I UZ 27/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I UZ 27/12

POSTANOWIENIE

Dnia 22 marca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Katarzyna Gonera (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Korzeniowski

SSN Zbigniew Myszka

w sprawie z odwołania W. S.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o świadczenie przedemerytalne,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 22 marca 2012 r.,

zażalenia organu rentowego na postanowienie Sądu Apelacyjnego

z dnia 23 listopada 2011 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z 15

kwietnia 2011 r., z odwołania W. S. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z

22 czerwca 2010 r. i 15 lutego 2011 r., zmienił zaskarżone decyzje i przyznał

Wiesławie Stępień prawo do świadczenia przedemerytalnego od 1 maja 2010 r.

W dniu 21 kwietnia 2011 r. zostało złożone pismo procesowe obejmujące

wniosek organu rentowego o sporządzenie uzasadnienia i doręczenie odpisu

wyroku wraz z uzasadnieniem. Wniosek ten został podpisany przez pracownika

ZUS II Oddziału – A. W., występującą w sprawie na podstawie pełnomocnictwa

procesowego udzielonego przez dyrektora tego Oddziału – M. O. Następnie 10

maja 2011 r. wpłynęła apelacja organu rentowego, sporządzona i podpisana przez

zastępcę dyrektora Oddziału S. F.

Sąd Apelacyjny– Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych postanowieniem z

23 listopada 2011 r., odrzucił apelację organu rentowego.

Sąd Apelacyjny stwierdził, że apelacja podlegała odrzuceniu jako wniesiona

po upływie ustawowego terminu.

Sąd Apelacyjny uznał, że pracownik ZUS II Oddziału nie miał upoważnienia

ustawowego do złożenia w imieniu organu rentowego wniosku o sporządzenie i

doręczenie uzasadnienia wyroku. Wniosek ten miał istotne znaczenie procesowe,

gdyż jego doręczenie określało początek biegu terminu do złożenia apelacji.

Ponieważ wniosek o sporządzenie uzasadnienia wyroku został złożony przez

osobę nieuprawnioną, zatem doręczenie uzasadnienia organowi rentowemu nie

wywołało skutków prawnych w postaci otwarcia biegu terminu do wniesienia

apelacji. Apelacja powinna zostać złożona w terminie 21 dni od ogłoszenia

sentencji wyroku. Tymczasem apelacja organu rentowego została wniesiona po

upływie przepisanego terminu. Wyrok w sprawie został ogłoszony 15 kwietnia 2011

r., a bieg terminu do wniesienia apelacji upływał 6 maja 2011 r. Apelacja została

wniesiona 10 maja 2011 r., a zatem wyrok nie został zaskarżony w ustawowym

terminie.

Zażalenie na postanowienie Sądu Apelacyjnego o odrzuceniu apelacji złożył

w imieniu Zakładu Ubezpieczeń Społecznych II Oddziału jego pełnomocnik (radca

prawny), zaskarżając postanowienie to w całości. Skarżący zarzucił naruszenie: art.

38 k.c. w związku z art. 331 § 1 k.c., art. 73 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych, § 2 ust 2 pkt 1 statutu Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

stanowiącego załącznik do rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z

dnia 13 stycznia 2011 r. w sprawie nadania statutu Zakładowi Ubezpieczeń

Społecznych (Dz.U. Nr 18, poz. 93) przez przyjęcie, że zastępca dyrektora oddziału

nie jest upoważniony do reprezentowania oddziału, w tym do sporządzenia i

wniesienia apelacji. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia.

Pełnomocnik strony skarżącej podniósł, że zdaniem Sądu Apelacyjnego

prawo reprezentacji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych przez pracownika oddziału,

w tym zastępcę dyrektora oddziału, nie wynika z przepisów regulujących strukturę

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, takie prawo posiada wyłącznie dyrektor

oddziału jako osoba nim kierująca. Zdaniem skarżącego, upoważnienie do

reprezentowania Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może zostać udzielone

bezpośrednio każdemu pracownikowi przez Prezesa Zakładu, bądź jest udzielane

dyrektorowi

oddziału,

który

ma

prawo

udzielenia

upoważnienia

dalszym

pracownikom, w tym zastępcy dyrektora i innym pracownikom. Osoby takie działają

nie w charakterze pełnomocnika procesowego, lecz „organu” oddziału, reprezentują

oddział

w

zakresie

udzielonego

pełnomocnictwa,

ograniczonego

do

reprezentowania oddziału w konkretnej sprawie sądowej. Prawo do reprezentacji

oddziału przez innego pracownika niczym nie różni się od prawa reprezentacji

przez dyrektora oddziału, przy czym prawo to może być udzielone przez Prezesa

Zakładu bezpośrednio lub za pośrednictwem dyrektora oddziału.

Uchwała Sądu Najwyższego z 13 października 2011 r., II UZP 6/11,

przyjmuje, że dotychczasowa praktyka sądowa dopuszczania do działania w

charakterze pełnomocników procesowych pracowników Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych wynikająca z wykładni art. 87 § 2 k.p.c. musi zostać uznana za

prawidłową do dnia podjęcia powyższej uchwały. Oznacza to, że w przypadku

udzielenia pracownikowi pełnomocnictwa procesowego przed datą podjęcia

uchwały kwestionowanie prawa do występowania w tym charakterze nie jest

możliwe.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zażalenie jest uzasadnione, choć nie wszystkie przedstawione w nim

argumenty odnoszą się do sytuacji procesowej powstałej w rozpoznawanej sprawie

– złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku Sądu pierwszej instancji

przez pracownika oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznego, niebędącego

dyrektorem tego oddziału ani radcą prawnym.

Nie jest prawidłowy pogląd Sądu drugiej instancji, że pracownicy terenowych

jednostek

organizacyjnych

Zakładu

Ubezpieczeń

Społecznych

nie

mogą

reprezentować tych jednostek przed sądami w sprawach z zakresu ubezpieczeń

społecznych nawet wtedy, gdy przedłożą pełnomocnictwo procesowe udzielone im

przez dyrektora oddziału z powołaniem się na pełnomocnictwo udzielone

dyrektorowi przez Prezesa Zakładu.

W niniejszej sprawie złożenie 21 kwietnia 2011 r. w imieniu organu

rentowego wniosku o sporządzenie uzasadnienia i doręczenie odpisu wyroku wraz

z uzasadnieniem podpisanego przez pracownika oddziału – A. W. było prawnie

skuteczne i otwarło możliwość wniesienia przez organ rentowy apelacji w terminie

14 dni od otrzymania odpisu wyroku z uzasadnieniem. Również wniesienie 10

maja 2011 r. w imieniu organu rentowego apelacji sporządzonej i podpisanej przez

zastępcę dyrektora oddziału – S. F. było prawnie skuteczne i nie uprawniało Sądu

Apelacyjnego do odrzucenia apelacji.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych jest państwową jednostką organizacyjną

posiadająca osobowość prawną (art. 66 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998

r. o systemie ubezpieczeń społecznych, jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz.

1585 ze zm.), w której skład wchodzą centrala oraz jednostki terenowe (art. 67 tej

ustawy). Oddziały Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, które jako organizacyjne i

składowe części osoby prawnej wydają decyzje w sprawach z zakresu ubezpieczeń

społecznych, korzystają z kompetencji udzielonych im przez Prezesa Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych, a zatem mogą udzielać pełnomocnictw procesowych

swoim pracownikom na podstawie art. 87 § 2 zdanie pierwsze k.p.c. Takie

stanowisko wyraził Sąd Najwyższy w dwóch uchwałach: z 24 stycznia 2012 r., III

UZP 3/11 oraz z 9 lutego 2012 r., I UZP 10/11 (niepublikowane), argumentując

między innymi, że to nie poszczególne oddziały Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

są odrębnymi organami rentowymi, ale korzystający z przymiotu osoby prawnej

Zakład Ubezpieczeń Społecznych. W konsekwencji pracownicy składowych

(organizacyjnych) części tej osoby prawnej mogą być pełnomocnikami organów

rentowych (Zakładu i jego jednostek organizacyjnych), które wydają decyzje z

zakresu ubezpieczeń społecznych. Oznacza to, że pracownicy oddziałów Zakładu,

wydających decyzje w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych (art. 83

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych), nawet niebędący radcami prawnymi

(profesjonalnymi pełnomocnikami procesowymi), mogą być na podstawie art. 87 §

2 zdanie pierwsze k.p.c. pełnomocnikami procesowymi Zakładu w sprawach z

odwołań od decyzji wydawanych przez jednostki organizacyjne Zakładu (oddziały).

Po podjęciu powołanych uchwał z 24 stycznia 2012 r., III UZP 3/11 oraz z 9 lutego

2012 r., I UZP 10/11, nie pojawiły się w orzecznictwie Sądu najwyższego odmienne

poglądy w kwestii możliwości ustanowienia pełnomocnikiem procesowym w

sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych

pracownika oddziału Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych, choćby nie był ani radcą prawnym, ani dyrektorem tego

oddziału.

W sprawie nie miała zastosowania uchwała powiększonego składu Sądu

Najwyższego z dnia 13 października 2011 r., II UZP 6/11 (LEX nr 951414, Biul. SN

2011, nr 10, s. 20), w której przyjęto, że pracownik Zakładu Emerytalno-Rentowego

Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji, niebędący radcą prawnym, nie

może być pełnomocnikiem procesowym Dyrektora tego Zakładu w sprawach z

zakresu ubezpieczeń społecznych (art. 87 § 1 i 2 k.p.c.). Uchwale tej nadano moc

zasady prawnej, jednak nie dotyczy ona Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. W

uchwale tej Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, że Dyrektor Zakładu EmerytalnoRentowego MSWiA, będący stroną w sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych,

nie ma osobowości prawnej i nie jest też przedsiębiorcą, nie może więc skutecznie

ustanowić swojego pracownika pełnomocnikiem procesowym, gdyż nie są

spełnione przesłanki art. 87 § 2 k.p.c. Inne uregulowania prawne odnoszą się do

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Organizację, zasady działania i finansowania

Zakładu określa - zgodnie z art. 2 ust. 1 pkt 6 - ustawa z dnia 13 października 1998

r. o systemie ubezpieczeń społecznych. Zakład Ubezpieczeń Społecznych jest

państwową jednostką organizacyjną i posiada osobowość prawną, o czym stanowi

art. 66 ust. 1 zdanie pierwsze tej ustawy. Do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

może mieć zastosowanie art. 87 § 2 zdanie pierwsze k.p.c.

Zgodnie z art. 83 ust. 1, ust. 2 i ust. 5 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych,

decyzje

w

zakresie

indywidualnych

spraw

wydaje

Zakład

Ubezpieczeń Społecznych, a od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

przysługuje odwołanie do właściwego sądu według zasad określonych w

przepisach Kodeksu postępowania cywilnego. Odwołanie wnosi się na piśmie do

jednostki organizacyjnej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, która wydała decyzję,

lub

do

protokołu

sporządzonego

przez

tę

jednostkę.

Przepisy

Kodeksu

postępowania cywilnego stanowią, że zdolność sądową i procesową w sprawach z

zakresu ubezpieczeń społecznych ma organ rentowy (art. 460 § 1 k.p.c.). Przez

organy rentowe rozumie się jednostki organizacyjne Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych określone w przepisach o systemie ubezpieczeń społecznych,

właściwe do wydawania decyzji w sprawach świadczeń (art. 467 § 4 pkt 1 k.p.c.).

Samodzielność

procesowa

jednostki

organizacyjnej

Zakładu

została

zaakcentowana w wyrokach Sądu Najwyższego z dnia 8 stycznia 2008 r., I UK

172/07 (OSNP 2009 nr 3-4, poz. 51) oraz z dnia 16 czerwca 2009 r., I UK 24/09

(LEX nr 518067).

Z analizy przepisów ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych wynika, że

Zakład Ubezpieczeń Społecznych jest jednostką organizacyjną (osobą prawną),

która jako całość jest organem administracji publicznej (art. 66 ust. 4 ustawy).

Oddziały Zakładu Ubezpieczeń Społecznych jako części osoby prawnej, którą jest

Zakład Ubezpieczeń Społecznych, nie mają samodzielnych zadań, niezależnych od

jego kompetencji. Zadania jednostek organizacyjnych Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych są wprost emanacją zadań Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, a

powołanie (wyodrębnienie) ich w strukturze Zakładu ma na celu jedynie

funkcjonalną decentralizację obsługi ubezpieczonych.

Wyjaśniając procesową pozycję Zakładu i jego jednostek organizacyjnych,

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 13 września 2011 r., I UK 78/11 (LEX nr 1084699)

przyjął, że w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych zdolność sądową i

procesową mają, zgodnie z art. 460 § 1 in fine k.p.c., organy rentowe, przez które

rozumie się, między innymi, jednostki organizacyjne Zakładu określone w

przepisach o systemie ubezpieczeń społecznych, właściwe do wydawania decyzji w

sprawach świadczeń (art. 476 § 4 pkt 1 k.p.c.). Jednostkami tymi są terenowe

jednostki organizacyjne Zakładu Ubezpieczeń Społecznych stanowiące jego

oddziały. Zdolność procesowa organu rentowego ma swoje oparcie bezpośrednio w

ustawie, a nie w pełnomocnictwie udzielonym przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych, a posiadanie przez organ rentowy zdolności procesowej oznacza

zdolność do dokonywania przez jednostkę organizacyjną będącą takim organem

wszystkich czynności procesowych (por. między innymi wyroki z dnia 8 stycznia

2008 r., I UK 172/08, OSNP 172/07, OSNP 2009 nr 3-4, poz. 51 oraz z dnia 16

czerwca 2009 r., I UK 24/09, LEX nr 518067). Dyrektor oddziału Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych działa jako osoba uprawniona do działania w imieniu

organu rentowego (art. 460 § 1 k.p.c., art. 476 § 4 pkt 1 k.p.c. w związku z art. 67 §

1 k.p.c. i § 8 ust. 1 i ust. 2 statutu Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w związku z

art. 67 ust. 1 pkt 2 i art. 74 ust. 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych).

Zakład Ubezpieczeń Społecznych ma osobowość prawną, a zatem przed

sądem mogą go reprezentować pracownicy, co wynika z art. 87 § 2 zdanie

pierwsze k.p.c. Zgodnie z treścią tego przepisu, pełnomocnikiem osoby prawnej

może być również pracownik tej jednostki albo jej organu nadrzędnego.

Biorąc powyższe pod uwagę, należy stwierdzić, że w sprawach z zakresu

ubezpieczeń społecznych stroną jest Zakład Ubezpieczeń Społecznych (będący

osobą prawną), który działa przez swoje oddziały jako jednostki organizacyjne,

właściwe do wydania decyzji w sprawach świadczeń (choć pozbawione osobowości

prawnej).

Wprawdzie

Zakład

Ubezpieczeń

Społecznych

w

postępowaniu

odwoławczym działa poprzez swoje oddziały, jako jednostki organizacyjne,

jednakże działania te odnoszą skutek bezpośrednio wobec Zakładu, a nie tylko

wobec danej jednostki.

Z treści uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że w ocenie

Sądu Apelacyjnego osoba, która zgłosiła wniosek o sporządzenie uzasadnienia

wyroku Sądu Okręgowego, jest pracownikiem oddziału Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych, a zatem jednostki organizacyjnej pozbawionej osobowości prawnej,

co w konsekwencji oznacza, że nie mogła ona być pełnomocnikiem na podstawie

art. 87 § 2 k.p.c. W związku z tym

Sąd Najwyższy wyraża stanowisko, że

pracodawcą dla pracowników wykonujących pracę w jednostkach organizacyjnych

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych jest Zakład Ubezpieczeń Społecznych jako

całość (osoba prawna).

Pracodawcą może być – według art. 3 k.p. – nie tylko osoba prawna, ale

także jednostka organizacyjna zatrudniająca pracowników, choćby nie posiadała

osobowości prawnej. W doktrynie i orzecznictwie przyjmuje się, że jednostka

organizacyjna może być pracodawcą, jeśli: jest dopuszczona do działania przez

prawo, ma uregulowany sposób kierowania swoimi sprawami i reprezentacji w stosunkach zewnętrznych oraz majątek wyodrębniony od majątku założycieli lub

członków. Konieczną przesłanką uznania jednostki organizacyjnej za pracodawcę

jest wyposażenie kierownika tej jednostki w uprawnienia do zatrudniania i

zwalniania

pracowników.

Jeżeli

wewnętrzna

jednostka

organizacyjna

jest

upoważniona do zawierania umów o pracę w imieniu kierownictwa podmiotu, w

skład którego wchodzi (lub nawiązywania w inny sposób stosunków pracy), z

osobami przyjmowanymi w niej do pracy, to sama nie jest pracodawcą, lecz

zatrudnia pracowników w imieniu pracodawcy, którym jest wielozakładowy podmiot

zatrudniający – pracodawca. Uwzględniając powyższe poglądy oraz regulacje

prawne kształtujące organizację Zakładu należy stwierdzić, że dyrektorzy oddziałów

Zakładu posiadają samodzielność jedynie w zakresie powierzonych im przez

Prezesa Zakładu zadań. W zakresie spraw pracowniczych dyrektorzy oddziałów

działają na podstawie art. 31 § 1 k.p. Pracodawcą dla pracowników wykonujących

pracę w jednostkach organizacyjnych Zakładu Ubezpieczeń Społecznych jest

Zakład, nie zaś jego wewnętrzne jednostki. Oznacza to, że pracownik Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych wykonujący pracę w jednostce organizacyjnej (oddziale)

może być pełnomocnikiem procesowym organu rentowego, gdyż spełnione zostały

warunki określone w art. 87 § 2 k.p.c.

Należy też zaznaczyć, że Sąd Najwyższy rozważał już kwestię nieważności

postępowania wynikającą z braku umocowania pracownika ZUS (zatrudnionego

w oddziale Zakładu) niebędącego radcą prawnym. W wyroku z dnia 16 czerwca

2009 r., I UK 24/09 (LEX nr 518067) Sąd Najwyższy stwierdził, że starszy inspektor

jest umocowany do wniesienia apelacji w imieniu pozwanego, gdy zostało mu

udzielone pełnomocnictwo do reprezentowania pozwanego w sprawie. Pozwany

posiada osobowość prawną (art. 66 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych) i mógł ustanowić pełnomocnikiem procesowym swego pracownika

(art. 87 § 2 k.p.c.). Pełnomocnictwo to nie musiało pochodzić od Prezesa Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych, gdyż dyrektor oddziału pozwanego może udzielić

pełnomocnictwa procesowego do zastępstwa oddziału w postępowaniu sądowym w

sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych (por. wyrok Sądu Najwyższego z 8

stycznia 2008 r., I UK 172/07, OSNP 2009 nr 3-4, poz. 51). Podstawą prawną jest

art. 460 § 1 k.p.c., który stanowi, że zdolność sądową i procesową w tych sprawach

ma organ rentowy, tj. jednostka organizacyjna Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

określona w przepisach o systemie ubezpieczeń społecznych, właściwa do

wydawania decyzji w sprawach świadczeń (art. 476 § 4 pkt 1 k.p.c.). Zdolność

sądowa i procesowa organu rentowego w rozumieniu art. 460 § 1 k.p.c. ma zatem

oparcie bezpośrednio w ustawie, a nie w pełnomocnictwie udzielonym przez

Prezesa ZUS. Posiadanie przez organ rentowy zdolności procesowej oznacza

zdolność do dokonywania przez jednostkę organizacyjną będącą takim organem

wszystkich czynności procesowych, łącznie z udzielaniem pełnomocnictwa

procesowego.

Powyższe oznacza, że pracownik niebędący radcą prawnym Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych wykonujący pracę w jednostce organizacyjnej (oddziale)

mógł być pełnomocnikiem organu rentowego, gdyż spełnione zostały warunki

określone w art. 87 § 2 k.p.c. (uchwały Sądu Najwyższego z 24 stycznia 2012 r., III

UZP 3/11 oraz z 9 lutego 2012 r., I UZP 10/11). Sąd Najwyższy podziela motywy

rozstrzygnięcia przedstawione między innymi w postanowieniach: z dnia 21 lutego

2012 r., I UZ 55/11 i I UZ 56/11 oraz z dnia 2 marca 2012 r., I UZ 48/11 i I UZ

51/11 (niepublikowane).

Powołując się na powyższe Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 3941

§ 3 k.p.c. i art. 39816 k.p.c.).