I USKP 78/23 · Sąd Najwyższy

I USKP 78/23 WYROKW IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 20 marca 2024 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Zbigniew Korzeniowski (przewodniczący, sprawozdawca)‎SSN Leszek Bielecki‎SSN Jarosław Sobutka w sprawie z odwołania L. S.‎przeciwko Zakładowi Emerytalno-Rentowemu Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji w Warszawie‎o wysokość emerytury policyjnej,‎po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 20 marca 2024 r.,‎skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Szczecinie‎z dnia 29 czerwca 2022 r., sygn. akt III AUa 465/21, uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi Apelacyjnemu w Szczecinie do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Skarżąca L. S. wniosła odwołanie od decyzji pozwanego Dyrektora Zakładu Emerytalno-Rentowego MSWiA z 25 maja 2017 r., w której na podstawie art. 15c ustawy z 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy (...) oraz na podstawie informacji IPN ponownie ustalono wysokość jej emerytury, ograniczając ją do kwoty 2.069,02 zł, tj. do przeciętnej emerytury, przyjmując jednocześnie na podstawie art. 13b ustawy, że „okresy służby na rzecz totalitarnego państwa” od 15 września 1986 r. do 31 lipca 1990 r. (3 lata, 10 miesięcy i 16 dni) liczony jest po 0%.Sąd Okręgowy w Koszalinie wyrokiem z 27 sierpnia 2021 r. oddalił odwołanie skarżącej.

Ustalił, że skarżąca (ur. w 1957 r.) ukończyła liceum i pracowała w zakładzie dziewiarskim do końca 1985 r. Od 15 września 1986 r. została przyjęta do służby na stanowisku telefonistki w Sekcji I Urządzeń Stacyjnych Wydziału Łączności Wojewódzkiego Urzędu Spraw Wewnętrznych w K.. Od 28 lipca 1990 r. powierzono jej stanowisko referentki Sekretariatu Wydziału Łączności KW Policji w K.. Od 19 czerwca 1991 r. pełniła służbę w Zespole Zaopatrzenia i Obsługi Finansowej, a od 1 lutego 1999 r. w Sekcji Dochodzeniowo-Śledczej, zaś od 1 maja 2015 r. w Wydziale Kryminalnym.

W całym okresie zatrudnienia w Policji nienagannie i sumiennie wykonywała pracę, otrzymywała nagrody i kolejne awanse na wyższe stopnie służbowe. Opinie przełożonych o jej pracy były pozytywne. Postanowieniem Prezydenta RP z 14 lipca 2006 r. została odznaczona Brązowym Krzyżem Zasługi za wzorowe, wyjątkowo sumienne wykonywanie obowiązków. Decyzją z 12 sierpnia 2011 r. ustalono skarżącej prawo do emerytury policyjnej od 2 sierpnia 2011 r., tj. od zwolnienia ze służby. Świadczenie wynosiło 3.949,83 zł.Instytut Pamięci Narodowej, na podstawie art. 13a ust. 1 ustawy z 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy sporządził informację, w której wskazał, że L.

S. od 15 września 1986 r. do 31 lipca 1990 r. pełniła służbę na rzecz totalitarnego państwa (art. 13b ustawy). Na tej podstawie ograniczono skarżącej wysokość emerytury policyjnej a także policyjnej renty inwalidzkiej.Sąd Okręgowy stwierdził, że regulacja ustawy dotycząca służby na rzecz totalitarnego państwa jest jasna i wymaga jej stosowania, dlatego też oddalił odwołanie skarżącej.Sąd Apelacyjny w Szczecinie wyrokiem z 29 czerwca 2022 r. oddalił apelację ubezpieczonej. Wskazał, iż Sąd pierwszej instancji podjął zawieszone postępowanie i rozpoznał sprawę na żądanie ubezpieczonej, bez oczekiwania na rozstrzygnięcie pytania prawnego zadanego Trybunałowi Konstytucyjnemu w sprawie P 4/18, w której ma być rozstrzygnięta kwestia zgodności z Konstytucją art. 15c, art. 22a, art. 13 ust. 1 pkt 1c w zw. z art. 13b ustawy zaopatrzeniowej.

Sąd Apelacyjny podkreślił, iż obowiązuje domniemanie zgodności ustawy z Konstytucją oraz że sam nie stwierdza niezgodności z ustawą zasadniczą kolejnych niekorzystnych dla funkcjonariuszy regulacji. Służbą na rzecz państwa totalitarnego była, zgodnie z definicją legalną z art. 13b ust. 1 ustawy, każda służba pełniona od 22 lipca 1944 r. do 31 lipca 1990 r. w jednej z wymienionych w tym przepisie instytucji i formacji.Sąd Apelacyjny nie podzielił wykładni przyjętej w uchwale Sądu Najwyższego z 16 września 2020 r., III UZP 1/20, uznając, że przybrała „charakter prawotwórczy”.

Skoro przepisy art. 13 b i art. 15c ustawy zaopatrzeniowej stanowią obowiązujące przepisy prawa, a L. S. pełniła służbę na rzecz totalitarnego państwa w okresie od 15 września 1986 r. do 31 lipca 1990 r., ponieważ pracowała w Wojewódzkim Urzędzie Spraw Wewnętrznych w K. w Wydziale Łączności, tj. w jednostce objętej art. 13b ust. 1 pkt.

5) lit.

d) tiret 8 ustawy zaopatrzeniowej, to organ rentowy prawidłowo dokonał obniżenia należnej ubezpieczonej emerytury poprzez „wyzerowanie” okresu wykonywania służby na rzecz totalitarnego państwa.W skardze kasacyjnej zarzucono naruszenie:I. prawa materialnego - art. 13b, art. 15c ustawy z dnia 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Straży Marszałkowskiej, Służby Ochrony Państwa, Państwowej Straży Pożarnej, Służby Celno-Skarbowej i Służby Więziennej oraz ich rodzin przez ich zastosowanie w sytuacji, gdy w niniejszej sprawie nie zachodzą podstawy do ich stosowania, jako że odwołująca nie pełniła służby na rzecz totalitarnego państwa w znaczeniu materialnym.II. prawa procesowego, które to uchybienie miało istotny wpływ na wynik sprawy, w tym naruszenie art. 232 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. w zw. z art. 231 k.p.c. oraz art. 233 k.p.c. w zw. z art. 391 k.p.c., polegające na:- dokonaniu w sprawie ustaleń sprzecznych z zebranym w sprawie materiałem dowodowym, iż służba odwołującej miała charakter służby na rzecz totalitarnego państwa, podczas gdy przebieg jej służby wynikający z dowodów zgromadzonych w sprawie - w tym fakt nienaruszania przez odwołującą wolności i praw człowieka - wskazuje, iż nie pełniła ona służby na rzecz totalitarnego państwa, a przeciwnie ustalenia Sądu, oparte są na domysłach, na niewłaściwej, sprzecznej z utrwaloną linią orzeczniczą interpretacji przepisów, wreszcie na niedopuszczalnych domniemaniach - a przez to dowolne;- poważnym naruszeniu reguł dowodzenia i oceny dowodów wskazującym, iż fakt pełnienia służby na rzecz totalitarnego państwa w okresie od 22 lipca 1994 r. do 31 lipca 1990 r. nie może być ustalony wyłącznie na podstawie informacji Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (kryterium formalnej przynależności do służb), lecz na podstawie wszystkich okoliczności sprawy, w tym przede wszystkim na podstawie indywidualnych czynów i ich weryfikacji pod kątem naruszenia podstawowych praw i wolności człowieka służących reżimowi komunistycznemu - poprzez niedokonanie zupełnie takiej weryfikacji i pominięcie okoliczności wynikających z akt osobowych, zeznań świadków:

S. S., S. C., R. C., zeznania odwołującej L. S.;- przyjęciu nieuprawnionego domniemania, iż skoro odwołująca się w okresie spornym 1986-1990 r. służyła w Wydziale Łączności, to z samego tego faktu wynika, że pełniła ona służbę na rzecz totalitarnego państwa „instytucje te zostały wymienione w art. 13b. Zatem z mocy art. 15c cyt. ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy [...] już na tej podstawie zasadnym było limitowanie wysokości świadczenia ubezpieczonego”; „Sąd Apelacyjny i Sąd Okręgowy nie mają wątpliwości co do prawidłowości zastosowania przez organ rentowy przepisów prawa materialnego”;

„Sąd Apelacyjny, tak jak i Sąd Okręgowy, nie podzielają stanowiska zawartego w uchwale Sądu Najwyższego z 16 września 2020 r. sygn. akt III UZP 1/20 (OSNP 2021 nr 3, poz. 28, str. 65), zgodnie z którym kryterium „służby na rzecz totalitarnego państwa" określone w art. 13b ust. 1 powinno być oceniane na podstawie wszystkich okoliczności sprawy, w tym także na podstawie indywidualnych czynów i ich weryfikacji pod kątem naruszenia podstawowych praw i wolności człowieka” (s. 13 uzasadnienia wyroku);- nieuwzględnieniu dowodów przemawiających za przyjęciem, iż służba skarżącej nie miała charakteru służby na rzecz totalitarnego państwa, tj. akt osobowych funkcjonariusza, zeznań świadków oraz jej zeznań w charakterze strony, z których jednoznacznie wynika, iż L.

S. nie naruszała prawa oraz podstawowych praw i wolności człowieka, a więc nie pełniła służby na rzecz totalitarnego państwa, a przez to oparcie rozstrzygnięcia wyłącznie na przedłożonej informacji z IPN, która w sprawie nie ma znaczenia dowodowego o takim charakterze jakie nadawane jest jej orzeczeniem Sądu.III. Skarżąca zarzuciła nadto naruszenie art. 2 Traktatu o Unii Europejskiej, art. 1 Karty Praw Podstawowych w zw. z art. 6 TUE, art. 4 KPP w zw. z art. 6 TUE, art. 20-21 KPP w zw. z art. 6 TUE, art. 25 KPP w zw. z art. 6 TUE, art. 4 ust. 3 i art. 6 i w związku z art. 9 i art. 91 Konstytucji RP, zgodnie z którymi prawa podstawowe Unii Europejskiej mają charakter praw bezpośrednio stosowalnych, a więc każdy sędzia krajowy z powołaniem się na zasadę efektywnej kontroli sądowej ma nie tylko prawo, ale obowiązek pominąć w procesie sądowego stosowania prawa, ustawy oraz praktyki sprzeczne z zasadami podstawowymi Unii Europejskiej, a więc także z tego względu art. 13b, 15c i 22a ustawy zaopatrzeniowej, jako sprzeczne z zasadami podstawowymi Unii Europejskiej, powinny zostać pominięte - czego Sąd nie uczynił.Skarżąca wniosła o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, ewentualnie o rozstrzygnięcie sprawy co do istoty, poprzez zmianę zaskarżonej decyzji 25 maja 2017 r., i ustalenie wysokości emerytury policyjnej L.

S., poczynając od 1 października 2017 r. z pominięciem art. 15c ustawy zaopatrzeniowej. Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Zarzuty skargi kasacyjnej uzasadniają jej wniosek o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.Oddalenie apelacji było co najmniej przedwczesne.W ocenie obecnego składu uprawnione są wykładnia i stosowanie art. 15 ust. 3c ustawy, które Sąd Najwyższy przyjął w wyroku z 16 marca 2023 r., II USKP 120/22, a co potwierdzają kolejne (ostatnie) wyroki: z 6 grudnia 2023 r. w sprawach III USKP 24/23 i III USKP 85/23 oraz z 10 stycznia 2024 r., III USKP 54/23.Stanowisko to nie jest niezgodne z pytaniem prawnym Sądu Najwyższego z 17 stycznia 2024 r. (I USKP 104/23) do Trybunału Konstytucyjnego: czy art. 15c ust. 3 i art. 22a ust. 3 ustawy z dnia 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Straży Marszałkowskiej, Służby Ochrony Państwa, Państwowej Straży Pożarnej, Służby Celno-Skarbowej i Służby Więziennej oraz ich rodzin (jednolity tekst:

Dz.U. z 2023 r., poz. 1280) jest zgodny z art. 2, art. 32, art. 64 i art. 67 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej.Ocena zgodności ustawy z Konstytucją należy do Trybunału Konstytucyjnego.Jednak dotychczasowa sytuacja braku odpowiedzi Trybunału Konstytucyjnego w sprawie P 4/18 na pytanie prawne Sądu Okręgowego w Warszawie - którą może odwrócić wskazane pytanie prawne Sądu Najwyższego - nie zwalnia Sądu Najwyższego z zapewnienia ubezpieczonym prawa do sądu, a więc także prawa do rozpatrzenia sprawy (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP), co uzasadnia samodzielną ocenę zgodności ustawy zwykłej z ustawą zasadniczą, dla ustalenia właściwej normy prawnej w spornych kwestiach.Za zasadne należy zatem uznać tezy wynikające z wyroku Sądu Najwyższego z 16 marca 2023 r., II USKP 120/23, a w szczególności stwierdzenie, że przepis art. 15c ust. 3 ustawy z dnia 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji (...), z uwagi na jego niezgodność z art. 2, art. 32 ust. 1 i 2, art. 64 ust. 1, 2 i 3 oraz art. 67 ust. 1 Konstytucji RP, nie może kształtować sytuacji prawnej ubezpieczonego funkcjonariusza.Podobnie tezę wynikającą z wyroku z 10 stycznia 2024 r., III USKP 54/23, że obniżenie świadczenia do poziomu przeciętnej emerytury, gdy wysokość „ponad” ten wskaźnik została wypracowana po 1990 r., nie można bez stosownego uzasadnienia w konkretnej sprawie zrównywać z realizowaniem w tym okresie służby „na rzecz totalitarnego państwa”.

Limitowanie wysokości świadczenia pułapem „przeciętnej emerytury” w większości przypadków doprowadzi do efektu, zgodnie z którym mechanizm „stażowy” nie będzie miał żadnego znaczenia.Zasadnicze zatem kwestie materialne i procesowe wynikają z potrzeby oceny konstytucyjności spornej regulacji, w której Sąd Najwyższy nie powinien ostatecznie zastępować Trybunału Konstytucyjnego, nie tylko ze względów ustrojowych, ale także dlatego, że wyrok Trybunału stanowi samodzielną podstawę wznowienia postępowania w sprawie prawomocnie zakończonej (art. 4011 k.p.c.).W ocenie obecnego składu nie ma podstaw do kwestionowania przez Sądy powszechne uchwały Sądu Najwyższego z 16 września 2020 r., III UZP 1/20.

Przede wszystkim dlatego, że ubezpieczony może przed Sądem wykazać, iż służył państwu i społeczeństwu a nie „na rzecz państwa totalitarnego”. Wcześniej jednak w sprawie cywilnej (art. 1 i art. 2 k.p.c.), to organ rentowy powinien wykazać, że funkcjonariusz pełnił służbę na rzecz państwa totalitarnego. Zaświadczenie Instytutu Pamięci Narodowej nie wiąże bezwzględnie Sądu powszechnego i dlatego nie jest dokumentem kończącym ustalenia oraz zamykającym ocenę w kwestii czy funkcjonariusz wykonywał służbę na rzecz „państwa totalitarnego”.Taki kierunek wykładni przyjmowany jest w orzecznictwie Sądu Najwyższego po wyroku z 16 marca 2023 r., II USKP 120/22 – por. choćby wyroki: z 17 maja 2023 r., I USKP 63/22; z 24 maja 2023 r., II USKP 40/23 i postanowienia: z 18 maja 2023 r., II USK 469/22; z 15 czerwca 2023 r., III USK 299/22; z 21 czerwca 2023 r., III USK 268/22; z 18 lipca 2023 r., III USK 272/22; z 2 sierpnia 2023 r., III USK 45/23.

W szczególności wskazuje się na „ślepe” „równanie w dół” na podstawie art. 15c ust. 3 ustawy, bowiem karze finansowo tych, którzy relatywnie najkrócej służyli totalitarnemu państwu, a swój staż emerytalny wypracowali po "upadku" tego reżimu. Ponadto, funkcjonariusze mający taki sam staż służby po 31 lipca 1990 r. mogą mieć prawo do diametralnie odmiennej wysokości świadczenia, w zależności od tego, czy choćby przez jeden dzień służyli na rzecz totalitarnego państwa. Sprawia to, że mechanizm z art. 15c ust. 3 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy jest oderwany całkowicie od reguły proporcjonalności (art. 31 ust. 3 Konstytucji RP), abstrahuje od powszechnie rozumianego i akceptowanego poczucia sprawiedliwości, które polega na występowaniu racjonalnej adekwatności między czynem a sankcją, oraz narusza zasadę równego traktowania ubezpieczonych (II USKP 40/23).

Można to odnieść również do art. 22a ust. 3 ustawy, który nie był objęty badaniem Trybunału Konstytucyjnego w wyroku z 16 czerwca 2021 r., w sprawie P 10/20. Wskazuje się także na kwestie fundamentalne, bowiem jeśli potraktować prawo do określonej wysokości emerytury w kategorii "prawa do własności", co wydaje się uzasadnione, to efekt art. 15c ust. 3 ustawy zaopatrzeniowej godzi w art. 64 ust. 1, 2 i 3 Konstytucji RP. Sumarycznie wskazane naruszenia prowadzą do wniosku, że art. 15c ust. 3 ustawy zaopatrzeniowej narusza także prawo do zabezpieczenia społecznego po osiągnięciu wieku emerytalnego z art. 67 ust. 1 Konstytucji RP (III USK 45/23).Z tych motywów orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. i art. 108 § 2 k.p.c. w zw. z art. 39821 k.p.c.[ał][SOP]