I UZ 64/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I UZ 64/11

POSTANOWIENIE

Dnia 22 marca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Katarzyna Gonera (przewodniczący)

SSN Zbigniew Korzeniowski

SSN Zbigniew Myszka (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania D. M.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o rentę rodzinną,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 22 marca 2012 r.,

zażalenia organu rentowego na postanowienie Sądu Apelacyjnego

z dnia 3 listopada 2011 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 3 listopada 2011 r. Sąd Apelacyjny– III Wydział

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w punkcie I odrzucił apelację Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych od wyroku Sądu Okręgowego Sądu Ubezpieczeń

Społecznych z dnia 8 czerwca 2010 r., którym zmieniono decyzję apelującego z

dnia 17 sierpnia 2009 r., przyznano wnioskodawcy D. M. prawo do renty rodzinnej

od 1 września 2009 r. do 31 sierpnia 2019 r. i oddalono odwołanie wnioskodawcy

od tej decyzji w pozostałej części, natomiast w punkcie II zasądził od organu

rentowego na rzecz wnioskodawcy kwotę 120 zł tytułem zwrotu kosztów

zastępstwa procesowego za drugą instancję.

W uzasadnieniu Sąd Apelacyjny wskazał, że nie posiadanie przez

ustanowionego pełnomocnika przymiotu przynależności do wskazanego w art. 87

k.p.c. kręgu osób, które mogą być pełnomocnikami procesowymi, stanowi

przyczynę nieważności postępowania o charakterze bezwzględnym (art. 379 pkt 2

k.p.c.), bez żadnej możliwości konwalidacji. W rozpoznawanej sprawie wniosek o

sporządzenie uzasadnienia wyroku Sądu Okręgowego z dnia 8 czerwca 2010 r.

złożyła pracownica II Oddziału ZUS - główny specjalista K. B., zaś apelację od

tego wyroku zastępca dyrektora tego Oddziału. Wprawdzie pełnomocnikiem osoby

prawnej lub przedsiębiorcy, w tym nieposiadającego osobowości prawnej, może

być również pracownik tej jednostki lub jej organu nadrzędnego (art. 87 § 2 k.p.c.) i na tej właśnie podstawie organ rentowy dokonał czynności związanych z

zaskarżeniem wyroku przez swych pracowników, przy czym specjalista K. B. nie

legitymowała się żadnym pełnomocnictwem. W myśl art. 476 § 4 k.p.c. - przez

organy rentowe rozumie się m.in. jednostki organizacyjne Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych określone w przepisach o systemie ubezpieczeń społecznych,

właściwe do wydawania decyzji. Jednak jednostki organizacyjne organu rentowego

w postaci oddziałów, które są właściwe do wydawania decyzji, choć mają zdolność

sądową i procesową jako organ rentowy na mocy art. 460 § 1 k.p.c., to - w

przeciwieństwie do ZUS - nie posiadają osobowości prawnej. Zatem, w ocenie

Sądu Apelacyjnego, „oddziały ZUS mogą więc jako strony postępowania

realizować swą zdolność postulacyjną przez ustanawianie pełnomocników

procesowych, ale tylko z spośród adwokatów i radców prawnych - art. 87 § 1 k.p.c.

Nie

są

jednak ustawowo

upoważnione

do

działania

w procesie

przez

pełnomocników procesowych będących pracownikami, skoro oddział nie jest ani

osobą prawną ani przedsiębiorcą, dla których takie upoważnienie wynika z art. 87

§ 2 k.p.c. W konsekwencji ustanowienie przez oddział ZUS pracownika swym

pełnomocnikiem procesowym, oznacza upoważnienie osoby spoza ustawowego

kręgu, który dla tej strony jest zakreślony normą art. 87 § 1 k.p.c.”. Z kolei organem

oddziału ZUS jest jego dyrektor i to on może ustanowić zawodowego

pełnomocnika do reprezentowania oddziału, organem takim nie jest zastępca

dyrektora, który z racji swojego stanowiska może zastępować dyrektora, ale nie

jednostkę organizacyjną ZUS.

Sąd Apelacyjny powołał się przy tym uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 13 października 2011 r., II UZP 6/11, (OSNP 2012 nr 5-6, poz.

69) wpisaną do księgi zasad prawnych. Nadaje ona, w ocenie Sądu Apelacyjnego,

prawidłowy kierunek wykładni art. 87 § 2 k.p.c., negujący dotychczas powszechnie

stosowaną praktykę ustanawiania zatrudnianych przez ZUS pracowników, którzy

nie legitymowali się statusem radcy prawnego, pełnomocnikami procesowymi

organu rentowego. W konsekwencji Sąd Apelacyjny odrzucił apelację organu

rentowego jako niedopuszczalną na podstawie art. 373 k.p.c. w związku z art. 370

k.p.c.

W zażaleniu na to postanowienie organ rentowy, reprezentowany przez

radcę prawnego, domagał się jego uchylenia w całości, zarzucając mu naruszenie

art. 38 k.c. w związku z art. 331 § 1 k.c., art. 73 ust. 1 ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz. U. z

2009 r. Nr 205, poz.1585 ze zm., zwanej dalej ustawą systemową), § 2 ust. 2 pkt 1

statutu

Zakładu

Ubezpieczeń

Społecznych

stanowiącego

załącznik

do

Rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 13 stycznia 2011 r. w

sprawie nadania statutu Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 18, poz.

93, zwanego dalej statutem Zakładu) przez przyjęcie, że zastępca dyrektora

oddziału nie jest upoważniony do reprezentowania oddziału, w tym do

sporządzenia i wniesienia apelacji.

Wnoszący zażalenie podniósł, że oddział jako jednostka organizacyjna ZUS

nie może działać bezpośrednio, lecz przez swoje „organy”. Osoba prawna działa

przez swoje organy w sposób przewidziany w ustawie i w opartym na niej statucie

(art. 38 k.c.), a do jednostek organizacyjnych niebędących osobami prawnymi,

którym ustawa przyznaje zdolność prawną, stosuje się odpowiednio przepisy o

osobach prawnych (art. 331 § 1 k.c.).

W ocenie wnoszącego zażalenie, prawo do reprezentacji oddziału przez

innego pracownika niczym nie różni się od prawa reprezentacji go przez dyrektora

oddziału i może być udzielone przez Prezesa ZUS bezpośrednio lub za

pośrednictwem dyrektora oddziału. Prezes ZUS bowiem, jako organ ZUS

reprezentujący Zakład na zewnątrz (art. 72 i art. 73 ustawy systemowej), może na

podstawie § 2 ust 2 pkt 1 statutu Zakładu upoważnić - w określonym przez siebie

zakresie - pracowników Zakładu i inne osoby do reprezentowania Zakładu.

Reprezentowanie Zakładu obejmuje także jego jednostki organizacyjne, którymi w

świetle art. 67 ust 1 ustawy systemowej są centrala i terenowe jednostki

organizacyjne, zaś jednostki terenowe to oddziały, podlegające im inspektoraty i

biura terenowe (§ 8 statutu Zakładu). „Upoważnienie do reprezentowania Zakładu

może zostać udzielone bezpośrednio każdemu pracownikowi przez Prezesa ZUS,

bądź jest udzielane pracownikowi, dyrektorowi oddziału, ten ma prawo udzielenia

upoważnienia dalszym pracownikom, w tym zastępcy dyrektora czy innym

pracownikom”. Wnoszący zażalenie podkreślił, że do wykazania prawa do

reprezentacji oddziału wystarczające jest złożenie pełnomocnictwa dyrektora

oddziału. W orzecznictwie Sądu Najwyższego (uchwała z dnia 3 listopada 2010 r.,

I UZP 2/10, wyrok z dnia 8 stycznia 2008 r., I UK 172/07, postanowienie z dnia 5

sierpnia 2005 r., II UZ 48/05, OSNP 2006 nr 11-12, poz. 196) przyjmuje się, że nie

zachodzi nieważność postępowania w sytuacji, gdy do akt sprawy zostało złożone

pełnomocnictwo udzielone (podpisane) przez dyrektora oddziału ZUS bez

dołączenia dokumentu potwierdzającego, że dyrektor oddziału został do tego

upoważniony przez Prezesa ZUS. Pogląd ten został podtrzymany w wyroku z dnia

16 czerwca 2009 r., I UK 24/09 (niepublikowany).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zażalenie jest uzasadnione, ponieważ Sąd Apelacyjny nazbyt pospiesznie

odwołał się do nieadekwatnej w rozpoznawanej sprawie tezy uchwały składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 13 października 2011 r., II UZP 6/11

(OSNP 2012 nr 5-6, poz. 69), której „zapatrywania podzielił”, tyle że Sąd ten

uprzednio nie zapoznał się z uzasadnieniem tej uchwały wpisanej do księgi zasad

prawnych. Wyrażone w wymienionej uchwale stanowisko, że pracownik Zakładu

Emerytalno-Rentowego

Ministerstwa

Spraw

Wewnętrznych

i

Administracji

niebędący radcą prawnym nie może być pełnomocnikiem procesowym Dyrektora

tego Zakładu w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych (art. 87 § 1 i 2

k.p.c.), jest adekwatne tylko do niebędących radcami prawnymi pracowników

wojskowych organów rentowych, które nie będąc osobami prawnymi ani nie

korzystając

z takiego

pełnomocnictw

statusu (przymiotu) prawnego,

procesowych

pracownikom

nie mogą udzielać

niebędącym

profesjonalnymi

pełnomocnikami procesowymi.

Natomiast Zakład Ubezpieczeń Społecznych jest państwową jednostką

organizacyjną posiadającą osobowość prawną (art. 66 ust. 1 ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, jednolity tekst: Dz.U. z

2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.), w której skład wchodzą centrala oraz jednostki

terenowe (art. 67 tej ustawy), które jako organizacyjne (składowe) części osoby

prawnej wydają decyzje w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych,

korzystając z udzielonych im kompetencji przez Prezesa Zakładu. W takim istotnie

dość złożonym organizacyjno-prawnym postrzeganiu sprawy to nie oddziały

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych są odrębnymi organami rentowymi, ale

korzystający z przymiotu osoby prawnej Zakład Ubezpieczeń Społecznych. W

konsekwencji także pracownicy jego oddziałów, nawet niebędący radcami

prawnymi (profesjonalnymi pełnomocnikami procesowymi), mogą być na podstawie

art. 87 § 2 zdanie drugie k.p.c. pełnomocnikami procesowymi w sprawach odwołań

od decyzji wydawanych przez jednostki organizacyjne Zakładu (oddziały).

Podzielając takie stanowisko, które zajął Sąd Najwyższy w dwóch

równobrzmiących uchwałach z: dnia 24 stycznia 2012 r., III UZP 3/11 oraz z dnia 9

lutego 2012 r., I UZP 10/11 (obie dotychczas niepublikowane), skład orzekający

postanowił reformatoryjnie jak w sentencji (art. 3941 § 3 w związku z art. 39815 § 1

zdanie pierwsze k.p.c.), podkreślając, że w rozpoznawanej sprawie Sąd pierwszej

instancji uznał, iż niebędąca radcą prawnym pracownica organu rentowego (główny

specjalista) K. B. korzystała z pełnomocnictwa „w aktach sprawy IV U …/10”,

natomiast zastępca dyrektora S. F. przedłożyła na żądanie Sądu Apelacyjnego

brakujące pełnomocnictwo w postępowaniu apelacyjnym.