ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej w związku z wydanym na podstawie upoważnienia z

art. 6c ust. 9 rozporządzeniem Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia

15 lipca 2003 r. w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności.

Nie budzi wątpliwości, że orzeczenie zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności jest decyzją administracyjną (por. uchwałę składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 8 listopada 1999 r., OPS

12/99, ONSA 2000 nr 2, poz. 47; postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 lutego 2001 r., I SA 2585/00, z glosą M. Stahl, OSP 2002 nr 1, poz. 11 i

uchwałę składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 grudnia 2002 r., OPS 11/02, ONSA 2003 nr 3, poz. 86), więc orzeczeniem swym zespół

orzekający w zakresie określenia niepełnosprawności jest związany (art. 110 k.p.a).

Należy podkreślić, że zasada zaliczania osoby niepełnosprawnej do jednego tylko z

trzech stopni niepełnosprawności (art. 1 pkt 1 ustawy) wyłącza jednoczesne istnienie

w porządku prawnym orzeczeń ustalających niepełnosprawność tej samej osoby w

różnym stopniu. Orzeczenie zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności ma

co do określenia stopnia niepełnosprawności moc wiążącą i decydujące znaczenie

przy stosowaniu przepisów ustawy o rehabilitacji osób niepełnosprawnych; wydanie

kolejnego orzeczenia, które ma dotyczyć ustalenia stopnia niepełnosprawności, już

poprzednio ustalonego innym orzeczeniem ostatecznym, nie jest możliwe bez

zmiany stopnia niepełnosprawności (art. 156 ust. 1 pkt 3 k.p.a). Dwoistość w tej mierze - pomijając jej wadliwość konstrukcyjną - byłaby nie do pogodzenia choćby z

warunkami uzyskania statusu pracodawcy prowadzącego zakład pracy chronionej

(art. 28 ustawy) oraz z wypełnieniem obowiązków wobec pracowników niepełnosprawnych, np. wyliczenia czasu pracy (art. 15 ustawy), zwolnień od pracy z zachowaniem prawa do wynagrodzenia (art. 20 ustawy).

Uzasadnione jest zatem stwierdzenie, że zakwalifikowanie do jednego ze

stopni niepełnosprawności wyłącza wydanie w stosunku do tej samej osoby w tym

samym stanie faktycznym kolejnego orzeczenia o zaliczeniu do innego stopnia niepełnosprawności. Wydanie orzeczenia, które dotyczy ustalenia stopnia niepełnosprawności, już poprzednio ustalonego innym orzeczeniem ostatecznym, nie jest

możliwe dopóty, dopóki nie nastąpi jego uchylenie lub zmiana w toku instancji,

stwierdzenie nieważności lub wznowienie postępowania (art. 156 ust. 1 pkt 3 k.p.a).

Stwierdzenie to prowadzi do negatywnej odpowiedzi na przedstawione przez Sąd

Okręgowy pytanie, ze skutkiem utrzymania decyzji o odmowie wydania orzeczenia

przez Powiatowy Zespół do spraw Orzekania o Niepełnosprawności, odpowiedź taka

spowodowałaby pominięcie zasługującego na uwzględnienie celu regulacji prawnych

dotyczących osób niepełnosprawnych (por. art. 69 Konstytucji, Standardowe Zasady

Wyrównywania Szans Osób Niepełnosprawnych, przyjęte podczas 48 sesji Zgromadzenia Ogólnego Narodów Zjednoczonych jako Rezolucja 48/96 oraz Deklarację

Praw Osób Niepełnosprawnych z 9 grudnia 1975 r. lub Kartę Osób Niepełnosprawnych - uchwałę Sejmu RP z 1 sierpnia 1997 r., Dz.U. Nr 50, poz. 475).

Należy pamiętać, że przedstawione zagadnienie powstało dlatego, że zakwalifikowanie zainteresowanego do jednego ze stopni niepełnosprawności nie wypełniło

w całości obrazu zaburzenia funkcji jego organizmu oraz ograniczeń w wykonywaniu

czynności życiowych i aktywności społecznej, w związku zastrzeżeniem uczynionym

w § 32 ust. 4 rozporządzenia, iż orzeczenie może zawierać więcej niż jeden symbol

przyczyny niepełnosprawności, lecz nie więcej niż trzy symbole schorzeń, które w

porównywalnym stopniu wpływają na zaburzenie funkcji organizmu. Orzeczenie zespołu do spraw orzekania o stopniu niepełnosprawności pełni wiele funkcji prawnych

i społecznych. Orzeczenie, o którym mowa obejmuje jako całość orzeczenie o niepełnosprawności per se (art. 3 ust 1 ustawy), a jednocześnie stanowi podstawę do

przyznania ulg i uprawnień na podstawie odrębnych przepisów (art. 3 ust. 2 ustawy).

Ma mieć więc treść określoną w art. 6b ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej,

która - poza ustaleniem stopnia niepełnosprawności - powinna zawierać wskazania

dotyczące między innymi odpowiedniego zatrudnienia, szkolenia, uczestnictwa w

terapii zajęciowej, konieczności zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne, środki pomocnicze oraz pomoce techniczne ułatwiające funkcjonowanie danej osoby, a także

korzystania z systemu środowiskowego wsparcia, konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby itp.

W granicach przedmiotu sprawy, w której przedstawiono rozstrzygane zagadnienie, kolejny wniosek o wydanie orzeczenia o stopniu niepełnosprawności został

założony właśnie w celu uzyskania potwierdzenia uprawnienia do aparatu słuchowego i związanej z jego zakupem ulgi podatkowej (art. 26 ust. 7a pkt 3 ustawy z dnia 26

lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych, jednolity tekst: Dz.U. z

2000 r. Nr 14, poz. 176 ze zm.). To uprawnienie przysługuje osobie niepełnosprawnej

nie tylko ze względu na orzeczony stopień niepełnosprawności, lecz przede wszystkim ze względu na wskazania, które poza ustaleniem niepełnosprawności lub stopnia

niepełnosprawności - zgodnie z art. 6b ust. 3 ustawy i § 13 ust. 2 pkt 13 rozporządzenia - powinny być zawarte w każdym orzeczeniu powiatowego zespołu. Wskaza-

nia te nie przynależą do poszczególnych standardów w zakresie kwalifikowania do

stopnia niepełnosprawności; są od tych stopni niezależne i pozostają poza przedmiotem orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, dlatego w każdym czasie mogą

być ponawiane w orzeczeniu zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności.

Podstawę do przyznania ulg i uprawnień na podstawie odrębnych przepisów stanowią ustalenia niedotyczące stopnia niepełnosprawności, wyrażone przez symbole

schorzeń.

W tym stanie rzeczy konieczne jest rozważenie znaczenia umieszczenia symboli schorzeń w orzeczeniu zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności oraz

możliwości zmiany orzeczenia w tym zakresie, gdy z art. 1 ustawy o rehabilitacji wynika, że przedmiotem rozstrzygnięcia (orzekania) w sprawie o ustalenie stopnia niepełnosprawności jest ustalenie, czy dana osoba jest niepełnosprawna w stopniu

znacznym, umiarkowanym lub lekkim (okresowo lub na stałe), bez wymagania wskazania przyczyny niepełnosprawności. Zgodnie z hierarchią źródeł prawa, regulacja

zawarta w akcie wykonawczym, wskazująca na symbole schorzeń, nie modyfikuje

tak określonego przedmiotu orzekania i w konsekwencji o stopniu niepełnosprawności decydują kryteria określone w art. 4 ustawy, natomiast symbole oznaczane są

poza standardami kwalifikowania do stopnia niepełnosprawności (por. art. 6c ust. 9

ustawy w związku z § 29-31 rozporządzenia). Stopień niepełnosprawności wyznaczany jest przez standardy w zakresie kwalifikowania do stopnia niepełnosprawności,

natomiast symbole przyczyny niepełnosprawności zawarte w orzeczeniu o niepełnosprawności mają - zgodnie z określeniem § 32 ust. 3 rozporządzenia - odzwierciedlać

rozpoznanie uszkodzenia lub choroby, która niezależnie od źródła jej powstania powoduje zaburzenia funkcji organizmu oraz ograniczenia w wykonywaniu czynności

życiowych i aktywności społecznej osoby zainteresowanej. Oczywiste jest, że symbole schorzeń, o których mowa w § 32 ust. 4 rozporządzenia, mają dotyczyć takich

schorzeń, które „w porównywalnym stopniu” do innych schorzeń wymienionych w

orzeczeniu wpływają na zaburzenie funkcji organizmu, a nie przez porównanie do

stopnia niepełnosprawności objętego poprzednim orzeczeniem. Należy zatem przyjąć, że wskazanie symbolu schorzenia (grupy schorzeń) nie jest objęte trwałością

decyzji administracyjnej. Potrzeba uzyskania zmiany wskazań mających ułatwić

funkcjonowanie osoby niepełnosprawnej nie wymaga wzruszenia orzeczenia o niepełnosprawności na potrzeby ustawy o rehabilitacji. Wniosek złożony w związku ze

zmianą stanu zdrowia, uzasadniającą tylko nowe wskazania wynikające z innych niż

uwzględnione w orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności przyczyn niepełnosprawności i uwzględnienie schorzeń o innym symbolu, nie uzasadnia odmowy wydania

orzeczenia na podstawie § 15 ust. 3 rozporządzenia. We wniosku przewidzianym w §

15 rozporządzenia zainteresowany może powoływać się na zmianę stanu zdrowia

niemającą wpływu na orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, a uwzględniając ten

wniosek, można wymienić więcej niż jeden symbol przyczyn niepełnosprawności,

które w porównywalnym stopniu powodują zaburzenia funkcji organizmu oraz ograniczenia w wykonywaniu czynności życiowych i aktywności społecznej osoby zainteresowanej, choćby mieściły się w różnych standardach w zakresie kwalifikowania do

stopnia niepełnosprawności (§ 29-31 rozporządzenia). Trzeba podkreślić, że taki

wniosek obejmuje uprawnienia wynikające ze statusu niepełnosprawnego (art. 3 ust.

2 ustawy), a nie z zaliczenia do stopnia niepełnosprawności. Wymagane w § 13 ust.

2 pkt 9 rozporządzenia określenie w orzeczeniu symbolu przyczyny niepełnosprawności ma dać możliwość wyczerpującego i pełnego opisania stanu niepełnosprawności, bez pomijania jakichkolwiek schorzeń, które w ogólnym obrazie powodują zaburzenia funkcji organizmu oraz ograniczenia w wykonywaniu czynności życiowych i

aktywności społecznej, zwłaszcza gdy ograniczenia są głębsze, niż wynika to z zaliczenia do stopnia niepełnosprawności, a mają znaczenie dla uprawnień wynikających z innych ustaw.

Rozważenie istnienia uzasadnionej społecznie konieczności ochrony interesu

osób cierpiących z powodu wielu schorzeń, mieszczących się w różnych grupach

ujętych symbolami przyczyn niepełnosprawności, które stanowią grupę słabszą, wymagającą nie mniejszych, lecz dodatkowych uprawnień, ułatwień i udogodnień w

celu funkcjonowania z równymi szansami, prowadzi w konkluzji do konieczności uzyskania przez takie osoby nowej oceny obejmującej ogół schorzeń . Uwzględniając

zaś, że orzeczenie o ustaleniu stopnia niepełnosprawności służy - poza ogólnym celem korzystania z uprawnień do rehabilitacji i zatrudnienia określonych szczegółowo

w ustawie - także celom szczególnym, to orzeczenie o stopniu niepełnosprawności

może być uzupełnione przez wymienienie symboli przyczyn niepełnosprawności uzasadniających zakwalifikowanie do różnych stopni niepełnosprawności, jeżeli taka potrzeba wynika ze wskazań ułatwiających funkcjonowanie osoby niepełnosprawnej

(art. 6b ust. 3 ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej w związku z § 5 ust. 1 pkt

2, § 13 ust. 2 pkt 13 oraz § 15 i 32 ust. 3 i 4 rozporządzenia). W tym zakresie wszystkie przyczyny niepełnosprawności (schorzenia i ich symbole) należy traktować rów-

norzędnie i łącznie, bez względu na to, jaki stopień niepełnosprawności jest z nimi

związany.

Mając to na względzie, Sąd Najwyższy podjął uchwałę jak na wstępie.