I UZ 55/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I UZ 55/11

POSTANOWIENIE

Dnia 21 lutego 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Romualda Spyt (przewodniczący)

SSN Józef Iwulski

SSA Maciej Piankowski (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania D. M.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o rentę z tytułu niezdolności do pracy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 21 lutego 2012 r.,

zażalenia organu rentowego na postanowienie Sądu Apelacyjnego

z dnia 25 października 2011 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie.

UZASADNIENIE

Postanowieniem z dnia 25 października 2011 r. Sąd Apelacyjny Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych odrzucił apelację Zakładu Ubezpieczeń Społecznych od

wyroku Sądu Okręgowego z 25 stycznia 2011 r. rozstrzygającego w przedmiocie

odwołania D. M. w sprawie o rentę z tytułu niezdolności do pracy.

Sąd Apelacyjny wyjaśnił, że zarządzeniem z dnia 25 sierpnia 2011 r.

wezwano organ rentowy do usunięcia braku apelacji poprzez wykazanie

umocowania do wniesienia apelacji w terminie tygodnia pod rygorem jej

odrzucenia. W wykonaniu zobowiązania organ rentowy przedłożył pełnomocnictwo

dla S. F. do reprezentowania ZUS w sprawie z odwołania D. M. wystawione przez

dyrektora II Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.

Sąd

Apelacyjny

zważył,

że

apelacja

podlega

odrzuceniu,

jako

niedopuszczalna gdyż została wniesiona przez pracownika organu rentowego,

który nie może być pełnomocnikiem tegoż organu w sprawach z zakresu

ubezpieczeń społecznych. Zgodnie z art. 87 § 1 k.p.c. pełnomocnikiem może być

adwokat lub radca prawny, natomiast w myśl § 2 cytowanego artykułu

pełnomocnikiem osoby prawnej lub przedsiębiorcy może być również pracownik tej

jednostki albo jej organu nadrzędnego. Zakład Ubezpieczeń Społecznych posiada

osobowość prawną (art. 66 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych, tekst jednolity Dz. U. 2009 r., Nr 205, poz. 1585 ze zm.).

Trzeba mieć jednak na uwadze treść art. 460 § 1 k.p.c., wskazującego, że w

sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych zdolność sądową i procesową ma

organ rentowy, przez który zgodnie z art. 476 § 4 pkt 1 k.p.c., rozumie się jednostki

organizacyjne Zakładu Ubezpieczeń Społecznych określone w przepisach o

systemie ubezpieczeń społecznych właściwe do wydawania decyzji w sprawach

świadczeń. W sprawach tego rodzaju przed sądem występuje zatem wyłącznie

oddział, który nie ma osobowości prawnej, ale ma zdolność sądową wynikającą z

art. 460 k.p.c., niezależną od zdolności sądowej ZUS jako osoby prawnej.

Konsekwencją powyższego jest niemożność reprezentowania oddziału ZUS przez

jego pracownika na podstawie art. 87 § 1 k.p.c., a więc i dokonania czynności

procesowej w postaci podpisania i wniesienia środka odwoławczego. Prawa tego

nie można również wyprowadzić z przepisów regulujących strukturę Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych (statut Zakładu Ubezpieczeń Społecznych stanowiący

załącznik do rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 13 stycznia

2011 r. w sprawie nadania statutu Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych, Dz. U. Nr

18, poz. 93 i wydany na jego podstawie regulamin organizacyjny Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych). O ile bowiem można twierdzić o możliwości

reprezentowania oddziału ZUS jako organu rentowego w rozumieniu art. 476 § 4

pkt 1 k.p.c. przez dyrektora jako osobę nią kierującą (§ 28 regulaminu), o tyle

byłoby to nieuprawnione w stosunku do pozostałych pracowników oddziału, w tym i

zastępcy dyrektora. Jednocześnie za niemożliwe należy uznać zatwierdzenie

przedmiotowej czynności procesowej, jako dokonanej przez osobę, która w świetle

ustawy procesowej w ogóle nie może być pełnomocnikiem.

W zażaleniu Zakład Ubezpieczeń Społecznych II zaskarżył w całości

powyższe postanowienie domagając się jego uchylenia. Organ rentowy zarzucił

naruszenie art. 38 k.c. w związku z art. 331 § 1 k.c., art. 73 ust. 1 ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, § 2 ust. 2 pkt 1 statutu

Zakładu stanowiącego załącznik do rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki

Społecznej z dnia 13 stycznia 2011 r. w sprawie nadania statutu Zakładowi

Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z dnia 27 stycznia 2011 r.) przez przyjęcie, że

zastępca dyrektora oddziału nie jest upoważniony do reprezentowania oddziału, w

tym do sporządzenia, wniesienia apelacji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Zażalenie jest uzasadnione.

Wstępnie należy wskazać, że w sprawie nie miała zastosowania uchwała

powiększonego składu Sądu Najwyższego z dnia 13 października 2011 r., II UZP

6/11, w której przyjęto, że pracownik Zakładu Emerytalno – Rentowego

Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji niebędący radcą prawnym nie

może być pełnomocnikiem procesowym Dyrektora tego Zakładu w sprawach z

zakresu ubezpieczeń społecznych (art. 87 § 1 i 2 k.p.c.) - uchwale tej nadano moc

zasady prawnej. W uchwale Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, że Dyrektor Zakładu

Emerytalno – Rentowego MSWiA będący stroną w sprawie z zakresu ubezpieczeń

społecznych nie ma osobowości prawnej i nie jest też przedsiębiorcą, nie może

więc skutecznie ustanowić swojego pracownika pełnomocnikiem procesowym, gdyż

nie są spełnione przesłanki art. 87 § 2 k.p.c.

Inne

uregulowania

prawne

odnoszą

się

do

Zakładu

Ubezpieczeń

Społecznych (dalej oznaczanego jako „Zakład”). Organizację, zasady działania i

finansowania Zakładu określa - zgodnie z art. 2 ust. 1 pkt 6 - ustawa z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jednolity Dz. U. z

2009 r. Nr 205, poz. 1585 z późniejszymi zmianami; dalej określana jako „ustawa”).

Trzeba mieć na względzie, że Zakład występuje w różnych rolach niemieszczących

się w systemie ubezpieczeń społecznych, np. jako pracodawca oraz jako właściciel

mienia niezbędnego do prowadzenia działalności (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 4 października 2007 r., I PZ 17/07, OSNP 2008, nr 21-22,

poz. 318).

Zakład jest państwową jednostką organizacyjną i posiada osobowość

prawną, o czym stanowi art. 66 ust. 1 zdanie pierwsze ustawy. Zgodnie z art. 67

ust. 1 ustawy w skład Zakładu wchodzą centrala oraz terenowe jednostki

organizacyjne. W myśl art. 72 ustawy organami Zakładu są Prezes Zakładu;

Zarząd, którego przewodniczącym jest z urzędu Prezes Zakładu oraz Rada

Nadzorcza Zakładu. W art. 73 ust. 1 ustawy przewidziano, że działalnością Zakładu

kieruje Prezes Zakładu, który reprezentuje Zakład na zewnątrz. Ponadto z mocy

ust. 3 pkt 7 tego artykułu do zakresu działania Prezesa Zakładu należy spełnianie

funkcji pracodawcy w rozumieniu przepisów Kodeksu pracy.

Określenie szczegółowej struktury organizacyjnej Zakładu oraz zakres

rzeczowy działania centrali i terenowych jednostek organizacyjnych Zakładu

ustawodawca (zgodnie z art. 74 ust. 5 pkt 1 ustawy) pozostawił ministrowi

właściwemu do spraw zabezpieczenia społecznego. W ramach tej delegacji w dniu

13 stycznia 2011 r. Minister Pracy i Polityki Społecznej wydał rozporządzenie w

sprawie nadania statutu Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 18, poz.

93). Statut Zakładu stanowi, że do kompetencji jego Prezesa należą sprawy

określone w art. 73 ust. 3 ustawy, czyli m.in. tworzenie, przekształcanie i znoszenie

terenowych jednostek organizacyjnych oraz określanie ich siedziby, właściwości

terytorialnej i rzeczowej; powoływanie i odwoływanie kierowników jednostek

organizacyjnych Zakładu, ich zastępców oraz głównych księgowych; a także

spełnianie funkcji pracodawcy w rozumieniu przepisów Kodeksu pracy (§ 2 ust. 1

statutu).

Prezes Zakładu może upoważnić pracowników Zakładu i inne osoby do

reprezentowania Zakładu w określonym przez niego zakresie, z prawem udzielenia

dalszych pełnomocnictw, a także może upoważnić pracowników Zakładu do

wydawania decyzji w określonych przez niego sprawach (§ 2 ust. 2 statutu).

Ponadto do kompetencji Prezesa Zakładu należy wydawanie aktów wewnętrznych

oraz nadawanie Zakładowi regulaminu organizacyjnego (§ 2 ust. 3 statutu). Prezes

Zakładu realizuje zadania należące do zakresu jego działania m.in. za pomocą

terenowych jednostek organizacyjnych Zakładu (§ 2 ust. 4 statutu), którymi są

oddziały oraz podlegające im inspektoraty i biura terenowe (§ 8 ust. 1 statutu).

Odziałem Zakładu kieruje dyrektor, a inspektoratem i biurem terenowym kierownik, odpowiednio: inspektoratu albo biura terenowego (§ 8 ust. 2 statutu).

Regulamin organizacyjny Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (w brzmieniu

uwzględniającym zmiany wynikające z zarządzenia Nr 51 Prezesa Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych z dnia 29 września 2011 r.) przewiduje w § 5 pkt 2, że

Prezes Zakładu może umocować pracowników Zakładu i inne osoby do

reprezentowania Zakładu i podejmowania decyzji w imieniu Prezesa Zakładu lub

Zakładu w określonych przez niego sprawach. Według § 5 pkt 4 poz. 4 regulaminu

Prezes Zakładu spełnia funkcje pracodawcy w rozumieniu przepisów Kodeksu

pracy.

Zgodnie z art. 83 ust. 1, ust. 2 i ust. 5 ustawy decyzje w zakresie

indywidualnych spraw wydaje Zakład, a od decyzji Zakładu przysługuje odwołanie

do

właściwego

postępowania

sądu

według

cywilnego.

zasad

Odwołanie

określonych

wnosi

się

w przepisach

na

piśmie

do

Kodeksu

jednostki

organizacyjnej Zakładu, która wydała decyzję, lub do protokołu sporządzonego

przez tę jednostkę.

Przepisy Kodeksu postępowania cywilnego stanowią, że zdolność sądową i

procesową w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych ma organ rentowy

(art. 460 § 1 k.p.c.). Przez organy rentowe rozumie się jednostki organizacyjne

Zakładu określone w przepisach o systemie ubezpieczeń społecznych, właściwe do

wydawania decyzji w sprawach świadczeń (art. 467 § 4 pkt 1 k.p.c.).

Samodzielność

procesowa

jednostki

organizacyjnej

Zakładu

została

zaakcentowana w wyrokach Sądu Najwyższego z dnia 8 stycznia 2008 r., I UK

172/07 (OSNP 2009 nr 3-4, poz. 51) oraz z dnia 16 czerwca 2009 r., I UK 24/09

(LEX nr 518067).

Z analizy treści powyższych przepisów ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych, statutu Zakładu, a także regulaminu organizacyjnego Zakładu

regulujących ustrój, zadania i kompetencje wynika, że jest to jednostka

organizacyjna (osoba prawna), która jako całość jest organem administracji

publicznej (art. 66 ust. 4 ustawy). Oddziały Zakładu jako części osoby prawnej,

którą jest Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie mają samodzielnych zadań,

niezależnych od kompetencji Zakładu. Zadania jednostek organizacyjnych Zakładu

są wprost emanacją zadań Zakładu, a powołanie (wyodrębnienie) ich w strukturze

Zakładu ma na celu jedynie funkcjonalną decentralizację obsługi ubezpieczonych.

Zgodnie z art. 268a k.p.a. organ administracji publicznej może w formie

pisemnej upoważniać pracowników kierowanej jednostki organizacyjnej do

załatwiania spraw w jego imieniu w ustalonym zakresie, a w szczególności do

wydawania decyzji administracyjnych, postanowień i zaświadczeń. W roli

samodzielnych organów administracyjnych nie występują więc jej wewnętrzne

organy, ani terenowe jednostki organizacyjne, mające kompetencje do działania w

jej imieniu. Zakład wykonuje swoje podstawowe zadania z zakresu ubezpieczeń

społecznych za pośrednictwem terenowych jednostek organizacyjnych. W ramach

prowadzonej działalności posługuje się środkami prawnymi właściwymi organom

administracji publicznej, a więc przede wszystkim wydaje decyzje administracyjne

(por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 maja

2007 r.,

II

GSK 16/07,

LEX nr 351057

oraz wyrok

Naczelnego

Sądu

Administracyjnego w Warszawie z dnia 22 marca 2007 r., II GSK 359/06, LEX nr

321271).

Wyjaśniając

natomiast

procesową

pozycję

Zakładu

i

jej

jednostek

organizacyjnych Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 13 września 2011 r., I UK 78/11

(niepublikowane) wskazał, że w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych

zdolność sądową i procesową mają, zgodnie z art. 460 § 1 in fine k.p.c., organy

rentowe, przez które rozumie się, między innymi, jednostki organizacyjne Zakładu

określone w przepisach o systemie ubezpieczeń społecznych, właściwe do

wydawania decyzji w sprawach świadczeń (art. 476 § 4 pkt 1 k.p.c.). Jednostkami

tymi są terenowe jednostki organizacyjne Zakładu stanowiące jego oddziały.

Zdolność procesowa organu rentowego ma swoje oparcie bezpośrednio w ustawie,

a nie w pełnomocnictwie udzielonym przez Prezesa Zakładu, a posiadanie przez

organ rentowy zdolności procesowej oznacza zdolność do dokonywania przez

jednostkę organizacyjną będącą takim organem wszystkich czynności procesowych

(por. między innymi wyroki z dnia 8 stycznia 2008 r., I UK 172/08, OSNP 172/07,

OSNP 2009 nr 3-4, poz. 51 oraz z dnia 16 czerwca 2009 r., I UK 24/09, LEX nr

518067). Dyrektor Oddziału ZUS działa jako osoba uprawniona do działania w

imieniu organu rentowego (art. 460 § 1 k.p.c., art. 476 § 4 pkt 1 k.p.c. w związku z

art. 67 § 1 k.p.c. i § 8 ust. 1 i ust. 2 statutu w związku z art. 67 ust. 1 pkt 2 i art. 74

ust. 5 ustawy systemowej).

Sąd Apelacyjny uznał, że apelacja organu rentowego podlega odrzuceniu,

gdyż została wniesiona przez pracownika organu rentowego, który nie może być

pełnomocnikiem tego organu w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych.

Na gruncie poczynionych wyżej wyjaśnień należy stwierdzić, że prawidłowo

Sąd Apelacyjny przyjął, że Zakład ma osobowość prawną, a zatem przed sądem

mogą go reprezentować pracownicy, co wynika z art. 87 § 2 k.p.c. Zgodnie z treścią

tego przepisu pełnomocnikiem osoby prawnej może być również pracownik tej

jednostki albo jej organu nadrzędnego.

Ustawa przewiduje, że kompetencje organów Zakładu określa statut

Zakładu. Tym samym dopuszcza możliwość ograniczenia kompetencji Prezesa

jako piastuna organu na rzecz innych pracowników Zakładu. Prezes Zakładu,

udzielając pracownikom Zakładu upoważnienia do reprezentowania Zakładu oraz

do wydawania decyzji w określonych przez niego sprawach, nie upoważnia tych

pracowników do działania w swoim imieniu (imieniu Prezesa), lecz w imieniu

Zakładu jako organu. Zatem Dyrektor Oddziału staje się, na podstawie

upoważnienia udzielonego przez Prezesa, podmiotem personifikującym ZUS jako

organ, a nie pełnomocnikiem Prezesa ZUS. Upoważnienie do wydawania decyzji

administracyjnych w imieniu ZUS udzielone pracownikowi przez Dyrektora Oddziału

działającego w imieniu ZUS nie jest sprzeczne z treścią art. 268a k.p.a. (por. wyrok

Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 maja 2007 r., II GSK

16/07, LEX nr 351057).

Biorąc powyższe pod uwagę należy stwierdzić, że w sprawach z zakresu

ubezpieczeń społecznych stroną jest Zakład Ubezpieczeń Społecznych (będący

osobą prawną), który działa przez swoje oddziały jako jednostki organizacyjne,

będące właściwe do wydania decyzji w sprawach świadczeń (choć pozbawione

osobowości prawnej). Wprawdzie Zakład w postępowaniu odwoławczym działa

poprzez swoje oddziały, jako jednostki organizacyjne, jednakże działania te

odnoszą skutek bezpośrednio wobec Zakładu, a nie tylko wobec danej jednostki.

Inaczej rzecz ujmując rozstrzygnięcie konkretnej sprawy między ubezpieczonym a

oddziałem Zakładu wywołuje wszelkie konsekwencje materialno-procesowe także

wobec Zakładu.

Z treści uzasadnienia zaskarżonego postanowienia można wywieźć, że w

ocenie Sądu Apelacyjnego osoba która podpisała apelację jest pracownikiem

oddziału Zakładu, a zatem jednostki organizacyjnej pozbawionej osobowości

prawnej, co w konsekwencji oznacza, że nie mogła ona być pełnomocnikiem na

podstawie art. 87 § 2 k.p.c.

Pracodawcą może być - według art. 3 k.p. – nie tylko osoba prawna, ale

także jednostka organizacyjna zatrudniająca pracowników, choćby nie posiadała

osobowości prawnej. Przepisy Kodeksu pracy nie wyjaśniają jakie warunki musi

spełniać dany podmiot, aby uzyskać status jednostki organizacyjnej zdolnej do

zatrudniania pracowników. W doktrynie i orzecznictwie wskazano, że jednostka

organizacyjna może być pracodawcą, jeśli: jest dopuszczona przez prawo, ma

uregulowany sposób kierowania swoimi sprawami i reprezentacji w stosunkach

zewnętrznych oraz ma majątek wyodrębniony od majątku założycieli lub członków

(por. np. T. Liszcz, Prawo pracy, Warszawa 2007, s. 108-110; wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 19 kwietnia 1979 r., I PR 16/79, PiZS 1980 nr 10, s. 69).

Konieczną przesłanką uznania jednostki organizacyjnej za pracodawcę jest

wyposażenie kierownika tej jednostki w uprawnienia do zatrudniania i zwalniania

pracowników (por. A.M. Świątkowski, Indywidualne prawo pracy, Gdańsk-Kraków

2001, s. 297). W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmowano, że każda osoba

prawna (poza Skarbem Państwa) ma zdolność do bycia pracodawcą w rozumieniu

art. 3 k.p. dla zatrudnionych przez nią pracowników, chyba że dla niektórych z nich

za pracodawcę należy uznać jednostkę organizacyjną stanowiącą jakąś jej część

składową (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 listopada 1991 r., I PRN 47/91,

OSP 1992, z. 7-8, poz. 151).

Jeżeli wewnętrzna jednostka organizacyjna jest upoważniona do zawierania

umów o pracę w imieniu kierownictwa podmiotu, w skład którego wchodzi (lub

nawiązywania w inny sposób stosunków pracy), z osobami przyjmowanymi w niej

do pracy, to sama nie jest pracodawcą, lecz zatrudnia pracowników w imieniu

pracodawcy, którym jest wielozakładowy podmiot zatrudniający – pracodawca (tak

np. G. Goździewicz (w:) Kodeks pracy. Komentarz, LEX 2011, teza 7 do art. 3 k.p.).

Pracodawcami w omawianym znaczeniu nie są jednostki organizacyjne

przedsiębiorstw i innych organizacji, które mają samodzielność tylko w zakresie

wykonywania zadań, np. wydziały lub oddziały produkcyjne przedsiębiorstw (por. Z.

Hajn, Pojęcie pracodawcy po nowelizacji kodeksu pracy, PiZS 1997, nr 5, s. 21; L.

Florek, T. Zieliński, Prawo pracy, 2003, s. 50-51; Z. Salwa, Kodeks pracy po

nowelizacji. Komentarz, Bydgoszcz 1996, s. 12; W. Sanetra (w:) J. Iwulski, W.

Sanetra, Kodeks pracy, Kodeks pracy. Komentarz, Warszawa 1999, s. 19).

Uwzględniając powyższe poglądy oraz regulacje prawne kształtujące organizację

Zakładu

należy

stwierdzić,

że

dyrektorzy

oddziałów

Zakładu

posiadają

samodzielność jedynie w zakresie powierzonych im przez Prezesa Zakładu zadań.

W zakresie spraw pracowniczych dyrektorzy oddziałów działają na podstawie

art. 31 § 1 k.p.

Rozważając, który podmiot jest pracodawcą dla pracowników wykonujących

pracę w jednostkach organizacyjnych Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, a więc

czy Zakład, czy też ta jednostka organizacyjna należy powtórzyć, że to Zakład a nie

jego jednostki organizacyjne posiada osobowość prawną. Tym samym z pewnością

zdolność do zatrudniania pracowników posiada Zakład, natomiast rozstrzygnięcia

wymagało, czy status pracodawców posiadają także jednostki organizacyjne

Zakładu, czyli np. jego oddziały. Podejmując się udzielenie odpowiedzi na to

pytanie należy wskazać, że w związku z wejściem w życie ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych i utratą mocy ustawy z dnia 25 listopada 1986 r. o

organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 1989 r. Nr 25, poz.

137 z późn. zm.) ustawodawca w art. 113c – wśród przepisów przejściowych i

końcowych ustawy systemowej – postanowił między innymi, że stroną stosunków

pracy

pracowników

zatrudnionych

w

Zakładzie

Ubezpieczeń

Społecznych

działającym na podstawie art. 7 ustawy z dnia 25 listopada 1986 r. o organizacji i

finansowaniu ubezpieczeń społecznych, staje się Zakład. Ponadto, o czym już była

mowa wcześniej, w myśl w myśl art. 73 ust. 1 ustawy, działalnością Zakładu kieruje

Prezes Zakładu, który reprezentuje Zakład na zewnątrz. Z mocy ust. 3 pkt 7 tego

artykułu do zakresu działania Prezesa Zakładu należy spełnianie funkcji

pracodawcy w rozumieniu przepisów Kodeksu pracy. Również Statut ZUS stanowi,

że do kompetencji Prezesa Zakładu należy spełnianie funkcji pracodawcy w

rozumieniu przepisów Kodeksu pracy (§ 2 ust. 1 statutu). Ponadto analiza

przepisów ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (art. 76-78) prowadzi do

wniosku,

że

wewnętrzne

jednostki

organizacyjne

Zakładu

nie

posiadają

wystarczająco wyodrębnionego majątku i samodzielności w zakresie jego

wykorzystywania, co także jest konieczne dla uzyskania statusu pracodawcy.

Zgodnie z art. 77 ust. 1 ustawy Zakład gospodaruje swoim mieniem oraz prowadzi

samodzielną gospodarkę finansową w ramach posiadanych środków. Przepisy § 23

Regulaminu organizacyjnego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych stanowią, że

zadania określone w regulaminie obejmujące zarządzanie Zakładem realizują

komórki organizacyjne Centrali Zakładu w szczególności poprzez zapewnienie

terenowym jednostkom organizacyjnym niezbędnej pomocy organizacyjno –

technicznej i finansowej, umożliwiającej sprawną realizację zadań. Komórki

organizacyjne Centrali Zakładu wykonują ponadto nadzór funkcjonalny nad

działalnością wewnętrznych komórek organizacyjnych.

Regulamin organizacyjny Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (w brzmieniu

uwzględniającym zmiany wynikające z zarządzenia Nr 51 Prezesa Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych z dnia 29 września 2011 r.) przewiduje w § 5 pkt 2, że

Prezes Zakładu może umocować pracowników Zakładu i inne osoby do

reprezentowania Zakładu i podejmowania decyzji w imieniu Prezesa Zakładu lub

Zakładu w określonych przez niego sprawach. Według § 5 pkt 4 poz. 4 regulaminu

Prezes Zakładu spełnia funkcje pracodawcy w rozumieniu przepisów Kodeksu

pracy.

Dyrektorzy

oddziałów

Zakładu

posiadają

kompetencje

w

zakresie

wykonywania czynności związanych z funkcją pracodawcy jedynie w granicach i na

podstawie udzielonych umocowań (§ 28 pkt 1 poz. 4 regulaminu organizacyjnego

ZUS).

Wobec treści powyższych uregulowań należy przyjąć, że pracodawcą dla

pracowników wykonujących prace w jednostkach organizacyjnych Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych jest Zakład, nie zaś jego wewnętrzne jednostki.

Jakkolwiek przepisy prawa przewidują funkcjonowanie terenowych jednostek

organizacyjnych Zakładu, ale chodzi tutaj jedynie o spełnianie roli procesowej w

postępowaniu sądowym w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych. Przepisy

prawa materialnego nie pozwalają na ich wyodrębnienie jako pracodawców.

Dyrektorzy oddziałów dokonują czynności w sprawach z zakresu prawa pracy w

imieniu i na rzecz Zakładu a nie jednostki organizacyjnej w której są zatrudnieni.

Podstawą do wykonywania tych czynności jest upoważnienie udzielone przez

Prezesa Zakładu, zaś podstawą są powołane wyżej przepisy ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych, Statutu oraz regulaminu organizacyjnego Zakładu.

Terenowe jednostki organizacyjne nie posiadają też wyodrębnionego od Zakładu

majątku w oparciu o który mogłyby samodzielnie funkcjonować.

Oznacza to, że pracownik Zakładu Ubezpieczeń Społecznych niebędący

radcą prawnym wykonujący pracę w jednostce organizacyjnej (oddziale) może być

pełnomocnikiem organu rentowego, gdyż spełnione zostały warunki określone w

art. 87 § 2 k.p.c.

Należy też zaznaczyć, że Sąd Najwyższy rozważał już kwestię nieważności

postępowania wynikającą z braku umocowania pracownika ZUS (zatrudnionego

w oddziale Zakładu) niebędącego radcą prawnym. W wyroku z dnia 16 czerwca

2009 r., I UK 24/09 (LEX nr 518067) Sąd Najwyższy stwierdził, że starszy inspektor

jest umocowany do wniesienia apelacji w imieniu pozwanego, zostało mu udzielone

pełnomocnictwo do reprezentowania pozwanego w sprawie. Pozwany posiada

osobowość prawną (art. 66 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych) i

mógł ustanowić pełnomocnikiem procesowym swego pracownika (art. 87 § 2

k.p.c.). Pełnomocnictwo to nie musiało pochodzić od Prezesa Zakładu, gdyż

dyrektor oddziału pozwanego może udzielić pełnomocnictwa procesowego do

zastępstwa oddziału w postępowaniu sądowym w sprawach z zakresu ubezpieczeń

społecznych (por. wyrok Sądu Najwyższego z 8 stycznia 2008 r., I UK 172/07,

OSNP 2009 nr 3-4, poz. 51). Podstawą prawną jest art. 460 § 1 k.p.c., który

stanowi, że zdolność sądową i procesową w tych sprawach ma organ rentowy, tj.

jednostka organizacyjna Zakładu określona w przepisach o systemie ubezpieczeń

społecznych, właściwa do wydawania decyzji w sprawach świadczeń (art. 476 § 4

pkt 1 k.p.c.). Zdolność sądowa i procesowa organu rentowego w rozumieniu

art. 460 § 1 k.p.c. ma zatem oparcie bezpośrednio w ustawie, a nie w

pełnomocnictwie udzielonym przez Prezesa ZUS. Posiadanie przez organ rentowy

zdolności procesowej oznacza zdolność do dokonywania przez jednostkę

organizacyjną będącą takim organem wszystkich czynności procesowych, łącznie z

udzielaniem pełnomocnictwa procesowego.

Ponadto Sąd Najwyższy w uchwałach z dnia 24 stycznia 2012 r. (III UZP

3/11) oraz z dnia 9 lutego 2012 r. (I UZP 10/11) – dotychczas niepublikowanych stwierdził, że pracownik Zakładu Ubezpieczeń Społecznych niebędący radcą

prawnym, wykonujący pracę w oddziale Zakładu, może być pełnomocnikiem tego

oddziału w sprawach z odwołań od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.

Z tych motywów orzeczono jak w sentencji (art. 3941 § 3 k.p.c. i art. 39815 § 1

zdanie pierwsze k.p.c.).