I UZ 24/06 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 12 października 2006 r.

I UZ 24/06

Ustawowe, podmiotowe zwolnienie od opłat sądowych Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, wynikające z art. 114 ust. 4 ustawy z dnia 13 października

1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.),

obejmuje także zwolnienie od uiszczania opłaty podstawowej określonej w art.

36 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych

(Dz.U. Nr 167, poz. 1398 ze zm.).

Przewodniczący SSN Katarzyna Gonera (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Roman Kuczyński, Zbigniew Myszka.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 12 października 2006 r. sprawy z odwołania Jadwigi K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń

Społecznych-Oddziałowi w C. o emeryturę, na skutek zażalenia organu rentowego

na postanowienie Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 9 czerwca 2006 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżone postanowienie.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach postanowieniem z 9 czerwca 2006 r. [...] odrzucił apelację Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w C. od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Częstochowie z 31 marca 2006 r. [...].

W uzasadnieniu tego postanowienia Sąd Apelacyjny stwierdził, że 11 maja

2006 r. radca prawny reprezentujący Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w C.

wniósł apelację od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Częstochowie z 31 marca 2006 r. Do apelacji nie został dołączony dowód

uiszczenia opłaty podstawowej w wysokości 30 zł. Tymczasem, zgodnie z art. 36

ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr

167, poz. 1398), Zakład Ubezpieczeń Społecznych jest zobowiązany do uiszczenia

opłaty podstawowej w wysokości 30 zł od apelacji w postępowaniu w sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych wobec braku zwolnienia podmiotowego wynikającego z powołanej ustawy. Zdaniem Sądu, ustawa o kosztach sądowych stanowi lex

specialis w stosunku do art. 114 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych,

przewidującego zwolnienie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych od opłat sądowych w

zakresie prowadzonej przez ten Zakład działalności. Przepisy nowej ustawy o kosztach sądowych, późniejszej w stosunku do ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, wprowadzają nowe zasady regulujące kwestie zwolnienia od kosztów sądowych i w tym zakresie zwolnienie od opłat sądowych zawarte w art. 114 ust. 4 ustawy

o systemie ubezpieczeń społecznych już nie obowiązuje. Ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych nie przewiduje wyjątku od obciążenia opłatą podstawową organu rentowego.

Sąd Apelacyjny odrzucił apelację organu rentowego na podstawie art. 130 2 § 3

k.p.c., zgodnie z którym sąd odrzuca bez wezwania o uiszczenie opłaty wniesione

przez adwokata, radcę prawnego lub rzecznika patentowego środki odwoławcze lub

środki zaskarżenia, w tym apelację, podlegające opłacie w wysokości stałej lub stosunkowej obliczonej od wskazanej przez stronę wartości przedmiotu zaskarżenia.

Powyższe postanowienie zaskarżył zażaleniem pełnomocnik organu rentowego, wnosząc o jego uchylenie. Skarżący zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez ich niezastosowanie, a mianowicie art. 114 ust. 4 ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887

ze zm.) i uznanie, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych zobowiązany był do uiszczenia opłaty podstawowej od złożonej apelacji w sytuacji istnienia ustawowego zwolnienia w tym zakresie, wynikającego z treści powołanego wyżej przepisu oraz naruszenie przepisów postępowania, a mianowicie art. 1302 § 3 k.p.c., przez odrzucenie

apelacji w sytuacji braku ustawowych podstaw do podjęcia tego rodzaju rozstrzygnięcia. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia. Zażalenie zostało

opłacone opłatą podstawową w kwocie 30 zł.

Według skarżącego podstawowe znaczenie dla rozważenia zasadności obciążenia Zakładu Ubezpieczeń Społecznych opłatą podstawową od apelacji ma ustalenie, czy norma prawna zawarta w art. 114 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych nadal obowiązuje w systemie prawa polskiego. Norma prawna obowiązuje bowiem, jeżeli nie została uchylona w sposób wyraźny lub dorozumiany, czyli

nie została derogowana formalnie bądź poprzez derogację dorozumianą, przy

uwzględnieniu reguł kolizyjnych (intertemporalnych) obowiązywania ustawy. Organ

rentowy wskazał, że ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych nie zawiera klauzuli derogacyjnej dotyczącej art. 114 ust. 4 ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych, wobec czego niezbędne jest odwołanie się do

reguł kolizyjnych (w tym międzyczasowych) obowiązywania ustaw. Metadyrektywę w

zakresie rozstrzygania kolizji norm stanowi zasada lex posterior generalis non derogat legi priori (anteriori) speciali, co oznacza, że późniejsza ustawa o charakterze

ogólnym nie uchyla wcześniejszej ustawy szczególnej. Odnosząc tę zasadę do kolizji

intertemporalnej powstałej w rozpoznawanej sprawie należy wskazać, że ustawa o

kosztach sądowych w sprawach cywilnych, chociaż późniejsza w stosunku do

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, jest aktem prawnym o charakterze

ogólnym, generalnie regulującym materię opłacania kosztów sądowych w sprawach

cywilnych, natomiast szczególnym uregulowaniem w tym zakresie jest art. 114 ust. 4

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Wobec powyższego, w myśl reguły lex

posterior generalis non derogat legi priori speciali, art. 114 ust. 4 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych nie utracił mocy obowiązującej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zażalenie jest uzasadnione. Zgodnie z art. 114 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, Zakład Ubezpieczeń Społecznych w zakresie działalności określonej w tej ustawie nie ponosi opłat sądowych.

Rozpoznawana sprawa dotyczy odwołania od decyzji organu rentowego odmawiającej ubezpieczonej prawa do wcześniejszej emerytury z tytułu pracy w szczególnych

warunkach w związku z niewykazaniem przez nią posiadania co najmniej 15-letniego

okresu pracy w warunkach szczególnych, wykonywanej stale i w pełnym wymiarze,

wydanej na podstawie art. 40 i art. 50 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych. Wydawanie decyzji w tego rodzaju sprawach należy niewątpliwie do działalności Zakładu Ubezpieczeń Społecznych określonej ustawą o

systemie ubezpieczeń społecznych. Również postępowanie odwoławcze (będące

następstwem wniesienia odwołania do sądu według zasad określonych w art. 83

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych) objęte jest zakresem działalności określonej w tej ustawie. Prowadzi to do wniosku, że w rozpoznawanej sprawie - z uwagi

na jej przedmiot mieszczący się w zakresie określonym w ustawie o systemie ubez-

pieczeń społecznych - Zakład Ubezpieczeń Społecznych korzysta z ustawowego

podmiotowego zwolnienia od opłat sądowych.

Ustawowe zwolnienie od opłat sądowych - w odróżnieniu od zwolnienia przyznawanego przez sąd lub referendarza sądowego (por. art. 14 ust. 2 w związku z art.

100 ust. 2 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych), które wiąże się z

obowiązkiem uiszczenia przez stronę zwolnioną od kosztów sądowych opłaty podstawowej od podlegających opłacie pism procesowych - jest zwolnieniem całkowitym

w tym znaczeniu, że strona ustawowo zwolniona od opłat sądowych nie ma obowiązku ich uiszczania nawet w podstawowej wysokości w zakresie ustawowo przyznanego zwolnienia.

Obowiązek uiszczenia przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych opłaty podstawowej od apelacji nie może być wyprowadzany jedynie z treści art. 36 ustawy z

dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, który przewiduje

obowiązek uiszczenia opłaty podstawowej w kwocie 30 zł w sprawach z zakresu

ubezpieczeń społecznych od wymienionych w nim rodzajów pism procesowych

(apelacji, zażalenia, skargi kasacyjnej i skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem

prawomocnego orzeczenia). Przepis ten odnosi się do strony wnoszącej odwołanie

do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych, która z mocy art. 96 ust. 1 pkt 4 tej ustawy

nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych, z zastrzeżeniem (czyli wyjątkiem)

wynikającym z art. 36. Łączne odczytanie art. 36 i art. 96 ust. 1 pkt 4 ustawy o kosztach sądowych prowadzi do wniosku, że strona wnosząca odwołanie do sądu pracy i

ubezpieczeń społecznych zwolniona jest od opłat sądowych od wszystkich wnoszonych pism, z wyjątkiem tych, które wymienione są w art. 36. Ten ostatni przepis nie

eliminuje natomiast ustawowych zwolnień od opłat sądowych przyznanych stronom

występującym w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych - czy to na podstawie

ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (np. art. 94 tej ustawy przyznaje

ustawowe podmiotowe zwolnienie od opłat sądowych Skarbowi Państwa), czy to na

podstawie przepisów szczególnych, ulokowanych w innych ustawach, poza ustawą o

kosztach sądowych w sprawach cywilnych.

Ustawowe podmiotowe zwolnienie od kosztów sądowych przewiduje art. 96

ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, dotyczy ono jednak jedynie podmiotów wymienionych w tym przepisie. Rację ma Sąd Apelacyjny, że nie wymieniono w nim organu rentowego (albo szerzej organów rentowych - art. 476 § 4

k.p.c.). Nie oznacza to jednak, że organom rentowym nie przysługuje ustawowe

podmiotowe zwolnienie od kosztów sądowych albo na podstawie ustawy o kosztach

sądowych w sprawach cywilnych (np. art. 94), albo na podstawie przepisów szczególnych. W odniesieniu do jednostek organizacyjnych Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, określonych w przepisach o systemie ubezpieczeń społecznych i właściwych do wydawania decyzji w sprawach świadczeń (at. 476 § 4 pkt 1 k.p.c.), ustawowe podmiotowe zwolnienie od opłat sądowych wynika z art. 114 ust. 4 ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych. Przepis ten nie został uchylony ani zmieniony

przez ustawę o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, choć ustawa ta wprowadziła zmiany w kilkudziesięciu różnych ustawach (por. art. 126-147), polegające

także - między innymi - na uchyleniu ustawowych podmiotowych zwolnień od kosztów sądowych lub od opłat sądowych. Brak ingerencji ustawodawcy w treść art. 114

ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, przy jednoczesnym uchyleniu

lub zmianie szeregu przepisów zawartych w ustawach szczególnych przyznających

ustawowe zwolnienia od kosztów sądowych lub od opłat sądowych, przemawia za

słusznością poglądu skarżącego organu rentowego, że wejście w życie ustawy z

dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych nie stanowiło dorozumianej derogacji ustawowego podmiotowego zwolnienia Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych od opłat sądowych w sprawach wymienionych w art. 114 ust. 4 ustawy

o systemie ubezpieczeń społecznych. Nie działa w tym przypadku ogólna reguła lex

posterior derogat legi priori, ponieważ ustawa o kosztach sądowych jest regulacją

generalną w odniesieniu do zagadnienia kosztów sądowych (w tym opłat sądowych),

a art. 114 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych jest w tej materii regulacją szczególną, której ogólne przepisy - bez jednoznacznej wyraźnej derogacji uchylić ani zmienić nie mogły.

Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że obowiązek uiszczenia opłaty

podstawowej od apelacji nie dotyczy w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych organu rentowego ustawowo zwolnionego od obowiązku ponoszenia wszelkich

opłat sądowych (także opłat kancelaryjnych - art. 3 ust. 3 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych). Ustawowe podmiotowe zwolnienie organu rentowego

od obowiązku uiszczania opłat sądowych - wynikające z art. 114 ust. 4 ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych - obejmuje także zwolnienie od uiszczenia opłaty

podstawowej określonej w art. 36 ustawy.

Podsumowując powyższe rozważania należy stwierdzić, że z ustawowego

zwolnienia od opłat sądowych korzysta Zakład Ubezpieczeń Społecznych w spra-

wach objętych zakresem ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, chociaż treść

art. 114 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych nie została powtórzona w

ustawie o kosztach sądowych w sprawach cywilnych w przepisach regulujących

ustawowe zwolnienie od kosztów sądowych. Przepis ten nadal obowiązuje, gdyż nie

został on zmieniony ani uchylony ustawą o kosztach sądowych. W związku z tym nie

pobiera się opłaty podstawowej, o której mowa w art. 36 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w sprawach toczących się na skutek odwołań od wydawanych przez niego decyzji w zakresie działalności określonej w ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 zdanie pierwsze w

związku z art. 3941 § 3 k.p.c. uchylił zaskarżone postanowienie.

Zażalenie okazało się oczywiście uzasadnione. Nienależnie pobrana opłata od

zażalenia na postanowienie Sądu Apelacyjnego o odrzuceniu apelacji podlega

zwrotowi z urzędu na rzecz organu rentowego, który ją uiścił. Opłatę zwraca sąd,

który ją pobrał (art. 80 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych).