I UZ 3/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I UZ 3/11

POSTANOWIENIE

Dnia 11 maja 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Małgorzata Gersdorf (przewodniczący)

SSN Bogusław Cudowski

SSN Zbigniew Myszka (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania A. N.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w C.

o składki,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 11 maja 2011 r.,

zażalenia organu rentowego na postanowienie Sądu Apelacyjnego

z dnia 5 listopada 2010 r.,

oddala zażalenie bez obciążania organu rentowego kosztami

postępowania zażaleniowego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 5 listopada 2010 r. Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych, po rozpoznaniu wniosku ubezpieczonego A. N. z dnia

26 listopada 2008 r. o uzupełnienie wyroku tego Sądu z dnia 20 listopada 2008 r.

co do zwrotu kosztów procesu postanowił uzupełnić wskazany wyrok w ten sposób,

że zasądził od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w C. na rzecz

ubezpieczonego kwotę 14.400 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego

oraz kwotę 30 zł tytułem zwrotu poniesionej przez ubezpieczonego opłaty sądowej

w postępowaniu zażaleniowym.

Wyrokiem z dnia 20 listopada 2008 r. Sąd Apelacyjny uchylił zaskarżony

apelacją ubezpieczonego wyrok Sądu Okręgowego oraz poprzedzającą go decyzję

organu rentowego i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania organowi

rentowemu. W dniu 26 listopada 2008 r. ubezpieczony wystąpił z wnioskiem o

uzupełnienie tego wyroku co do zwrotu kosztów procesu, skutkiem czego Sąd

Apelacyjny postanowieniem z dnia 23 grudnia 2008 r. uzupełnił wskazany wyrok i

zasądził od organu rentowego na rzecz ubezpieczonego kwotę 360 zł tytułem

kosztów zastępstwa procesowego za obie instancje oraz kwotę 60 zł tytułem opłaty

od apelacji. Zażalenie ubezpieczonego, zaskarżające to postanowienie w części

dotyczącej

zwrotu

kosztów

zastępstwa

procesowego,

zostało

początkowo

odrzucone przez Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 2 lipca 2009 r., I UZ 18/09,

jako niedopuszczalne. Następnie jednak na wskutek wznowienia postępowania,

postanowieniem z dnia 28 września 2010 r., I UO 1/10, Sąd Najwyższy uchylił

własne postanowienie z dnia 2 lipca 2009 r. oraz wcześniejsze postanowienie Sądu

Apelacyjnego z dnia 23 grudnia 2008 r. w części dotyczącej kosztów zastępstwa

procesowego i przekazał sprawę w tym zakresie Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania zażaleniowego. Po

ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Apelacyjny wydał zaskarżone postanowienie z

dnia 5 listopada 2010 r.

W uzasadnieniu tego postanowienia Sąd Apelacyjny wskazał, że w

rozpoznawanej sprawie ubezpieczony dwukrotnie składał apelację: pierwszą od

wyroku Sądu pierwszej instancji, który po raz pierwszy został uchylony i przekazany

temuż Sądowi do ponownego rozpoznania, a drugą od ponownego rozstrzygnięcia

Sądu pierwszej instancji, wskutek której Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 20

listopada 2008 r. uchylił zaskarżony wyrok oraz poprzedzającą go decyzję organu

rentowego przekazując sprawę do ponownego rozpoznania bezpośrednio organowi

rentowemu. W obydwu apelacjach ubezpieczony wnosił o zasądzenie kosztów

postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego.

Sąd

Apelacyjny

uznał,

że

postępowanie

w

sprawie

z

odwołanie

ubezpieczonego zostało ostatecznie zakończone, a stroną która wygrała jest

ubezpieczony, żądanie dotyczące zwrotu kosztów procesu było więc uzasadnione.

W sprawie doszło do sytuacji, o której mowa w art. 351 § 1 k.p.c., gdyż w wyrok z

dnia 20 listopada 2008 r. Sąd Apelacyjny nie wypowiedział się co do całości

żądania

ubezpieczonego,

skoro

nie

orzekł

o

kosztach

przedmiotowego

postępowania, w tym kosztach zastępstwa procesowego. Wobec treści wyroku z

dnia 20 listopada 2008 r. należało uznać, że stroną przegraną w niniejszej sprawie

jest organ rentowy. Sprawa zainicjowana zaskarżoną decyzją organu rentowego

wskutek przekazania jej do ponownego rozpoznania bezpośrednio organowi

rentowemu została bowiem ostatecznie zakończona i to zgodnie z celem

ubezpieczonego, jakim było wzruszenie tejże decyzji i uwolnienie się od

odpowiedzialności za zobowiązania z tytułu nieopłaconych składek przez „B." Sp. z

o.o., w której ubezpieczony był członkiem zarządu. Sąd podkreślił, że w sytuacji

kiedy organ rentowy wyda kolejną decyzję po ponownym rozpoznaniu sprawy,

ubezpieczonemu będzie przysługiwało odwołanie od tej decyzji, którego złożenie

będzie z kolei skutkowało zainicjowaniem nowego postępowania sądowego,

odrębnego w stosunku do zakończonego obecnie uzupełnianym wyrokiem.

W konsekwencji, na podstawie § 6 pkt 6 i § 12 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności

adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy

prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1348, zwanego dalej

rozporządzeniem o kosztach) oraz art. 36 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach

sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 167, poz. 1398 ze zm.) Sąd Apelacyjny

zasądził na rzecz ubezpieczonego łącznie kwoty 14.400 zł tytułem zwrotu kosztów

zastępstwa procesowego (2 x 3.600 zł za postępowania przed Sądem pierwszej

instancji, 2 x 2.700 zł za postępowania przed Sądem drugiej instancji i 1.800 zł za

stępowanie zażaleniowe przed Sądem Najwyższym) oraz 30 zł tytułem zwrotu

opłaty sądowej od zażalenia.

W zażaleniu na to postanowienie organ rentowy zarzucił naruszenie

przepisów postępowania, w szczególności: 1/ art.108 § 1 k.p.c. w związku z art.13

§ 2 k.p.c. przez jego niewłaściwą wykładnią polegającą na przyjęciu, że istnieją

podstawy do uzupełnienia wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 20 listopada 2008 r.,

przez zasądzenie od żalącego się kosztów postępowania mimo, że wskazany

wyrok nie kończył sprawy w instancji, 2/ art.108 § 2 k.p.c. w związku z art.13 § 2

k.p.c. przez jego niewłaściwą wykładnię polegającą na przyjęciu, że istnieją

podstawy do zasądzenia kosztów postępowania od wnoszącego zażalenie pomimo

uchylenia zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego i poprzedzającej go decyzji w

całości na podstawie art.477 14a k.p.c., 3/ art.102 k.p.c. przez jego niezastosowanie

i zasądzenie na podstawie art. 98 k.p.c. kosztów postępowania od żalącego się

mimo istnienia szczególnie uzasadnionych podstaw umożliwiających zasądzenie od

strony przegrywającej tylko części kosztów albo nie obciążanie jej w ogóle

kosztami.

Wnoszący zażalenie wskazał, że sąd drugiej instancji nie ma możliwości

orzeczenia o kosztach postępowania w przypadku uchylenia wyroku sądu pierwszej

instancji i przekazania temu sądowi sprawy do ponownego rozpoznania, albowiem

postanowienie o kosztach procesu wydane przez sąd drugiej instancji nie ma

charakteru orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie, w tej sytuacji

zastosowanie przepisu art. 108 § 1 k.p.c. jest wyłączone. W przepisach o

postępowaniu z zakresu ubezpieczeń społecznych nie uregulowano kwestii

związanej z orzeczeniem o kosztach postępowania w przypadku podjęcia przez

sąd drugiej instancji orzeczenia na podstawie art. 47714a k.p.c., w oparciu o który

wydano zaskarżony wyrok. W ocenie wnoszącego zażalenie należało zatem

odwołać się do odpowiedniego stosowania przepisów o procesie w postępowaniu

odrębnym, a więc odpowiedniego zastosowania art. 108 § 2 k.p.c. Art. 477 14a k.p.c.

„nie ma bytu samodzielnego” i orzeczenie wydane na jego podstawie nie stanowi

orzeczenia kończącego sprawę w instancji, o którym mowa w art.108 § 1 k.p.c., tym

samym orzeczenie to nie powinno zawierać orzeczenia o kosztach postępowania.

W takiej sytuacji odpowiednie stosowanie art.108 § 2 k.p.c. może polegać

wyłącznie na konieczności umorzenia przez Sąd Apelacyjny postępowania z

wniosku o uzupełnienie wyroku o rozstrzygnięcie o kosztach postępowania za obie

instancję (art. 386 k.p.c. w związku z art. 397 § 2 k.p.c.).

Wnoszący zażalenie podniósł też, że w sprawie zaistniał szczególnie

uzasadniony wypadek uzasadniający odstąpienie od obciążenia go kosztami

postępowania w całości lub w części na podstawie art. 102 k.p.c. z uwagi na „fakty

zawiązane z samym przebiegiem procesu”. Biorąc pod uwagę stwierdzenie

bezskuteczności egzekucji i nie wykazanie przez ubezpieczonego przesłanek

egzoneracyjnych, wnoszący zażalenie miał prawo być przekonany o prawidłowości

podjętego rozstrzygnięcia (zaskarżonej decyzji). Ponadto ubezpieczony jako

członek zarządu spółki jeszcze w marcu 2003 r. miał możliwość zgłoszenia

wyrejestrowania pracowników spółki w określonym terminie (art. 36 ust. 1 ustawy o

systemie

ubezpieczeń

społecznych)

lecz

obowiązku

tego

nie

dopełnił

-

przyczyniając się tym samym do wydania wadliwej decyzji o przeniesieniu

odpowiedzialności.

W konsekwencji wnoszący zażalenie domagał się uchylenie zaskarżonego

postanowienia w całości i przekazania sprawy Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania, wstrzymania wykonalności zaskarżonego postanowienia

do czasu rozstrzygnięcia sprawy przez Sąd Najwyższy, a w przypadku nie

uwzględnienia

wniosku o wstrzymanie - orzeczenia o zwrocie spełnionego lub

wyegzekwowanego świadczenia, ewentualnie wniesiono o zmianę zaskarżonego

postanowienia i zasądzenie od wnoszącego zażalenie tylko części kosztów albo nie

obciążanie go w ogóle kosztami, wstrzymanie wykonalności zaskarżonego

postanowienia do czasu rozstrzygnięcia sprawy przez Sąd Najwyższy, a w

przypadku nie uwzględnienia tego wniosku – o orzeczenie o zwrocie spełnionego

lub wyegzekwowanego świadczenia oraz o zasądzenie od ubezpieczonego na

rzecz wnoszącego zażalenie zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w

postępowaniu zażaleniowym, według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zażalenie nie jest uzasadnione. Wynikająca art. 477 14a k.p.c. możliwość

uchylenia przez sąd drugiej instancji wyroku sądu pierwszej instancji i

poprzedzającej go decyzji organu rentowego oraz przekazania sprawy do

ponownego rozpoznania bezpośrednio organowi rentowemu wynika z przyczyn

zależnych lub zawinionych przez ten organ, które uniemożliwiają merytoryczne

osądzenie i definitywne zakończenie sprawy ze względu na istotne lub nieusuwalne

wady postępowania przed organem rentowym, które powinny być naprawione

przez ten organ przed poddaniem pod potencjalny i ponowny osąd sądowy

odwołania od wydanej nowej decyzji w sprawie z zakresu ubezpieczeń

społecznych. Takie uzasadnienie w rozpoznawanej sprawie zawiera wydany przez

Sąd Apelacyjny wyrok z dnia 20 listopada 2008 r., …1564/07. Wprawdzie budzi on

wątpliwości ze względu na wcześniejsze uchylenie do ponownego rozpoznania

wyroku Sądu pierwszej instancji wyrokiem Sądu Apelacyjnego z dnia 6 czerwca

2006 r., …2004/04, ponieważ wyrażone w jego uzasadnieniu oceny i wskazania co

do dalszego postępowania wiązały zarówno sąd, któremu sprawa została

przekazania, jak i Sąd Apelacyjny przy ponownym rozpoznaniu (art. 386 § 6 k.p.c.).

Tego wątku sprawy Sąd Najwyższy nie może jednak rozwijać w postępowaniu

zażaleniowym dotyczącym ubocznych konsekwencji (kosztów postępowania)

wynikających z „ponownego” wyroku Sądu drugiej instancji z dnia 20 listopada

2008 r., …1564/07, który nie poradził sobie z merytorycznym osądzeniem

odwołania ubezpieczonego od decyzji z dnia 22 kwietnia 2003 r., ale wymienionym

wyrokiem (z dnia 20 listopada 2008 r.) orzekł o uchyleniu zaskarżonego wyroku

Sądu pierwszej instancji i poprzedzającej go decyzji z dnia 22 kwietnia 2003 r. oraz

przekazał sprawę do ponownego rozpoznania bezpośrednio organowi rentowemu,

który - jak wynika z pism procesowych składanych w postępowaniu zażaleniowym także nie może podołać wyjaśnieniu sprawy przez wydanie nowej decyzji, co grozi

przedawnieniem zaległości składkowych.

W zasygnalizowanym „zamęcie” decyzyjno-jurysdykcyjnym Sąd Najwyższy

uznał, że wskutek wznowienia postępowania zażaleniowego w przedmiocie

kosztów zastępstwa procesowego postanowieniem Sądu Najwyższego z dnia 28

września 2010 r., I UO 1/10, przekazującego sprawę w tym zakresie Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania

zażaleniowego, wymieniony Sąd Apelacyjny prawidłowo wykonał oceny prawne i

wskazania

zawarte

w

uzasadnieniu

wymienionego

postanowieniu

Sądu

Najwyższego zaskarżonym postanowieniem z dnia 5 listopada 2010 r. w

przedmiocie kosztów postępowania wynikających z postępowania zakończonego

wyrokiem z dnia 20 listopada 2008 r. Żalący się organ rentowy nie kwestionuje

stanowiska,

że

wynagrodzenie

pełnomocnika

procesowego

w

sprawie

o

przeniesienie odpowiedzialności za zaległości składkowe powinno być ustalone od

wartości przedmiotu sporu, a jedynie podważa zasądzenie takich kosztów w

przypadku wydania wyroku sądu drugiej instancji uchylającego wyrok sądu

pierwszej instancji i poprzedzającą go decyzję organu rentowego oraz przekazania

sprawy do ponownego rozpoznania bezpośrednio organowi rentowego, które w

ocenie wnoszącego zażalenie nie kończy definitywnie postępowania w sprawie (art.

108 § 1 k.p.c.). Tymczasem z tego przepisu wynika, że sąd rozstrzyga o kosztach

w każdym orzeczeniu kończącym sprawę w instancji, co w przypadku wydania

wyroku sądu drugiej instancji uchylającego wyrok sądu pierwszej instancji i

poprzedzającą go decyzję organu rentowego oraz przekazania sprawy do

ponownego rozpoznania bezpośrednio organowi rentowego (art. 477 14a k.p.c.)

oznacza potrzebę rozstrzygnięcia o kosztach postępowania w każdym wydanym

wcześniej orzeczeniu kończącym sprawę w danej instancji. Wprawdzie w opisanej

sytuacji istnieją podstawy i uzasadnienie do wydania nowej decyzji przez organ

rentowy, tyle że może być ona przedmiotem już nowego odwołania, a zatem nowej

sprawy sądowej, jeżeli „ponowna” decyzja zostanie wydana i zaskarżona.

Zawarty w zażaleniu zarzut naruszenia art. 108 § 2 k.p.c. jest chybiony,

ponieważ dotyczy on orzeczenia o kosztach postępowania w innym przypadku niż

w rozpoznanej sprawie, gdy sąd drugiej instancji uchyla zaskarżone orzeczenie i

przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji,

pozostawiając

temu

sądowi

rozstrzygnięcie

o

kosztach

postępowania

odwoławczego. Natomiast w sytuacji, gdy wyrok sądu drugiej instancji dalej

(„głębiej”) osądza sprawę przez uchylenie również poprzedzającej wyrok sądu

pierwszej instancji decyzji organu rentowego i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania bezpośrednio organowi rentowego, sąd drugiej instancji jest władny i

zobowiązany rozstrzygnąć wniosek o przyznanie kosztów dotychczasowego

postępowania w zakresie każdego orzeczenia kończącego sprawę w danej

instancji. W przypadku wydania wyroku na podstawie art. 477 14a k.p.c. z przyczyn

zależnych lub zawinionych przez organ rentowy nieuzasadnione co do zasady jest

orzekanie kosztach postępowania na podstawie art. 102 k.p.c., co nie wyklucza

odstąpienia od obciążania organu rentowego kosztami „ponownego” postępowania

zażaleniowego przed Sądem Najwyższym z uwagi na ignorowanie przez

wnoszącego zażalenie współdziałania z organem rentowym w wyjaśnieniu

okoliczności istotnych do wydania nowej decyzji składkowej.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy postanowił jak w sentencji.