I UZ 54/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I UZ 54/11

POSTANOWIENIE

Dnia 2 marca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Teresa Flemming-Kulesza (przewodniczący)

SSN Józef Iwulski

SSA Maciej Piankowski (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania M. Ł.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych II Oddziałowi

o prawo do renty rodzinnej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 2 marca 2012 r.,

zażalenia organu rentowego na postanowienie Sądu Apelacyjnego

z dnia 25 października 2011 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 25 października 2011 r. Sąd Apelacyjny Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych odrzucił apelację Zakładu Ubezpieczeń Społecznych II

Oddziału od wyroku Sądu Okręgowego z dnia 24 stycznia 2011 r. zmieniającego

decyzję organu rentowego z dnia 26 października 2010 r. i przyznającego M. Ł.

prawo do renty rodzinnej od dnia 1 października 2010 r. do dnia 21 grudnia 2010 r.

Sąd Apelacyjny wyjaśnił, że zgodnie z art. 87 § 1 k.p.c. pełnomocnikiem

może być adwokat lub radca prawny, natomiast w myśl § 2 cytowanego artykułu

pełnomocnikiem osoby prawnej lub przedsiębiorcy może być również pracownik tej

jednostki albo jej organu nadrzędnego. Niewątpliwie Zakład Ubezpieczeń

Społecznych posiada osobowość prawną. Trzeba mieć jednak na uwadze treść art.

460 § 1 k.p.c., wskazującego, że w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych

zdolność sądową i procesową ma organ rentowy, przez który zgodnie z art. 476 § 4

pkt 1 k.p.c., rozumie się jednostki organizacyjne Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

określone w przepisach o systemie ubezpieczeń społecznych właściwe do

wydawania decyzji w sprawach świadczeń. W sprawach tego rodzaju przed sądem

występuje zatem wyłącznie oddział, który nie ma osobowości prawnej, ale ma

zdolność sądową wynikającą z art. 460 k.p.c., niezależną od zdolności sądowej

ZUS

jako

osoby

prawnej.

Konsekwencją

powyższego

jest

niemożność

reprezentowania oddziału ZUS przez jego pracownika na podstawie art. 87 § 1

k.p.c., a więc i dokonania czynności procesowej w postaci podpisania i wniesienia

środka odwoławczego. Jednocześnie prawo to nie wynika z przepisów regulujących

strukturę Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, o ile bowiem można twierdzić o

możliwości reprezentowania oddziału ZUS jako organu rentowego w rozumieniu

art. 476 § 4 pkt 1 k.p.c. przez dyrektora jako osobę nim kierującą, o tyle byłoby to

nieuprawnione w stosunku do pozostałych pracowników oddziału, w tym i zastępcy

dyrektora.

Apelacja

podpisana

przez

pracownika

Zakładu

Ubezpieczeń

Społecznych została wniesiona przez osobę, która nie może reprezentować organu

rentowego, a niemożliwe jest zatwierdzenie czynności procesowej dokonanej przez

osobę, która w świetle ustawy w ogóle nie może być pełnomocnikiem. Sąd

Apelacyjny uwzględnił tezą przedstawioną w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 8

lipca 2008 r., III CZP 154/07 (OSNC 2008, nr 12, poz. 133). Reasumując,

wniesioną apelację uznał za niedopuszczalną i jako taką podlegającą odrzuceniu w

myśl art. 370 k.p.c.

W zażaleniu pełnomocnik Zakładu Ubezpieczeń Społecznych II Oddział

arzucił naruszenie art. 38 k.c. w związku z art. 331 § 1 k.c., art. 73 ust. 1 ustawy z

dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, § 2 ust. 2 pkt 1

statutu Zakładu stanowiącego załącznik do rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki

Społecznej z dnia 13 stycznia 2011 r. w sprawie nadania statutu Zakładowi

Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z dnia 27 stycznia 2011 r.) przez przyjęcie, że

zastępca dyrektora oddziału nie jest upoważniony do reprezentowania oddziału, w

tym do sporządzenia, wniesienia apelacji.

Pozwany wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości.

W uzasadnieniu zażalenia podano, że reprezentacja oddziału Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych w postępowaniu sądowym może być dwojakiego

rodzaju, przez pełnomocnika procesowego w rozumieniu kodeksu postępowania

cywilnego, przez pracownika jako bezpośrednio reprezentującego oddział Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych. Stanowisko w zakresie możliwości reprezentacji

oddziału wyłącznie przez dyrektora nie zostało bliżej uzasadnione przez Sąd. Ta

druga możliwość jest związana z tym, że oddział jako jednostka organizacyjna

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie może działać bezpośrednio, może działać

przez swoje organy. Zgodnie z art. 38 k.c. osoba prawna działa przez swoje organy

w sposób przewidziany w ustawie i w opartym na niej statucie. Zgodnie z art. 33 1 §

1 k.c. do jednostek organizacyjnych niebędących osobami prawnymi, którym

ustawa przyznaje zdolność prawną, stosuje się odpowiednio przepisy o osobach

prawnych. Zgodnie z ustawą o systemie ubezpieczeń społecznych organami

Zakładu są: Prezes Zakładu, Zarząd, Rada Nadzorcza. Z organów tych zgodnie z

art. 73 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych działalnością Zakładu

kieruje Prezes Zakładu, który reprezentuje Zakład na zewnątrz. W ust. 3 tego

przepisu przewidziane są przykładowo najważniejsze kompetencje Prezesa

Zakładu. Kompetencja w zakresie upoważniania pracowników do reprezentowania

Zakładu, z prawem udzielania dalszego pełnomocnictwa znajduje się w statucie

Zakładu, stanowiącym załącznik do rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki

Społecznej z dnia 13 stycznia 2011 r. w sprawie nadania statutu Zakładowi

Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z dnia 27 stycznia 2011 r.). Zgodnie z § 2 ust. 2

pkt 1 statutu Prezes Zakładu może upoważnić pracowników Zakładu i inne osoby

do reprezentowania Zakładu w określonym przez niego zakresie, z prawem

udzielenia

dalszych

pełnomocnictw.

Identyczne

rozwiązania

zawierały

wcześniejsze rozporządzenia w przedmiocie statutu Zakładu. Z przepisów

powyższych wynika, że Prezes Zakładu działa jako organ Zakładu, reprezentujący

Zakład na zewnątrz, może upoważnić do reprezentowania Zakładu, czyli jego

jednostek organizacyjnych, którymi zgodnie z 67 ust. 1 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych są centrala, terenowe jednostki organizacyjne innych

pracowników.

Zgodnie

ze

statutem

Zakładu

terenowymi

jednostkami

organizacyjnymi są oddziały, podlegające im inspektoraty i biura terenowe.

Upoważnienie do reprezentowania może zostać udzielone bezpośrednio każdemu

pracownikowi przez Prezesa Zakładu, bądź jest udzielane pracownikowi,

dyrektorowi

oddziału,

ten

ma

prawo

udzielenia

upoważnienia

dalszym

pracownikom, w tym zastępcy dyrektora, innym pracownikom. Osoby takie działają

nie w charakterze pełnomocnika procesowego lecz organu oddziału. Prawo do

reprezentowania Zakładu, czyli jego jednostek organizacyjnych jest czymś

odrębnym od kierowania jednostkami, bowiem zagadnienia powyższe zostały

uregulowane oddzielnie. Prawa reprezentacji dotyczą art. 73 ust. 1 ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych, § 2 ust. 2 pkt 1 statutu, kierowania jednostkami

terenowymi § 8 statutu, zakresu działania § 10 ust. 1 statutu, akty wewnętrzne

Zakładu (§ 10 ust. 2 statutu). Gdyby uprawnienie kierowania jednostkami

terenowymi zawierało prawo reprezentacji zbędne byłby odrębne uregulowanie w

tym zakresie w statucie, poza tym postawałoby to sprzeczne ze sposobem

reprezentacji Zakładu, wskazanym powyżej, przewidzianym w akcie wyższego

rzędu - ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych, zastrzegającym to dla

Prezesa Zakładu, decydującego komu z pracowników i w jakim zakresie prawo to

przekaże, łącznie z ewentualnie prawem do udzielania dalszego upoważnienia

innym pracownikom.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Zażalenie zasługuje na uwzględnienie.

Wstępnie należy wskazać, że w sprawie nie miała zastosowania uchwała

powiększonego składu Sądu Najwyższego z dnia 13 października 2011 r., II UZP

6/11, w której przyjęto, że pracownik Zakładu Emerytalno – Rentowego

Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji niebędący radcą prawnym nie

może być pełnomocnikiem procesowym Dyrektora tego Zakładu w sprawach z

zakresu ubezpieczeń społecznych (art. 87 § 1 i 2 k.p.c.), a uchwale tej nadano moc

zasady prawnej. W uchwale Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, że Dyrektor Zakładu

Emerytalno – Rentowego MSWiA będący stroną w sprawie z zakresu ubezpieczeń

społecznych nie ma osobowości prawnej i nie jest też przedsiębiorcą, nie może

więc skutecznie ustanowić swojego pracownika pełnomocnikiem procesowym, gdyż

nie są spełnione przesłanki art. 87 § 2 k.p.c.

Inne

uregulowania

prawne

odnoszą

się

do

Zakładu

Ubezpieczeń

Społecznych (dalej oznaczanego jako „Zakład”). Organizację, zasady działania i

finansowania Zakładu określa - zgodnie z art. 2 ust. 1 pkt 6 - ustawa z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jednolity Dz. U. z

2009 r. Nr 205, poz. 1585 z późn. zm., dalej określana jako „ustawa”). Trzeba też

mieć na względzie, że Zakład występuje w różnych rolach niemieszczących się w

systemie ubezpieczeń społecznych, np. jako pracodawca oraz jako właściciel

mienia niezbędnego do prowadzenia działalności (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 4 października 2007 r., I PZ 17/07, OSNP 2008, nr 21-22, poz.

318).

Zakład jest państwową jednostką organizacyjną i posiada osobowość

prawną, o czym stanowi art. 66 ust. 1 zdanie pierwsze ustawy. Zgodnie z art. 67

ust. 1 ustawy w skład Zakładu wchodzą centrala oraz terenowe jednostki

organizacyjne, które nie posiadają osobowości prawnej. Według art. 38 k.c. osoba

prawna działa przez swoje organy w sposób przewidziany w ustawie i w opartym na

niej statucie, zaś w myśl art. 331 § 1 k.c. do jednostek organizacyjnych niebędących

osobami prawnymi, którym ustawa przyznaje zdolność prawną, stosuje się

odpowiednio przepisy o osobach prawnych.

Przepis art. 72 ustawy stanowi, że organami Zakładu są Prezes Zakładu;

Zarząd, którego przewodniczącym jest z urzędu Prezes Zakładu oraz Rada

Nadzorcza Zakładu. W art. 73 ust. 1 ustawy przewidziano, że działalnością Zakładu

kieruje Prezes Zakładu, który reprezentuje Zakład na zewnątrz. Ponadto z mocy

ust. 3 pkt 7 tego artykułu do zakresu działania Prezesa Zakładu należy spełnianie

funkcji pracodawcy w rozumieniu przepisów Kodeksu pracy.

Określenie szczegółowej struktury organizacyjnej Zakładu oraz zakres

rzeczowy działania centrali i terenowych jednostek organizacyjnych Zakładu

ustawodawca (zgodnie z art. 74 ust. 5 pkt 1 ustawy) pozostawił ministrowi

właściwemu do spraw zabezpieczenia społecznego. W ramach tej delegacji w dniu

13 stycznia 2011 r. Minister Pracy i Polityki Społecznej wydał rozporządzenie w

sprawie nadania statutu Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 18, poz.

93). Statut Zakładu stanowi, że do kompetencji jego Prezesa należą sprawy

określone w art. 73 ust. 3 ustawy, czyli m.in. tworzenie, przekształcanie i znoszenie

terenowych jednostek organizacyjnych oraz określanie ich siedziby, właściwości

terytorialnej i rzeczowej; powoływanie i odwoływanie kierowników jednostek

organizacyjnych Zakładu, ich zastępców oraz głównych księgowych; spełnianie

funkcji pracodawcy w rozumieniu przepisów Kodeksu pracy (§ 2 ust. 1 statutu).

Prezes Zakładu może upoważnić pracowników Zakładu i inne osoby do

reprezentowania Zakładu w określonym przez niego zakresie, z prawem udzielenia

dalszych pełnomocnictw, a także może upoważnić pracowników Zakładu do

wydawania decyzji w określonych przez niego sprawach (§ 2 ust. 2 statutu).

Ponadto do kompetencji Prezesa Zakładu należy wydawanie aktów wewnętrznych

oraz nadawanie Zakładowi regulaminu organizacyjnego (§ 2 ust. 3 statutu). Prezes

Zakładu realizuje zadania należące do zakresu jego działania m.in. za pomocą

terenowych jednostek organizacyjnych Zakładu (§ 2 ust. 4 statutu), którymi są

oddziały oraz podlegające im inspektoraty i biura terenowe (§ 8

ust. 1

statutu). Odziałem Zakładu kieruje dyrektor, a inspektoratem i biurem terenowym kierownik, odpowiednio: inspektoratu albo biura terenowego (§ 8 ust. 2 statutu).

Regulamin organizacyjny Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (w brzmieniu

uwzględniającym zmiany wynikające z zarządzenia Nr 51 Prezesa Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych z dnia 29 września 2011 r.) przewiduje w § 5 pkt 2, że

Prezes Zakładu może umocować pracowników Zakładu i inne osoby do

reprezentowania Zakładu i podejmowania decyzji w imieniu Prezesa Zakładu lub

Zakładu w określonych przez niego sprawach. Według § 5 pkt 4 poz. 4 regulaminu

Prezes Zakładu spełnia funkcje pracodawcy w rozumieniu przepisów Kodeksu

pracy.

Zgodnie z art. 83 ust. 1, ust. 2 i ust. 5 ustawy decyzje w zakresie

indywidualnych spraw wydaje Zakład, a od decyzji Zakładu przysługuje odwołanie

do

właściwego

postępowania

sądu

według

zasad

cywilnego. Odwołanie

określonych

wnosi

się

na

w przepisach

Kodeksu

piśmie

jednostki

do

organizacyjnej Zakładu, która wydała decyzję, lub do protokołu sporządzonego

przez tę jednostkę.

Przepisy Kodeksu postępowania cywilnego stanowią, że zdolność sądową i

procesową w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych ma organ rentowy (art.

460 § 1 k.p.c.). Przez organy rentowe rozumie się jednostki organizacyjne Zakładu

określone w przepisach o systemie ubezpieczeń społecznych, właściwe do

wydawania decyzji w sprawach świadczeń (art. 467 § 4 pkt 1 k.p.c.).

Z analizy treści przepisów ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz

statutu, regulujących ustrój, zadania i kompetencje Zakładu wynika, że Zakład jest

jednostką organizacyjną (osobą prawną), która jako całość jest organem

administracji publicznej (art. 66 ust. 4 ustawy). Zgodnie z art. 268a k.p.a. organ

administracji publicznej może w formie pisemnej upoważniać pracowników

kierowanej jednostki organizacyjnej do załatwiania spraw w jego imieniu w

ustalonym zakresie, a w szczególności do wydawania decyzji administracyjnych,

postanowień i zaświadczeń. W roli samodzielnych organów administracyjnych nie

występują więc jej wewnętrzne organy, ani terenowe jednostki organizacyjne,

mające kompetencje do działania w jej imieniu. Zakład wykonuje swoje

podstawowe zadania z zakresu ubezpieczeń społecznych za pośrednictwem

terenowych jednostek organizacyjnych. W ramach prowadzonej działalności

posługuje się środkami prawnymi właściwymi organom administracji publicznej, a

więc przede wszystkim wydaje decyzje administracyjne (por. wyroki Naczelnego

Sądu Administracyjnego w Warszawie: z dnia 24 maja 2007 r., II GSK 16/07, LEX

nr 351057 oraz z dnia 22 marca 2007 r., II GSK 359/06, LEX nr 321271).

Wyjaśniając

natomiast

procesową

pozycję

Zakładu

i

jej

jednostek

organizacyjnych Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 13 września 2011 r., I UK 78/11

(niepublikowane) wskazał, że w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych

zdolność sądową i procesową mają, zgodnie z art. 460 § 1 in fine k.p.c., organy

rentowe, przez które rozumie się, między innymi, jednostki organizacyjne Zakładu

określone w przepisach o systemie ubezpieczeń społecznych, właściwe do

wydawania decyzji w sprawach świadczeń (art. 476 § 4 pkt 1 k.p.c.). Jednostkami

tymi są terenowe jednostki organizacyjne Zakładu stanowiące jego oddziały.

Zdolność procesowa organu rentowego ma swoje oparcie bezpośrednio w ustawie,

a nie w pełnomocnictwie udzielonym przez Prezesa Zakładu, a posiadanie przez

organ rentowy zdolności procesowej oznacza zdolność do dokonywania przez

jednostkę organizacyjną będącą takim organem wszystkich czynności procesowych

(por. między innymi wyroki Sądu Najwyższego z dnia 8 stycznia 2008 r., I UK

172/07, OSNP 2009 nr 3-4, poz. 51 oraz z dnia 16 czerwca 2009 r., I UK 24/09,

LEX nr 518067). Dyrektor Oddziału ZUS działa jako osoba uprawniona do działania

w imieniu organu rentowego (art. 460 § 1 k.p.c., art. 476 § 4 pkt 1 k.p.c. w związku

z art. 67 § 1 k.p.c. i § 8 ust. 1 i ust. 2 statutu w związku z art. 67 ust. 1 pkt 2 i art. 74

ust. 5 ustawy systemowej).

Z wywodów Sądu Apelacyjnego można wyprowadzić wniosek, że Sąd ten

uznał, iż apelacja organu rentowego podlega odrzuceniu, gdyż została wniesiona

przez pracownika organu rentowego, który nie może być pełnomocnikiem tego

organu w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, gdyż nie jest

jednocześnie radcą prawnym.

Na gruncie poczynionych wyżej wyjaśnień należy stwierdzić, że prawidłowo

Sąd Apelacyjny przyjął, że Zakład ma osobowość prawną, a zatem przed sądem

mogą go reprezentować pracownicy, co wynika z art. 87 § 2 k.p.c. Zgodnie z treścią

tego przepisu pełnomocnikiem osoby prawnej może być również pracownik tej

jednostki albo jej organu nadrzędnego.

Reasumując, ustawa przewiduje, że kompetencje organów Zakładu określa

statut Zakładu. Tym samym dopuszcza możliwość ograniczenia kompetencji

Prezesa jako piastuna organu na rzecz innych pracowników Zakładu. Prezes

Zakładu, udzielając pracownikom Zakładu upoważnienia do reprezentowania

Zakładu oraz do wydawania decyzji w określonych przez niego sprawach, nie

upoważnia tych pracowników do działania w swoim imieniu (imieniu Prezesa), lecz

w imieniu Zakładu jako organu. Zatem Dyrektor Oddziału staje się, na podstawie

upoważnienia udzielonego przez Prezesa, podmiotem personifikującym ZUS jako

organ, a nie pełnomocnikiem Prezesa ZUS. Upoważnienie do wydawania decyzji

administracyjnych w imieniu ZUS udzielone pracownikowi przez Dyrektora Oddziału

działającego w imieniu ZUS nie jest sprzeczne z treścią art. 268a k.p.a. (por. wyrok

Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 maja 2007 r., II GSK

16/07, Lex nr 351057). Biorąc powyższe pod uwagę Sąd Najwyższy nie podziela

stanowiska Sądu drugiej instancji jakoby w sprawach z zakresu ubezpieczeń

społecznych stroną pozwaną nie był Zakład Ubezpieczeń Społecznych (będący

osobą prawną), lecz organ rentowy rozumiany jedynie jako oddział Zakładu, będący

jednostką organizacyjną właściwą do wydania decyzji w sprawach świadczeń

(pozbawiony

osobowości

prawnej).

Wprawdzie

Zakład

w

postępowaniu

odwoławczym działa poprzez swoje oddziały, jako jednostki organizacyjne,

jednakże działania te odnoszą skutek bezpośrednio wobec Zakładu, a tylko wobec

oddziału. Inaczej rzecz ujmując rozstrzygnięcie konkretnej sprawy między

ubezpieczonym a oddziałem Zakładu wywołuje wszelkie konsekwencje materialnoprocesowe także wobec Zakładu.

Z treści uzasadnienia zaskarżonego postanowienia można wywieźć, że w

ocenie Sądu Apelacyjnego osoba która podpisała apelację jest pracownikiem

oddziału Zakładu, a zatem jednostki organizacyjnej pozbawionej osobowości

prawnej, co w konsekwencji oznacza, że nie mogła ona być pełnomocnikiem na

podstawie art. 87 § 2 k.p.c.

Sąd Najwyższy wyraża stanowisko, że pracodawcą dla pracowników

wykonujących pracę w jednostkach organizacyjnych Zakładu jest Zakład.

Pracodawcą może być - według art. 3 k.p. – nie tylko osoba prawna, ale

także jednostka organizacyjna zatrudniająca pracowników, choćby nie posiadała

osobowości prawnej. Przepisy Kodeksu pracy nie wyjaśniają jakie warunki musi

spełniać dany podmiot, aby uzyskać status jednostki organizacyjnej zdolnej do

zatrudniania pracowników. W doktrynie i orzecznictwie wskazano, że jednostka

organizacyjna może być pracodawcą, jeśli: jest dopuszczona przez prawo, ma

uregulowany sposób kierowania swoimi sprawami i reprezentacji w stosunkach

zewnętrznych oraz ma majątek wyodrębniony od majątku założycieli lub członków

(por. T. Liszcz, Prawo pracy, Warszawa 2007, s. 108-110; wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 19 kwietnia 1979 r., I PR 16/79, PiZS 1980 nr 10, s. 69).

Konieczną przesłanką uznania jednostki organizacyjnej za pracodawcę jest

wyposażenie kierownika tej jednostki w uprawnienia do zatrudniania i zwalniania

pracowników (por. A.M. Świątkowski, Indywidualne prawo pracy, Gdańsk-Kraków

2001, s. 297). W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmowano, że każda osoba

prawna (poza Skarbem Państwa) ma zdolność do bycia pracodawcą w rozumieniu

art. 3 k.p. dla zatrudnionych przez nią pracowników, chyba że dla niektórych z nich

za pracodawcę należy uznać jednostkę organizacyjną stanowiącą jakąś jej część

składową (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 listopada 1991 r., I PRN 47/91,

OSP 1992, z. 7-8, poz. 151).

Jeżeli wewnętrzna jednostka organizacyjna jest upoważniona do zawierania

umów o pracę w imieniu kierownictwa podmiotu, w skład którego wchodzi (lub

nawiązywania w inny sposób stosunków pracy), z osobami przyjmowanymi w niej

do pracy, to sama nie jest pracodawcą, lecz zatrudnia pracowników w imieniu

pracodawcy, którym jest wielozakładowy podmiot zatrudniający – pracodawca (tak

G. Goździewicz (w:) Kodeks pracy. Komentarz, LEX 2011, teza 7 do art. 3 k.p.). Nie

są pracodawcami w omawianym znaczeniu jednostki organizacyjne przedsiębiorstw

i innych organizacji, które mają samodzielność tylko w zakresie wykonywania

zadań, np. wydziały lub oddziały produkcyjne przedsiębiorstw (por. Z. Hajn, Pojęcie

pracodawcy po nowelizacji kodeksu pracy, PiZS 1997, nr 5, s. 21; L. Florek, T.

Zieliński, Prawo pracy, 2003, s. 50-51; Z. Salwa, Kodeks pracy po nowelizacji.

Komentarz, Bydgoszcz 1996, s. 12; W. Sanetra (w:) J. Iwulski, W. Sanetra, Kodeks

pracy, Kodeks pracy. Komentarz, Warszawa 1999, s. 19). Uwzględniając powyższe

poglądy należy przyjąć, że dyrektorzy oddziałów Zakładu posiadają samodzielność

jedynie w zakresie powierzonych im zadań konkretyzowanych przez prezesa

Zakładu.

Rozważając który podmiot jest pracodawcą dla pracowników wykonujących

pracę w jednostkach organizacyjnych Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, a więc

czy Zakład, czy też ta jednostka organizacyjna należy powtórzyć, że to Zakład a nie

jego jednostki organizacyjne posiada osobowość prawną. Tym samym z pewnością

zdolność do zatrudniania pracowników posiada Zakład, natomiast rozstrzygnięcia

wymagało, czy status pracodawców posiadają także jednostki organizacyjne

Zakładu, czyli np. jego oddziały. Podejmując się udzielenie odpowiedzi na to

pytanie należy ponadto wskazać, że w związku z wejściem w życie ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych i utratą mocy ustawy z dnia 25 listopada 1986 r.

o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 1989 r. Nr 25, poz.

137 z późn. zm.) ustawodawca w art. 113c – tj. wśród przepisów przejściowych i

końcowych ustawy systemowej – postanowił między innymi, że stroną stosunków

pracy

pracowników

zatrudnionych

w

Zakładzie

Ubezpieczeń

Społecznych

działającym na podstawie art. 7 ustawy z dnia 25 listopada 1986 r. o organizacji i

finansowaniu ubezpieczeń społecznych, staje się Zakład (czyli nie jego jednostki

organizacyjne). Ponadto, o czym już była mowa wcześniej, w myśl art. 73 ust. 1

ustawy, działalnością Zakładu kieruje Prezes Zakładu, który reprezentuje Zakład na

zewnątrz. Z mocy ust. 3 pkt 7 tego artykułu do zakresu działania Prezesa Zakładu

należy spełnianie funkcji pracodawcy w rozumieniu przepisów Kodeksu pracy.

Również Statut Zakładu stanowi, że do kompetencji Prezesa Zakładu należy

spełnianie funkcji pracodawcy w rozumieniu przepisów Kodeksu pracy (§ 2 ust. 1

statutu). Ponadto analiza przepisów ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych

(art. 76-78) prowadzi do wniosku, że wewnętrzne jednostki organizacyjne Zakładu

nie posiadają wystarczającego wyodrębnienia majątkowego, które jest konieczne

dla uzyskania statusu pracodawcy.

Regulamin organizacyjny Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (w brzmieniu

uwzględniającym zmiany wynikające z zarządzenia Nr 51 Prezesa Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych z dnia 29 września 2011 r.) przewiduje w § 5 pkt 2, że

Prezes Zakładu może umocować pracowników Zakładu i inne osoby do

reprezentowania Zakładu i podejmowania decyzji w imieniu Prezesa Zakładu lub

Zakładu w określonych przez niego sprawach. Według § 5 pkt 4 poz. 4 regulaminu

Prezes Zakładu spełnia funkcje pracodawcy w rozumieniu przepisów Kodeksu

pracy.

Dyrektorzy

oddziałów

Zakładu

posiadają

kompetencje

w

zakresie

wykonywania czynności związanych z funkcją pracodawcy jedynie w granicach i na

podstawie udzielonych umocowań (§ 28 pkt 1 poz. 4 regulaminu organizacyjnego

ZUS).

Wobec treści powyższych uregulowań należy przyjąć, że pracodawcą dla

pracowników wykonujących prace w jednostkach organizacyjnych Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych jest Zakład, nie zaś jego wewnętrzne jednostki.

Dyrektorzy oddziałów dokonują czynności w sprawach z zakresu prawa pracy w

imieniu i na rzecz Zakładu a nie jednostki organizacyjnej w której są zatrudnieni.

Podstawą do wykonywania tych czynności jest upoważnienie udzielone przez

Prezesa Zakładu, zaś podstawą prawną są powołane wyżej przepisy ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych, Statutu oraz regulaminu organizacyjnego

Zakładu.

Powyższe oznacza, że pracownik niebędący radcą prawnym Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych wykonujący pracę w jednostce organizacyjnej (oddziale)

mógł być pełnomocnikiem organu rentowego, gdyż spełnione zostały warunki

określone w art. 87 § 2 k.p.c. Stanowisko analogiczne zostało wyrażone przez Sąd

Najwyższy w uchwałach z dnia 24 stycznia 2012 r., III UZP 3/11 oraz z dnia 9

lutego 2012 r., I UZP 10/11 (niepublikowane).

Sąd Najwyższy rozważał też kwestię nieważności postępowania wynikającą

z braku umocowania pracownika ZUS (zatrudnionego w oddziale Zakładu)

niebędącego radcą prawnym. W wyroku z dnia 16 czerwca 2009 r., I UK 24/09

(LEX nr 518067) Sąd Najwyższy stwierdził, że starszy inspektor był umocowany do

wniesienia apelacji w imieniu pozwanego, zostało mu udzielone pełnomocnictwo do

reprezentowania pozwanego w sprawie. Pozwany posiada osobowość prawną (art.

66 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych) i mógł ustanowić

pełnomocnikiem

procesowym

swego

pracownika

(art.

§

k.p.c.).

Pełnomocnictwo to nie musiało pochodzić od Prezesa Zakładu, gdyż dyrektor

oddziału pozwanego może udzielić pełnomocnictwa procesowego do zastępstwa

oddziału w postępowaniu sądowym w sprawach z zakresu ubezpieczeń

społecznych (por. wyrok Sądu Najwyższego z 8 stycznia 2008 r., I UK 172/07,

OSNP 2009 nr 3-4, poz. 51). Podstawą prawną jest art. 460 § 1 k.p.c., który

stanowi, że zdolność sądową i procesową w tych sprawach ma organ rentowy, tj.

jednostka organizacyjna Zakładu określona w przepisach o systemie ubezpieczeń

społecznych, właściwa do wydawania decyzji w sprawach świadczeń (art. 476 § 4

pkt 1 k.p.c.). Zdolność sądowa i procesowa organu rentowego w rozumieniu art.

460 § 1 k.p.c. ma zatem oparcie bezpośrednio w ustawie, a nie w pełnomocnictwie

udzielonym przez Prezesa ZUS. Posiadanie przez organ rentowy zdolności

procesowej oznacza zdolność do dokonywania przez jednostkę organizacyjną

będącą takim organem wszystkich czynności procesowych, łącznie z udzielaniem

pełnomocnictwa procesowego.

Z tych motywów orzeczono jak w sentencji (art. 3941 § 3 k.p.c. i art.

39816 k.p.c.).