I UZ 47/21 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I UZ 47/21 POSTANOWIENIE Dnia 9 marca 2022 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Romualda Spyt (przewodniczący)‎SSN Maciej Pacuda‎SSN Krzysztof Staryk (sprawozdawca) w sprawie z odwołania E. G., D. G. i K. G. następców prawnych E. G. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w N. S. ‎o rekompensatę,‎po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 9 marca 2022 r.,‎zażalenia odwołujących się na postanowienie Sądu Apelacyjnego w (…)‎z dnia 18 listopada 2021 r., sygn. akt III AUa (…), 1. oddala zażalenie, 2. nie obciąża odwołujących się kosztami pełnomocnika organu rentowego w postępowaniu zażaleniowym.

UZASADNIENIE

W postanowieniu z dnia 18 listopada 2021 r., sygn. akt III WSC U (…) (III AUa (…)), Sąd Apelacyjny w (…) – w sprawie z odwołania E. G., D. G. i K. G., następców prawnych E. G., przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w N. – w pkt 1. ustalił wartość kasacyjnego zaskarżenia na kwotę 9.669 zł, a w pkt 2. odrzucił skargę kasacyjną odwołujących się od wyroku Sądu Apelacyjnego w (…) z dnia 11 czerwca 2021 r., sygn. akt. III AUa (…).W uzasadnieniu Sąd Apelacyjny wskazał, że wyrokiem z dnia 11 czerwca 2021 r.

Sąd Apelacyjny w (…) oddalił apelację E. G., D. G. i K. G., następców prawnych E. G., wniesioną od wyroku Sądu Okręgowego, w którym oddalono odwołanie E. G. od decyzji organu rentowego odmawiającej naliczenia emerytury z rekompensatą z tytułu utraty możliwości nabycia prawa do wcześniejszej emerytury.W skardze kasacyjnej odwołujących się od powyższego wyroku Sądu Apelacyjnego wskazano wartość przedmiotu zaskarżenia w kwocie 42.702 zł, naliczoną jako kwota wzrostu kapitału początkowego. Organ rentowy wykonując postanowienie w przedmiocie sprawdzenia wartości przedmiotu kasacyjnego zaskarżenia podał, że różnica w wysokości emerytury za okres jednego roku pomiędzy emeryturą z rekompensatą i bez rekompensaty wynosi 9.669 zł.

Strona skarżąca w zakreślonym terminie nie zajęła stanowiska w przedmiocie wskazanej wartości oraz przedstawionych wyliczeń.Sąd Apelacyjny stwierdził, że skarga kasacyjna jako niedopuszczalna podlega odrzuceniu na podstawie art. 3986 § 2 k.p.c. Przedmiot sporu w niniejszej sprawie dotyczył wysokości emerytury – odwołujący się miał ustalone prawo do emerytury, a występując o przyznanie prawa do rekompensaty żądał przeliczenia tego świadczenia z uwzględnieniem „rzeczonego wzrostu”. Świadczenie do rekompensaty z tytułu niemożności nabycia prawa do emerytury wcześniejszej lub w obniżonym wieku, nie ma samodzielnego charakteru.

Spór w takiej sytuacji dotyczy zwiększenia emerytury o kwotę wynikającą z doliczenia rekompensaty. Sąd Apelacyjny stwierdził, że przedstawiony sposób wyliczenia wskazanej kwoty wartości przedmiotu kasacyjnego zaskarżenia oparty o wzrost kapitału z oderwaniem od reguł z art. 22 k.p.c. uzasadniał i nakładał obowiązek jej sprawdzenia. Wskazanie w postępowaniu instancyjnym wartości przedmiotu zaskarżenia nie jest wiążące dla sądu w postępowaniu kasacyjnym. Sąd drugiej instancji w ramach badania warunków formalnych skargi kasacyjnej jest bowiem uprawniony i zobowiązany do sprawdzenia, czy podana w skardze kasacyjnej wartość przedmiotu zaskarżenia jest zgodna z zasadami jej ustalania zawartymi w art. 19 do art. 24 k.p.c. Według Sądu Apelacyjnego dokonane przez organ rentowy, w ramach sprawdzenia wyliczenia, nie były kwestionowane.

Skarżący nie zakwestionował przedstawionych wyliczeń, tak kwoty wzrostu kapitału początkowego, jak i kwoty różnicy za okres roczny pomiędzy emeryturą wyliczoną z rekompensatą oraz bez rekompensaty. Sąd Apelacyjny powołał się na stanowisko wyrażone w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 14 marca 2019 r., I UZ 4/19, że nie ma podstaw do warunkowania dopuszczalności skargi kasacyjnej w oparciu o kryterium wartości rekompensaty, gdyż wartość ta nie ma samodzielnego znaczenia. Sprawa o rekompensatę nie jest bowiem sprawą o kapitał początkowy, lecz o wysokość emerytury, co uzasadnia stwierdzenie, że wartość przedmiotu zaskarżenia wyraża kwota będąca dwunastokrotnością różnicy wysokości emerytury obliczonej z rekompensatą oraz bez rekompensaty.

Uwzględniając powyższe, Sąd Apelacyjny przyjął, że wartość przedmiotu kasacyjnego zaskarżenia w niniejszej sprawie wynosi 9.669 zł. W konsekwencji wartość przedmiotu kasacyjnego zaskarżenia jest wartością niższą niż próg kasacyjności wskazany w art. 3982 § 1 k.p.c., co powoduje niedopuszczalność skargi kasacyjnej.Powyższe postanowienie Sądu Apelacyjnego strona odwołująca się zaskarżyła zażaleniem, zarzucając naruszenie:

a) art. 22 ustawy o emeryturach pomostowych, polegające na jego błędnej wykładni i przyjęciu że wartość rekompensaty obliczona na podstawie w/w przepisu, mimo że przekracza próg kasacyjny w sprawie, to nie daje podstawy do twierdzenia, że może stanowić wartość przedmiotu zaskarżenia;

b) art. 3982 § 1 k.p.c. przez uznanie, że w niniejszej sprawie skarga kasacyjna jest niedopuszczalna ze względu na wartość przedmiotu zaskarżenia w sytuacji, kiedy rekompensata nie jest świadczeniem występującym samodzielnie, stanowi dodatek do ustalonego kapitału początkowego, podczas gdy nawet uwzględniając wartości przyjęte przez Sąd Apelacyjny w (…) w skarżonym orzeczeniu wartość przedmiotu zaskarżenia wskazana w skardze może wynosić co najmniej 39.682,35 zł, a nie kwotę 9.668,90 zł w sytuacji, gdy Sąd nie kwestionował samego sposobu wyliczenia wartości na zasadzie art. 22 ustawy o emeryturach pomostowych, gdzie Sąd wskazywał, że uwzględnić należało dodatek do kapitału początkowego wyliczony w sposób wskazany w art. 22 w/w ustawy;

c) art. 3982 § 1 k.p.c. w związku z art. 22 k.p.c. przez przyjęcie, że w niniejszej sprawie przedmiotem sporu jest konkretne roszczenie pieniężne w sytuacji, kiedy przedmiotem sporu, która stała się podstawą skargi kasacyjnej była sama zasada, czy skarżącemu przysługuje prawo do rekompensaty pieniężnej z tytułu pracy w warunkach szczególnych, podczas gdy rozpatrywana sprawa mieści się w kategorii spraw o przyznanie emerytury niezależnie od wartości przedmiotu sporu;

d) błąd w ustaleniach faktycznych polegający na przyjęciu, że wartość przedmiotu zaskarżenia to kwota 9.668,90 zł, jak również, że skarżący w zakreślonym terminie nie ustosunkował się do zobowiązania Sądu, podczas gdy zobowiązanie pełnomocnik otrzymał w dniu 3.11.2021 r., a termin 14 dniowy upływał w dniu 17.11.2021 r., gdzie w tym dniu zostało wysłane pismo procesowe, a Sąd wydał skarżone orzeczenie w dniu 18.11.2021 r., bez zweryfikowania, czy termin faktycznie upłynął.Skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonego postanowienia Sądu Apelacyjnego, a także - na zasadzie art. 380 k.p.c. w związku z art. 3941 § 3 k.p.c. i art. 39821 k.p.c. - o poddanie kontroli orzeczenia w zakresie ustalenia przez Sąd Apelacyjny w (…) wartości przedmiotu zaskarżenia, jak również o zasądzenie na rzecz pełnomocnika skarżącego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.W odpowiedzi na zażalenie organ rentowy wniósł o oddalenie zażalenia oraz o zasądzenie na rzecz ZUS Oddział w N. zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu zażaleniowym według norm przepisanych wraz z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego, liczonymi od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Na wstępie należy doprecyzować, że 12 lipca 2019 r. E. G., urodzony 11 sierpnia 1954 r., złożył w ZUS wniosek o emeryturę oraz wniosek o przyznanie rekompensaty z tytułu utraty możliwości nabycia prawa do wcześniejszej emerytury. W decyzji z dnia 23 sierpnia 2019 r. ZUS przyznał mu prawo do emerytury od dnia 11 sierpnia 2019 r., a w dniu 26 września 2019 r. wydał dwie decyzje; w pierwszej dokonał przeliczenia wysokości emerytury i podjął jej wypłatę, z wyrównaniem od 11 sierpnia 2019 r., a w drugiej decyzji odmówił prawa do rekompensaty z tytułu utraty możliwości nabycia prawa do wcześniejszej emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach, gdyż wnioskodawca nie udowodnił piętnastu lat pracy w szczególnych warunkach.

E. G., reprezentowany przez adwokata, 7 listopada 2019 r. wniósł odwołanie od tej ostatniej decyzji, domagając się przyznania prawa do rekompensaty. W wyroku z dnia 30 września 2020 r. Sąd Okręgowy w P. oddalił odwołanie.E. G. zmarł 14 października 2020 r. W dniu 10 grudnia 2020 r. pełnomocnik żony i dzieci zmarłego wniósł apelację, domagając się przyznania E. G. prawa do rekompensaty na podstawie art. 21 ust. 1 ustawy o emeryturach pomostowych. Sąd Apelacyjny w (…) oddalił apelację E. G., D. G. i K. G., następców prawnych E. G., wniesioną od wyroku Sądu Okręgowego, w uzasadnieniu wyroku wskazując, że E. G. udowodnił tylko 14 lat 1 miesiąc i 18 dni pracy w szczególnych warunkach, zamiast wymaganych 15 lat, dlatego nie nabył prawa do rekompensaty.Analizując problem śmierci ubezpieczonego w toku postępowania i jej prawnych konsekwencji, w orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że w sprawach związanych z prawami nieprzechodzącymi na następców prawnych, tj. przede wszystkim z prawami osobistymi, sąd - w razie śmierci strony - winien postępowanie umorzyć na podstawie art. 355 k.p.c., jako że wydanie orzeczenia w tym przypadku będzie bezprzedmiotowe (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 23 kwietnia 1985 r., III CZP 16/85, OSNCP 1985, nr 12, poz. 195; postanowienie z dnia 14 listopada 2000 r., I CZ 65/00 oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 grudnia 2011 r., II PK 63/11).

Zatem, zawieszenie postępowania w razie śmierci strony - na podstawie art. 174 § 1 pkt 1 k.p.c. - wchodzi w grę tylko w sytuacjach, gdy istnieje możliwość podjęcia postępowania z udziałem następców prawnych zmarłego lub z udziałem kuratora spadku - na podstawie art. 180 pkt 1 k.p.c.Zgodnie z art. 922 § 1 k.c. prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą z chwilą jego śmierci na jedną lub kilka osób stosownie do przepisów księgi niniejszej. Wprawdzie z treści tego przepisu nie wynika to expressis verbis, jednak zarówno w orzecznictwie, jak i w doktrynie przyjmuje się jako niebudzące wątpliwości, że dziedziczeniu podlegają jedynie prawa i obowiązki o charakterze cywilnoprawnym.

Dziedziczenie nie obejmuje więc praw i obowiązków publicznoprawnych, które dla przejścia na inne podmioty wymagają wyraźnej podstawy ustawowej we właściwych sobie gałęziach prawa. Ich przejście, o ile ono następuje, nie jest objęte pojęciem dziedziczenia. Nie są one także składnikiem spadku. W drodze dziedziczenia nie przechodzą więc na inne podmioty uprawnienia i obowiązki, które wynikały dla spadkodawcy z innych stosunków niż cywilnoprawne. Jest to całkowicie niezależne od tego, czy dana gałąź prawa przyjmuje ich wygaszanie w chwili śmierci, czy też nie (por.

Witold Borysiak. Dziedziczenie. Konstrukcja prawna i ochrona, LexisNexis 2013 i powołana tam literatura, a także uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 26 marca 2002 r., III CZP 14/02, OSNC 2002 nr 12, poz. 148).W judykaturze Sądu Najwyższego prezentowane było stanowisko, że prawa do renty lub emerytury, zawarte w ustawie z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, nie są ani dziedziczne, ani zbywalne; w związku z czym nie ma możliwości ich przejścia na inne osoby. Również prawa dotyczące ustalenia podlegania ubezpieczeniom społecznym oraz ustalenie podstawy wymiaru składek na te ubezpieczenia w decyzji „wymiarowej”, skierowanej do płatnika składek (pracodawcy, zleceniodawcy) nie są dziedziczne ani zbywalne, w związku z czym nie ma możliwości ich przejścia na inne osoby (por. uzasadnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 12 listopada 2001 r., P 2/01, OTK 2001, nr 8, poz. 249; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 22 marca 2016 r., I UZ 42/15, OSNP 2017 nr 10, poz. 139 i przywołane w nim orzecznictwo).Niewątpliwie odmienne zasady dotyczą środków zewidencjonowanych na subkoncie w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych - art. 40e ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst:

Dz.U. z 2021 r., poz. 423 ze zm.).Lex specialis stanowi art. 136 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (aktualnie jednolity tekst: Dz.U. z 2022 r., poz. 504; dalej również jako ustawa emerytalna), który reguluje wypłatę niezrealizowanych świadczeń określonych tą ustawą, a także prawo do udziału w dalszym prowadzeniu postępowania o świadczenia, nieukończonego wskutek śmierci osoby, która o te świadczenia wystąpiła. Drugim przepisem szczególnym jest art. 18 ust. 2 ustawy o emeryturach pomostowych. (W razie śmierci osoby, która zgłosiła wniosek o świadczenia określone ustawą, świadczenia należne jej do dnia śmierci wypłaca się małżonkowi, dzieciom, z którymi prowadziła wspólne gospodarstwo domowe, a w przypadku ich braku - małżonkowi i dzieciom, z którymi osoba ta nie prowadziła wspólnego gospodarstwa domowego, a w razie ich braku - innym członkom rodziny uprawnionym do renty rodzinnej lub na których utrzymaniu pozostawała ta osoba.

Osoby wymienione w ust. 2 mają prawo do udziału w dalszym prowadzeniu postępowania o świadczenia nieukończonego wskutek śmierci osoby, która o te świadczenia wystąpiła).Rekompensata określona w art. 2 pkt 5, art. 21 - 23 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (jednolity tekst: Dz.U. z 2018 r., poz. 1924) nie jest świadczeniem „określonym ustawą” z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, tak więc odnośnie do samej rekompensaty nie można byłoby zastosować art. 136 ust. 1 i 2 ustawy emerytalnej.Ad casum profesjonalny pełnomocnik wnioskodawcy nie odwołał się od decyzji ZUS ustalającej wysokość emerytury (wynikającej z ustawy emerytalnej), nie domagał się przyznania prawa do emerytury obliczonej z uwzględnieniem rekompensaty, a wyroki Sądów obu instancji dotyczyły wyłącznie prawa do rekompensaty.

Również z uzasadnienia wyroku Sądu Apelacyjnego w (…) nie wynika, aby przedmiotem rozpoznania była sprawa o wypłatę niezrealizowanego świadczenia (nota bene termin na zgłoszenie takiego wniosku wynosi 12 miesięcy od dnia śmierci osoby, której świadczenia przysługiwały).W ocenie Sądu Najwyższego rozpoznającego niniejsze zażalenie, kontrowersje wywołuje kwestia, czy art. 18 ust. 2 ustawy o emeryturach pomostowych obejmował rekompensatę jako sui generis świadczenie przewidziane w tej ustawie, umożliwiające małżonkowi i dzieciom dalszy udział w postępowaniu sądowym po śmierci wnioskodawcy.

Z art. 18 ust. 3 tej ustawy wynika, że osobom uprawnionym do otrzymania świadczenia należnego zmarłemu wnioskodawcy (a więc emerytury pomostowej, renty rodzinnej, dodatku dla sierot zupełnych, dodatku pielęgnacyjnego i zasiłku pogrzebowego) przysługuje prawo do udziału w postępowaniu o te świadczenia, jeśli prowadzone w tym zakresie postępowanie nie zakończyło się do dnia śmierci wnioskodawcy. Zdaniem Sądu Najwyższego wyeksponować należy zawarte art. 18 ust. 2 ustawy o emeryturach pomostowych określenie „świadczenia należne jej do dnia śmierci wypłaca się…”, co eliminuje z grona świadczeń rekompensatę, która nie ma charakteru ani samodzielnego, ani ściśle pieniężnego, więc nie można jej wypłacić (o czym szerzej – w dalszej części uzasadnienia).

Wykładnia językowa i systemowa prowadzą więc do konkluzji, że żona i dzieci zmarłego ubezpieczonego nie mają w takiej sytuacji prawa do dalszego prowadzania postępowania sądowego dotyczącego wyłącznie rekompensaty.Wprawdzie umożliwienie członkom rodziny zmarłego wnioskodawcy kontynuowanie procesu wyłącznie o prawo do rekompensaty mogłoby uprościć i przyspieszyć ustalenie wysokości ewentualnej renty rodzinnej, jednak odmienne stanowisko nie zamykałoby osobom uprawnionym (następcom prawnym) drogi do ustalenia adekwatnej wysokości takiej renty (art. 65 ust. 1 i 2 oraz art. 73 ust. 2 ustawy emerytalnej).W kontekście powyższych konstatacji należy wskazać, że zgodnie z art. 23 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych - ustalenie rekompensaty następuje na wniosek ubezpieczonego o emeryturę.

Rekompensata przyznawana jest w formie dodatku do kapitału początkowego, o którym mowa w przepisach art. 173 i art. 174 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.Zgodnie z definicją zawartą w art. 2 pkt 5 ustawy o emeryturach pomostowych rekompensata to odszkodowanie za utratę możliwości nabycia prawa do wcześniejszej emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze dla osób, które nie nabędą prawa do emerytury pomostowej. Warunki jej przyznania precyzuje art. 21 ustawy, który stanowi, że rekompensata przysługuje ubezpieczonemu, jeżeli ma okres pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w rozumieniu przepisów ustawy emerytalnej wynoszący co najmniej 15 lat.

Jednocześnie rekompensata nie przysługuje osobie, która nabyła prawo do emerytury na podstawie przepisów ustawy emerytalnej. W celu ustalenia prawa do rekompensaty konieczne jest wykazanie, że ubezpieczony posiada 15-letni okres pracy w szczególnych warunkach, przy jednoczesnym braku możliwości uzyskania prawa do emerytury pomostowej lub prawa do emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze na skutek zmiany stanu prawnego wprowadzonego ustawą o emeryturach pomostowych.Kapitał początkowy, do którego odsyła art. 23 ust. 2 ustawy o emeryturach pomostowych, wprowadzony został ustawą emerytalną i jest związany z odmiennymi od dotychczasowych zasadami ustalania emerytury, którą obecnie oblicza się, biorąc pod uwagę sumę składek zgromadzonych na indywidualnym koncie emerytalnym ubezpieczonego w całym okresie ubezpieczenia (art. 25 ust. 1).

Zgodnie z art. 173 ust. 1 ustawy emerytalnej dla osób objętych nowymi zasadami obliczania emerytur, które podlegały ubezpieczeniu przed wejściem w życie ustawy (a więc w okresie kiedy nie było jeszcze obowiązku ewidencjonowania składek na indywidualnych kontach), ustala się kapitał początkowy. Kapitał ten oblicza się według zasad określonych w art. 174 ustawy emerytalnej (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 4 grudnia 2013 r., II UZP 7/13, OSNP 2014 nr 4, poz. 57, wyrok Sądu Najwyższego - Izba Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 22 sierpnia 2018 r., III UK 119/17, Legalis nr 1823843).Rekompensata nie stanowi samodzielnego świadczenia; jej wysokość – w myśl art. 22 ustawy o emeryturach pomostowych - jest ściśle uzależniona od wysokości kapitału początkowego danej osoby (wnioskodawcy); ma więc charakter zindywidualizowany.

Rekompensata (ustalana wedle określonego algorytmu) to dodatek zwiększający kapitał początkowy i w konsekwencji - emeryturę. Podobnie jak kapitał początkowy ma charakter „abstrakcyjny” do dnia przyznania prawa do emerytury; dopiero wtedy nabiera charakteru ściśle majątkowego, umożliwiającego ocenę, w jakiej wysokości zwiększyła emeryturę. Warunek sformułowany w art. 21 ust. 2 ustawy o emeryturach pomostowych należy rozumieć w taki sposób, że rekompensata jest adresowana wyłącznie do ubezpieczonych objętych systemem emerytalnym zdefiniowanej składki, którzy przed osiągnięciem podstawowego wieku emerytalnego nie nabyli prawa do emerytury z FUS obliczanej według formuły zdefiniowanego świadczenia.Mając powyższe konstatacje na względzie należało uznać, że żona i dzieci zmarłego ubezpieczonego nie były uprawnione do dalszego prowadzenia postępowania sądowego dotyczącego wyłącznie rekompensaty, co odnosiło się również do wniesienia apelacji, jak i skargi kasacyjnej.

W sprawie dotyczącej wyłącznie rekompensaty celowe było zastosowanie uniwersalnej zasady, przedstawionej między innymi w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 19 kwietnia 2018 r., II UZ 8/18, Legalis nr 1820027, w myśl której, gdy w sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych strona umiera w trakcie postępowania apelacyjnego, nie ma podstaw do uchylenia wyroku sądu pierwszej instancji, ani decyzji pozwanego; przy braku następstwa prawnego postępowanie ulega umorzeniu, a prawomocne staje się orzeczenie sądu pierwszej instancji - art. 182 § 3 k.p.c.Niezależnie od tego, w ocenie obecnego składu Sądu Najwyższego, prawo do rekompensaty może być przyznane najwcześniej z dniem przyznania prawa do emerytury, co przemawia za obliczaniem wartości przedmiotu zaskarżenia w sprawie o rekompensatę jako różnicy w wysokości emerytury.

Podobnie w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 12 stycznia 2022 r., I UZ 19/21, Legalis nr 2653874, wyrażono pogląd, że sprawa o rekompensatę nie jest sprawą o kapitał początkowy, tylko o "odszkodowanie" zwiększające wysokość emerytury ze względu na wartość liczoną podobnie do kapitału początkowego. Uprawnia to do stwierdzenia, że spór w sprawie o rekompensatę sprowadza się w istocie do zwiększenia emerytury z tytułu prawa do rekompensaty, dotyczy zatem wysokości emerytury, a nie prawa do emerytury.Powiązanie prawa do rekompensaty z prawem do emerytury powoduje, że podobnie jak w sprawie o wysokość emerytury wartość przedmiotu zaskarżenia w sprawie o rekompensatę należy obliczyć jako różnicę między emeryturą z rekompensatą a emeryturą bez rekompensaty.

Podobnie w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 14 marca 2019 r., I UZ 4/19, OSNP 2020 nr 2, poz. 21, zajęto stanowisko, że skarga w sprawie o rekompensatę za utratę możliwości nabycia prawa do wcześniejszej emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach jest dopuszczalna, jeżeli dwunastokrotność różnicy wysokości emerytury obliczonej z rekompensatą oraz bez rekompensaty przekracza kwotę 10.000 zł (art. 3982 § 1 k.p.c. w związku z art. 21 i n. ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych).Ponieważ przedmiotem sporu sądowego w sprawie objętej zażaleniem nie było prawo do emerytury, tylko prawo do rekompensaty wpływające na wysokość emerytury, to o zaskarżeniu skargą kasacyjną decyduje wartość przedmiotu zaskarżenia obliczona na podstawie art. 22 k.p.c. Stanowi ona różnicę między wysokością świadczenia wypłacanego przez organ rentowy a wysokością świadczenia żądanego przez ubezpieczonego.

W postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 28 stycznia 2021 r., I UZ 22/20, Legalis nr 2528913, zajęto stanowisko, że jeżeli decyzja organu rentowego dotyczy wysokości (przeliczenia) emerytury „na bieżąco” (czyli na przyszłość), wartość przedmiotu sporu i zaskarżenia określa się z uwzględnieniem art. 22 k.p.c., zgodnie z którym w sprawach o prawo do świadczeń powtarzających się wartość przedmiotu sporu stanowi suma świadczeń za jeden rok. Wartość ta w przypadku spraw o przeliczenie wysokości emerytury nie rośnie w czasie w związku z trwaniem postępowania sądowego, ponieważ zaskarżona do sądu ubezpieczeń społecznych decyzja organu rentowego dotyczy stanu rzeczy (stanu prawnego i faktycznego) na datę jej wydania, nie obejmuje zatem kolejnych lat trwania postępowania sądowego.Sprawa o rekompensatę, jak również sprawa o ustalenie kapitału początkowego zwiększonego przez doliczenie rekompensaty, nie jest sprawą o przyznanie lub o wstrzymanie emerytury, ani sprawą o objęcie obowiązkiem ubezpieczenia społecznego; sprawy o rekompensatę nie zostały wymienione wśród spraw, w których skarga kasacyjna przysługuje niezależnie od wartości przedmiotu zaskarżenia (art. 3982 § 1 zdanie drugie k.p.c.).

Sprawy te mają wymiar majątkowy, w związku z czym zgodnie z art. 3982 § 1 zdanie pierwsze k.p.c. skarga kasacyjna przysługuje tylko wówczas, gdy wartość spornego prawa nie jest niższa niż dziesięć tysięcy złotych (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7 grudnia 2016 r., II UZ 58/16, Legalis nr 1564984).Ponieważ decyzja ZUS o odmowie przyznania prawa do rekompensaty została wydana w dniu 26 września 2019 r., celowe było obliczenie wartości przedmiotu zaskarżenia na wrzesień 2019 r. (co do zasady Sąd dokonuje oceny zaskarżonej decyzji według stanu rzeczy z daty jej wydania).

Z wyliczenia ZUS, które nie zostało zakwestionowane w zażaleniu, wynika, że od 1 września 2019 r. emerytura obliczona z rekompensatą stanowi 4.023,33 zł, a wnioskodawca otrzymywał od tego dnia emeryturę w kwocie 3.233,88 zł; różnica wynosi więc 789,45 zł. W ujęciu rocznym (12 miesięcy) daje to różnicę w wysokości 9.473,40 zł, a więc niższą od limitu 10.000 zł.Mając powyższe okoliczności na względzie Sąd Najwyższy uznał, że zażalenie nie było uzasadnione, dlatego na podstawie art. 39814 k.p.c. w związku z art. 3941 § 3 k.p.c. i art. 3982 § 1 k.p.c., a co do kosztów pełnomocnika organu rentowego na podstawie art. 102 k.p.c. orzekł jak w sentencji.