I UZ 37/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I UZ 37/11

POSTANOWIENIE

Dnia 17 października 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Katarzyna Gonera (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

SSA Jolanta Frańczak

w sprawie z odwołania J. L. prowadzącej NZOZ - Medycyna Szkolna w Z., E. G. i

M.L.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o ustalenie podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne i ubezpieczenie

zdrowotne,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 17 października 2011 r.,

zażalenia organu rentowego na postanowienie o kosztach procesu zawarte w

wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 24 marca 2011 r.,

1. zmienia zaskarżone postanowienie (zawarte w punkcie V.

wyroku Sądu Apelacyjnego) w ten sposób, że zasądza od

organu rentowego na rzecz J. L. i M. L. (łącznie) kwotę 260

(dwieście

sześćdziesiąt)

złotych

tytułem

zwrotu

kosztów

postępowania w drugiej instancji;

2. oddala zażalenie w pozostałej części;

3. zasądza od J. L. i M. L. (łącznie) na rzecz organu rentowego

kwotę 120 (sto dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu kosztów

postępowania zażaleniowego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w G. wyrokiem z 28

kwietnia 2010 r., w sprawie z odwołania J. L. prowadzącej Niepubliczny Zakład

Opieki Zdrowotnej Medycyna Szkolna, E. G. i M. L. od decyzji Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych z 28 lipca 2008 r. zmienił zaskarżone decyzje w ten

sposób, że zwolnił J. L. prowadzącą NZOZ z obowiązku uregulowania składek na

ubezpieczenia społeczne i zdrowotne za E. G. oraz M. L. z tytułu ekwiwalentów za

używanie własnej odzieży i obuwia zamiast odzieży roboczej za wskazane w

wyroku okresy. Sąd Okręgowy zasądził od pozwanego na rzecz odwołujących się

E. G., M. L. i J. L. po 120 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa prawnego.

Apelację od powyższego wyroku wniósł Zakład Ubezpieczeń Społecznych.

Zażalenie na postanowienie w przedmiocie kosztów procesu, zawarte w

powyższym wyroku, wniosły J. L., E. G. i M. L., zarzucając naruszenie § 12 ust. 2 i

§ 6 pkt 5 i pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r.

w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa

kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz.

1348 ze zm.) w związku z art. 98 § 1 i § 3 k.p.c. Skarżące wniosły o jego zmianę i

zasądzenie od organu rentowego na rzecz E. G. kwoty 4.800 zł, na rzecz M. L. i J.

L. kwot po 7.200 zł oraz na rzecz każdej z nich kosztów postępowania

zażaleniowego.

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z 24

marca 2011 r., zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że ustalił, iż J. L.

prowadząca NZOZ nie jest zobowiązana do zapłacenia składek na ubezpieczenie

społeczne i zdrowotne za E. G. oraz M. L. od uzyskanego przez nie przychodu z

tytułu ekwiwalentu pieniężnego za używanie odzieży i obuwia własnego zamiast

roboczego za wskazane w wyroku okresy, a w pozostałym zakresie apelację oddalił

oraz zasądził od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz J. L. i M.L. kwoty po

1.200 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego oraz na rzecz E. G.

kwotę 600 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego. Zasądził od organu

rentowego na rzecz J. L. i M. L. kwoty po 255 zł oraz na rzecz E. G. kwotę 97,50 zł

tytułem zwrotu kosztów postępowania za drugą instancję.

W uzasadnieniu wyroku Sąd Apelacyjny stwierdził, że sprawy w których

wniesiono odwołania od decyzji określających wysokość (wymiar) składek na

ubezpieczenia społeczne i ubezpieczenie zdrowotne nie stanowią spraw „o

świadczenia pieniężne z ubezpieczenia społecznego i zaopatrzenia emerytalnego",

o których mowa w § 12 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28

września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez

Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Przy

ustalaniu wysokości wynagrodzenia pełnomocnika skarżących w rozstrzyganej

sprawie nie miał zastosowania § 12 ust. 2 tego rozporządzenia. Wysokość stawek

minimalnych w sprawach dotyczących wysokości składek na ubezpieczenia

społeczne i ubezpieczenie zdrowotne zależy bowiem od wysokości tych składek, a

zatem od wartości przedmiotu sporu. Należało je więc ustalić na podstawie § 6

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie

opłat za czynności adwokackie. Ubezpieczone zaskarżyły decyzję w zakresie

przyjęcia

do

podstawy

wymiaru

składek

na

ubezpieczenia

społeczne

i

ubezpieczenie zdrowotne przychodu z tytułu ekwiwalentu za używanie własnej

odzieży i obuwia zamiast odzieży ochronnej i obuwia roboczego. Zatem wysokość

składek z tego tytułu stanowi wartość przedmiotu sporu, od której należało ustalić

wysokość stawek minimalnych wynagrodzenia adwokata. Ich łączna wysokość

wynosi 1.851,95 zł w wypadku E. G., a w wypadku M. L. 7.805,49 zł. Zgodnie z § 6

pkt 4 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28 września 2002 r. w sprawie

opłat za czynności adwokackie, wysokość stawki minimalnej wyniosła 600 zł i

odpowiednio 1.200 zł. Pełnomocnik w tym postępowaniu reprezentował zarówno

płatnika jak i zleceniobiorcę, więc niejako podwójnie wykorzystał nakład swej pracy.

Ten sam adwokat jest pełnomocnikiem płatnika i zleceniobiorcy w szeregu

analogicznych spraw. Kwota zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w

postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji należna na rzecz J. L. i M. L.

powinna zdaniem Sądu Apelacyjnego wynieść 1.200 zł a na rzecz E. G. 600 zł. W

ocenie Sądu Apelacyjnego każdej z wymienionych uczestniczek postępowania

przysługują odrębnie koszty zastępstwa procesowego, gdyż każda z nich osobno

zaskarżyła decyzje organu rentowego i miała w postępowaniu sądowym przymiot

„ubezpieczonej", a ponadto każda z nich zawarła indywidualną umowę z

pełnomocnikiem będącym adwokatem (a wcześniej radcą prawnym).

Zasądzając koszty postępowania zażaleniowego Sąd Apelacyjny stwierdził,

że skoro odwołujące się J. L. i M. L. żądały zasądzenia na ich rzecz po 7.200 zł, a

uzyskały po 1.200 zł, oznacza to, że wygrały spór w zakresie kosztów procesu w

1/6. W pozostałym zakresie (w 5/6) sprawę wygrał organ rentowy. Ubezpieczone w

postępowaniu

zażaleniowym

były

reprezentowane

przez

tego

samego

pełnomocnika, a ZUS przez radcę prawnego, który nie występował w postępowaniu

przed Sądem pierwszej instancji, a ponadto J. L. i M. L. oraz E. G. uiściły opłaty od

zażalenia w kwocie po 30 zł. Należne J. L. i M. L. od organu rentowego koszty

postępowania zażaleniowego wynoszą: 50% x 1.200 zł x 1/6 + 1/6 x 30 zł = 100 zł

+ 5 zł = 105 zł (art. 98 § 1 i 3 k.p.c. w związku z § 13 ust. 2 pkt 2 i § 6 pkt 4

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28 września 2002 r. w sprawie opłat za

czynności adwokackie). Należne organowi rentowemu od J. L. i M. L. koszty

postępowania zażaleniowego wynoszą: 75% x 1.200 zł x 5/6 = 750 zł (art. 98 § 1

k.p.c. w związku z § 12 ust. 2 pkt 2 i § 6 pkt 4 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców

prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej

udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu). Po skompensowaniu

wszystkich wskazanych powyżej kosztów postępowania w drugiej instancji, każda z

ubezpieczonych powinna otrzymać od organu rentowego kwotę wynoszącą 255 zł

(900 zł + 105 zł - 750 zł).

Zażalenie na postanowienie o kosztach procesu, które nie były przedmiotem

rozstrzygnięcia Sądu pierwszej instancji, zawarte w punkcie piątym wyroku Sądu

Apelacyjnego, wniósł w imieniu organu rentowego jego pełnomocnik, zaskarżając je

w części dotyczącej orzeczenia o kosztach w sprawie z odwołania M. L. i J. L. i

zarzucając mu: naruszenie art. 98 § 1 i § 3 k.p.c. w związku z § 4 ust. 1

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie

opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów

nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, poprzez nieuzasadnione

zasądzenie w jednej sprawie od organu rentowego na rzecz dwóch odwołujących

się (ubezpieczonej i płatnika składek), które wniosły wspólne odwołanie od tej

samej

decyzji

postępowania

ZUS,

za

zastępowanych

drugą

instancję

przez

jednego

określonych

adwokata,

odrębnie

w

kosztów

stosunku

do

ubezpieczonej i płatnika składek, pomimo istnienia pomiędzy odwołującymi się

współuczestnictwa materialnego w rozumieniu art. 72 § 1 k.p.c. w związku z art.

477 § 1 k.p.c., co prowadziło do zawyżenia (podwojenia) wartości przedmiotu

sprawy (zaskarżenia).

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia zawartego w

punkcie piątym wyroku Sądu Apelacyjnego w części dotyczącej orzeczenia o

kosztach procesu w sprawie z odwołania M. L. i J. L. i przekazanie sprawy Sądowi

Apelacyjnemu

do

ponownego

rozpoznania

i

rozstrzygnięcia

o

kosztach

dotychczasowego postępowania (za postępowanie zażaleniowe przed Sądem

Najwyższym i za drugą instancję), ewentualnie o uchylenie zaskarżonego

postanowienia zawartego w punkcie piątym wyroku Sądu Apelacyjnego i

orzeczenie co do istoty sprawy poprzez zasądzenie od organu rentowego na rzecz

M. L. i J. L. łącznie kwoty 255 zł tytułem zwrotu kosztów procesu za drugą

instancję i zasądzenie łącznie od odwołujących się na rzecz organu rentowego

kosztów procesu za postępowanie zażaleniowe przed Sądem Najwyższym, w tym

kosztów zastępstwa radcy prawnego.

W

uzasadnieniu

zażalenia

skarżący

podniósł,

że

odwołanie

od

przedmiotowej decyzji wniosły w jednym piśmie procesowym z 21 sierpnia 2008 r.

ubezpieczona M. L. i płatnik składek J. L., reprezentowane w sprawie przez tego

samego pełnomocnika. Sąd Apelacyjny orzekł o kosztach postępowania za drugą

instancję, zasądzając od organu rentowego na rzecz J. L. i M. L. po 255 zł tytułem

zwrotu kosztów postępowania za drugą instancję. Zaskarżeniu do Sądu

Najwyższego podlegać może jedynie rozstrzygnięcie Sądu drugiej instancji o

kosztach procesu, które nie były przedmiotem rozstrzygnięcia Sądu pierwszej

instancji, czyli rozstrzygniecie o kosztach postępowania poniesionych w drugiej

instancji, zawarte w punkcie piątym wyroku Sądu Apelacyjnego. Zasądzenie

osobno (podwójnie) dla płatnika i ubezpieczonej zwrotu kosztów zastępstwa

procesowego za drugą instancję w sprawie z odwołania ubezpieczonej i płatnika od

jednej i tej samej decyzji ZUS, na skutek apelacji organu rentowego i zażalenia

ubezpieczonej i płatnika, jest nieuzasadnione.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zażalenie jest uzasadnione.

Zgodnie z art. 3941 § 1 pkt 2 k.p.c. Sąd Najwyższy ma kompetencję do

rozpoznania zażalenia na postanowienie sądu drugiej instancji jedynie co do

kosztów procesu, które nie były przedmiotem rozstrzygnięcia sądu pierwszej

instancji.

W niniejszej sprawie ocena prawidłowości postanowienia w przedmiocie

kosztów procesu za drugą instancję, zawartego w punkcie piątym wyroku Sądu

Apelacyjnego, zależy od ustalenia rodzaju współuczestnictwa procesowego

występującego pomiędzy ubezpieczonymi i płatnikiem składek.

Specyfiką postępowania odrębnego w sprawach z zakresu ubezpieczeń

społecznych jest dopuszczalność występowania w charakterze strony procesowej

wielu podmiotów – obok ubezpieczonego (art. 476 § 5 pkt 2 k.p.c.) i organu

rentowego także innej niż ubezpieczony osoby, której praw i obowiązków dotyczy

zaskarżona decyzja (art. 47711 § 1 k.p.c.), oraz zainteresowanego (art. 47711 § 1 i 2

k.p.c.). W doktrynie podkreśla się, że inna niż ubezpieczony osoba, której praw lub

obowiązków dotyczy zaskarżona decyzja, jest – podobnie jak ubezpieczony –

adresatem decyzji organu rentowego, a zatem dana decyzja wywołuje w stosunku

do niej bezpośrednie skutki prawne, podczas gdy wpływ skarżonej decyzji na sferę

praw i obowiązków zainteresowanego może być także pośredni. Przyjmuje się, że

różnica pomiędzy "inną osobą, której praw i obowiązków dotyczy zaskarżona

decyzja" i "zainteresowanym" polega na tym, że "inna osoba" to podmiot niebędący

osobą ubezpieczoną, lecz wskazany w decyzji organu rentowego jako ten, którego

praw lub obowiązków dotyczy rozstrzygnięcie decyzji, natomiast zainteresowany to

podmiot, którego prawa lub obowiązki zależą od rozstrzygnięcia sprawy, a który nie

został objęty treścią decyzji skierowanej bezpośrednio do innych podmiotów (por.

wyroki Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 7 kwietnia 2004 r., III AUa 696/03, OSA

2005 nr 1, poz. 4 i z 3 listopada 2004 r., III AUa 358/04, Prawo Pracy 2005 nr 4,

poz. 39; wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 5 grudnia 2006 r., III AUa

1559/05, LEX nr 310391 oraz wyrok Sądu Najwyższego z 8 grudnia 2000 r., II UKN

128/00, OSNAPiUS 2002 nr 15, poz. 368; OSP 2003 nr 3, poz. 30).

W niniejszej sprawie adresatami zaskarżonej decyzji byli: płatnik składek J.

L. prowadząca NZOZ Medycyna Szkolna w Z. (zleceniodawca) oraz ubezpieczona

M. L. (zleceniobiorca). Decyzja ta określała wymiar składek należnych od M.L. i

zobowiązywała ich płatnika J. L. do wyrównania zaniżonych składek. Była to

decyzja wydana w zakresie indywidualnej sprawy osoby objętej obowiązkiem

ubezpieczenia – M. L., jako określająca prawidłową wysokość wymiaru składek i

zarazem indywidualnej sprawy płatnika składek – J. L., jako ustalająca wymiar

składek i zobowiązująca do ich zapłaty (wyrównania). Decyzja ta dotyczyła więc

stosunku prawnego między płatnikiem składek a organem rentowym, ale

jednocześnie podmiotem tego stosunku była zleceniobiorczyni M. L., która

pozostawała z płatnikiem składek, a także z organem rentowym, w takim stosunku

prawnym, że zapadłe w procesie rozstrzygnięcie oddziałuje na jej sferę prawną w

sposób bezpośredni, to jest obejmuje ją skutkami powagi rzeczy osądzonej. W

przypadku zatem sporu sądowego o wymiar i pobór składek między płatnikiem

składek i osobą, na rzecz której płatnik nie odprowadził należnych składek

(będącymi adresatami decyzji) i organem rentowym, po stronie „powodowej”

występuje współuczestnictwo materialne. W takim wypadku bowiem przedmiot

sporu stanowią prawa i obowiązki wspólne obu tym podmiotom, związane z

podstawą wymiaru składek (art. 72 § 1 pkt 1 k.c.).

Płatnika składek i ubezpieczoną należało zatem uznać za współuczestników

materialnych. Ich prawa i obowiązki w zakresie zapłaty składki na ubezpieczenie

społeczne i zdrowotne nie są bowiem oparte na jednakowej podstawie faktycznej i

prawnej (art. 72 § 1 pkt 2 k.p.c.). Przedmiotem sporu są prawa i obowiązki wspólne

(por. postanowienia Sądu Najwyższego zapadłe w sprawach dotyczących tego

samego przedmiotu sporu i płatnika: z 15 lipca 2011 r., I UZ 14/11 i I UZ 15/11, z 26

lipca 2011 r., I UZ 20/11, niepublikowane). Obowiązek zapłaty składki na

ubezpieczenie społeczne i zdrowotne jest nie tylko obowiązkiem wspólnym płatnika

i ubezpieczonego, lecz jest również oparty na tej samej podstawie faktycznej i

prawnej. W konsekwencji, z uwagi na akceptację poglądu wyrażonego w uchwale

Sądu Najwyższego z 30 stycznia 2007 r., III CZP 130/06 (OSNC 2008 nr 1, poz. 1),

zgodnie z którym wygrywającym proces współuczestnikom, o których mowa w art.

72 § 1 pkt 1 k.p.c., reprezentowanym przez tego samego radcę prawnego, sąd

przyznaje zwrot kosztów w wysokości odpowiadającej wynagrodzeniu jednego

pełnomocnika, a także argumentacji zawartej w jej uzasadnieniu, zażalenie okazało

się

uzasadnione.

Wynagrodzenie

tego

samego

pełnomocnika

obydwu

odwołujących się - płatnika składek i ubezpieczonej – powinno być zasądzone

jednokrotnie.

Należne J. L. i M. L. łącznie (a nie osobno) od organu rentowego koszty

postępowania

zażaleniowego,

po

stosownym

ich

skorygowaniu

według

przedstawionych wyżej zasad, wynoszą: 50% x 1.200 zł x 1/6 + 1/6 x 60 zł (każda z

odwołujących się uiściła opłatę w kwocie po 30 zł) = 100 zł + 10 zł = 110 zł (art. 98

§ 1 i 3 k.p.c. w związku z § 13 ust. 2 pkt 2 i § 6 pkt 4 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie).

Należne organowi rentowemu od J. L. i M. L. koszty postępowania zażaleniowego

wynoszą: 75% x 1.200 zł x 5/6 = 750 zł (art. 98 § 1 k.p.c. w związku z § 12 ust. 2

pkt 2 i § 6 pkt 4 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r.

w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb

Państwa

kosztów

pomocy

prawnej

udzielonej

przez

radcę

prawnego

ustanowionego z urzędu). Po skompensowaniu wskazanych powyżej kosztów

postępowania w drugiej instancji, odwołujące się powinny otrzymać od organu

rentowego łącznie kwotę wynoszącą 260 zł (900zł + 110 zł - 750 zł). Korekta

rozstrzygnięcia oznacza zatem zasądzenie od organu rentowego na rzecz

odwołujących się łącznie kwoty 260 zł tytułem zwrotu kosztów procesu w drugiej

instancji. Oddalenie zażalenia obejmuje kwotę 5 zł – pozwany organ rentowy nie

uwzględnił bowiem (domagając się zasądzenia na rzecz powódek łącznie jedynie

kwoty 255 zł), że obydwie odwołujące się poniosły osobne opłaty od zażalenia

wynoszące po 30 zł.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy na mocy art. 39816 k.p.c. w związku z art.

3941 § 3 k.p.c. orzekł jak w pkt 1 i 2 sentencji postanowienia.

Organ rentowy zaskarżył orzeczenie o kosztach procesu zawarte w punkcie

piątym wyroku Sądu Apelacyjnego i tym samym wyznaczył zakres zaskarżenia. W

sprawie z zażalenia na orzeczenie o kosztach procesu wartość przedmiotu

zaskarżenia, mająca znaczenie przesądzające o wynagrodzeniu pełnomocnika

strony (część kosztów postępowania zażaleniowego), stanowi kwota zasądzonych

kosztów, nie zaś wartość przedmiotu sporu w rozpoznawanej sprawie. Sąd

Najwyższy w postanowieniu z 25 maja 2010 r., I CZ 9/10 (OSNC – ZD 2011, nr 1,

poz. 6) stwierdził, że w przypadku złożenia zażalenia na zawarte w wyroku

postanowienie

w

przedmiocie

kosztów

postępowania,

wartość

przedmiotu

zaskarżenia zależy od wysokości tych kosztów, nie zaś od wartości przedmiotu

sporu w sprawie zasadniczej. Takie samo stanowisko wyrażone zostało przez Sąd

Najwyższy w postanowieniu z 17 grudnia 2009 r., IV CZ 8/09 (Palestra 2010 nr 1-2,

poz. 269). O kosztach postępowania zażaleniowego rozstrzygnięto według art. 98

k.p.c. w związku z § 6 pkt 2 w związku z § 12 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców

prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej

udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz.

1349 ze zm.), podzielając pogląd wyrażony w postanowieniu Sądu Najwyższego z

25 maja 2010 r., I CZ 9/10 (OSNC-ZD 2011 nr 1, poz. 6).