I UZ 47/17 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I UZ 47/17 POSTANOWIENIE Dnia 19 grudnia 2017 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Katarzyna Gonera (przewodniczący)‎SSN Zbigniew Korzeniowski (sprawozdawca)‎SSN Piotr Prusinowski w sprawie z odwołania B. M. i D. M.‎przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w Z.‎z udziałem zainteresowanego K. I. w postępowaniu ze skargi odwołujących się o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym wyrokiem Sądu Apelacyjnego w (...) z dnia 12 marca 2015 r., sygn. III AUa …/14 o ustalenie podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne i ubezpieczenia zdrowotne,‎po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 19 grudnia 2017 r.,‎zażalenia odwołujących się na postanowienie Sądu Apelacyjnego w (...) z dnia 18 maja 2017 r., sygn. akt III AUa …/17, uchyla zaskarżone postanowienie i sprawę przekazuje Sądowi Apelacyjnemu w (...) do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach postępowania zażaleniowego.

UZASADNIENIE

Sąd Apelacyjny w (...) postanowieniem z 18 maja 2017 r. odrzucił skargę B. M. i D. M. o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym wyrokiem tego Sądu z 18 marca 2015 r. (III AUa …/14). Wyrokiem tym oddalono ich apelację od wyroku Sądu Okręgowego w G. z 12 listopada 2013 r., oddalającego ich odwołanie od decyzji pozwanego organu rentowego, ustalającej podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne zainteresowanego K. I.Podstawą skargi z 16 grudnia 2016 r. o wznowienie postępowania jest wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 28 października 2015 r., SK 9/14, orzekający o niekonstytucyjności § 2 pkt 16 rozporządzenia z 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe.Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu odrzucenia skargi zauważył, że Trybunał Konstytucyjny postanowił na podstawie art. 190 ust. 3 Konstytucji odroczyć termin utraty mocy obowiązującej § 2 ust. 1 pkt 16 rozporządzenia w zaskarżonym zakresie o dwanaście miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku.

Tym samym zdecydował o pozostawieniu go przez oznaczony czas w porządku prawnym. Do daty utraty mocy obowiązującej przepis musi być uznany za zgodny z Konstytucją, co powoduje wyłączenie retrospektywnego skutku wyroku. W konsekwencji wyrok wydany przed tą datą nie podlega wznowieniu, jeśli jednocześnie nie została orzeczona indywidulana korzyść dla osoby, która wniosła skargę konstytucyjną.W ocenie Sądu Apelacyjnego wyrok Trybunału Konstytucyjnego, który skarżący uczynili podstawą skargi, jedynie formalnie odpowiada hipotezie art. 4011 k.p.c. Skoro odroczono utratę mocy przepisu (utracił moc 5 listopada 2016 r.), to nie jest możliwe wznowienie na jego podstawie postępowania zakończonego przed upływem terminu określonego w sentencji wyroku Trybunału, bo zakwestionowany przepis nadal obowiązywał.

Oznacza to, że sądy i inne podmioty powinny – z wyjątkiem sprawy, która była przyczyną wszczęcia postępowania przed Trybunałem – stosować tę normę. Pominięcie w tym okresie wadliwej normy oznaczałoby w istocie przekreślenie sensu odroczenia, a więc i sensu art. 190 ust. 3 Konstytucji. Skarga o wznowienie postępowania podlegała więc odrzuceniu na podstawie art. 410 § 1 k.p.c. jako nieoparta na ustawowej podstawie.W zażaleniu zarzucono naruszenie:

1) art. 410 § 1 k.p.c. przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie w sytuacji, kiedy zachodzą konstytucyjne i ustawowe przesłanki do wznowienia postępowania, określone w art. 190 ust. 4 Konstytucji oraz w art. 4011 k.p.c.;

2) art. 4011 k.p.c. przez błędną wykładnię i uznanie, że nie każdy wyrok Trybunału Konstytucyjnego, który formalnie odpowiada hipotezie normy prawnej zamieszczonej w tym przepisie, może stanowić podstawę wznowienia postępowania;

3) art. 190 ust. 4 Konstytucji przez błędną wykładnię i niezastosowanie.Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Zażalenie jest zasadne.Trybunał Konstytucyjny w stanowiącym podstawę skargi wyroku z 28 października 2015 r., SK 9/14, postanowił na podstawie art. 190 ust. 3 Konstytucji odroczyć termin utraty mocy obowiązującej § 2 ust. 1 pkt 16 rozporządzenia MPiPS w zaskarżonym zakresie o dwanaście miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku. „Trybunał Konstytucyjny stwierdził istnienie niekonstytucyjności, dając zarazem prawodawcy czas na dostosowanie systemu prawnego do wymagań konstytucyjnych.

Dostosowanie to wymaga takiej zmiany przepisów rozporządzenia MPiPS, która zapewni, że zastrzeżenie zawarte w § 2 ust. 1 pkt 16 in fine rozporządzenia MPiPS nie będzie się odnosić do pracowników zatrudnionych za granicą u polskich pracodawców, uzyskujących przychody w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych niższe niż przeciętne wynagrodzenie w gospodarce narodowej, o którym mowa w art. 19 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Trybunał Konstytucyjny zauważył jednocześnie, że zakwestionowany akt pozostaje na czas odroczenia w systemie prawnym.

Jeżeli prawodawca zmieni prawo przed końcem terminu odroczenia, to zmiana ta będzie wynikała nie z derogacji trybunalskiej, lecz z derogacji dokonanej poprzez prawodawcę (por. wyrok TK z 16 lutego 2010 r., sygn. P 16/09)”. Prawodawca zmienił treść przepisu § 2 ust. 1 pkt 16 rozporządzenia na mocy § 1 rozporządzenia z 22 sierpnia 2016 r. (Dz.U. z 2016 r., poz. 1381). Argumenty te mogłyby dodatkowo przemawiać za stanowiskiem przyjętym przez Sąd Apelacyjny w zaskarżonym postanowieniu.Orzecznictwo nie jest jednak jednolite. Z jednej strony przyjmuje się, że przed utratą mocy przepisu po orzeczeniu Trybunału nie jest możliwe wznowienie postępowania.

Na takiej wykładni i orzecznictwie Sąd Apelacyjny oparł zasadniczo uzasadnienie odrzucenia skargi o wznowienie postępowania.Z drugiej strony nie bez racji jest stanowisko, przedstawiane w szeregu orzeczeń, przyjmujące, że samo stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu przez Trybunał obala domniemanie zgodności z ustawą zasadniczą i jest wystarczające do odpowiedniego stosowania przepisu w sprawie już rozpoznanej a więc stanowi też podstawę wznowienia postępowania w sprawie już zakończonej.Obecny skład ma na uwadze dotychczasowe stanowisko Sądu Najwyższego w podobnych sprawach ze skargi o wznowienie postępowania na podstawie tego samego wyroku Trybunału Konstytucyjnego.

Jest ono korzystne dla skarżących. Z odroczenia przez Trybunał terminu utraty mocy obowiązującej przepisu ani ze zmiany przepisu przez prawodawcę nie wynika przeszkoda do wznowienia postępowania na podstawie art. 4011 k.p.c. – por. postanowienia Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2017 r., II UZ 9/17, z 9 maja 2017 r., II UZ 11/17 z 16 maja 2017 r., II UZ 16/17.Uprawnione jest zatem drugie stanowisko. Przede wszystkim dlatego, że w systemie prawa wartością podstawową jest zgodność prawa z ustawą zasadniczą. Chodzi o to, że orzeczenie oparte na niekonstytucyjnym przepisie, którego stosowanie narusza podstawowe wartości człowieka takie jak wolność i majątek, nie powinno być wyłączone od możliwości warunkowej weryfikacji, właśnie ze względu na wskazaną niezgodność.

Wartość ta odwołuje się do zasady sprawiedliwości (art. 2 Konstytucji), ujmowanej materialnie jako samo prawo oraz proceduralnie jako prawo do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji). W wyroku z 28 października 2015 r., SK 9/14, Trybunał odwołuje się do prawa własności (art. 64 ust. 1 i 3 Konstytucji). Sąd powszechny może bezpośrednio stosować ustawę zasadniczą (art. 8). Sędziowie podlegają ustawom (art. 178 ust. 1 ustawy zasadniczej). Nie ma więc przeszkód prawnych do wznowienia postępowania wobec niezgodności z ustawą zasadniczą przepisu rozporządzenia, zważając też na art. 190 ust. 4 Konstytucji, jako że obecne zażalenie rozpoznaje się już po terminie, do którego Trybunał w wyroku z 28 października 2015 r., SK 9/14, odroczył utratę mocy obowiązującej § 2 ust. 1 pkt 16 rozporządzenia z 18 grudnia 1998 r.

Przeszkodą nie jest też zmiana tego przepisu przez prawodawcę przed tym terminem. Sąd może mimo to odmówić zastosowania ex post niekonstytucyjnego przepisu aktu wykonawczego, który kształtował stosunki prawne w okresie wcześniejszym. Inna jest bowiem sytuacja obywatela, który układa swoje stosunki prawne w sferze cywilnej z własnej woli (zobowiązaniowej), czyli bez władczej ingerencji państwa. Wówczas pierwszorzędne znaczenie ma zgodność prawa z Konstytucją i reguła z art. 190 ust.

3. Inna sytuacja występuje w relacjach publicznoprawnych, bo organ przed wyrokiem Trybunału nie może nie stosować „niekonstytucyjnego” prawa. Powrót do stanu zgodnego z ustawą zasadniczą zapewniają podstawy wznowienia (w procedurze cywilnej, karnej i administracyjnej). Dla tych podmiotów prawa znaczenie ma samo orzeczenie o niezgodności przepisu z Konstytucją. Należy też odróżnić podstawę wznowienia, czyli orzeczenie Trybunału wskazane w art. 4011 k.p.c., od terminu wznowienia z art. 407 § 2 k.p.c. Generalnie kwestia temporalna nie powinna być silniejsza niż kwestia materialna, czyli niezgodność aktu normatywnego z Konstytucją.

Ważne jest tylko zachowanie terminu do wniesienia skargi, gdyż wznowienie nie jest nieograniczone w czasie i skarga może być odrzucona ze względu na wniesienie jej po upływie przepisanego terminu (art. 407 § 2 k.p.c. i art. 410 § 1 k.p.c.). Sąd Apelacyjny mógł więc wznowić postępowanie, biorąc pod uwagę niezgodność przepisu rozporządzenia z Konstytucją.Po wtóre, w poprzednim postanowieniu z 25 maja 2016 r., odrzucającym pierwotną skargę o wznowienie postępowania, Sąd Apelacyjny skonstatował, że brak jest podstaw do wznowienia postępowania przed upływem terminu odraczającego utratę mocy przepisu.

Skarżący nie powinien być w gorszej sytuacji, niż inny podmiot, odwołujący się od takiej samej decyzji wydanej w podobnej sprawie, którego sprawa nie uległa jeszcze zakończeniu i który może oczekiwać bezpośredniego zastosowania w sprawie właściwej normy prawnej wynikającej z orzeczenia Trybunału (zob. uchwała Sądu Najwyższego z 13 czerwca 2007 r., II UZP 2/07).Reasumując, skoro mimo odroczenia utraty mocy niekonstytucyjnego przepisu, nie może on stanowić podstawy orzekania przez Sąd, to również orzeczenie o niekonstytucyjności stanowi podstawę do wznowienia postępowania z art. 4011 k.p.c. Orzeczenia sądowe nie mogą bowiem opierać się na prawie, co do którego stwierdzona została niezgodność z Konstytucją (wyroki Sądu Najwyższego z 5 czerwca 2007 r., I PK 6/07, z 23 kwietnia 2009 r., IV CNP 99/08, z 18 maja 2010 r., III UK 2/10, z 25 sierpnia 2011 r., II CNP 11/11, z 17 czerwca 2011 r., I OSK 2076/10).Z tych przyczyn orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 3941 § 3 k.p.c. w związku z art. 39815 § 1 k.p.c. oraz art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821 k.p.c. kc