I USK 207/24 · Sąd Najwyższy

I USK 207/24 POSTANOWIENIE Dnia 17 czerwca 2025 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Romualda Spyt w sprawie z odwołania B.O. – P. w T.‎przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w Tarnowie‎z udziałem zainteresowanych: B.B., E.B., M.C., S.G., J.K., K.L., E.M., A.M., B.M., I.P., K.P., M.R., D.Ś., R. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w W. i S. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w W.‎o podleganie ubezpieczeniom,‎po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 17 czerwca 2025 r.,‎skargi kasacyjnej odwołującej się od wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie‎z dnia 24 marca 2023 r., sygn. akt III AUa 1246/18, 1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, 2. zasądza od B.O.

– P. w T. na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w Tarnowie kwotę 5400 (pięć tysięcy czterysta) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego, 3. przyznaje od Skarbu Państwa - Sądu Okręgowego w Tarnowie na rzecz adwokata P.B. kwotę 3000 (trzy tysiące) zł tytułem wynagrodzenia kuratora procesowego reprezentującego R. Sp. z o.o. w W. oraz S. Sp. z o.o. w W., powiększoną o kwotę podatku od towarów i usług.

UZASADNIENIE

Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Tarnowie decyzjami z dnia 4 lipca 2014 r. - dotyczącymi B.B., E.B., M.C., S.G., J.K., K.L., E.M., A.M., B.M., I.P., K.P., M.R., D.Ś. - stwierdził, że wymienione ubezpieczone podlegają obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowemu oraz ubezpieczeniu chorobowemu i wypadkowemu jako pracownicy odwołującego się płatnika składek – B.O. – P. w okresie wskazanym w zaskarżonych decyzjach.Wyrokiem z dnia 17 lipca 2018 r. Sąd Okręgowy w Tarnowie oddalił odwołania płatnika składek od powyższych decyzji.Sąd Apelacyjny w Krakowie, wyrokiem z dnia 24 marca 2024 r., oddalił apelację płatnika składek od wyroku Sądu Okręgowego.W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku płatnik składek zarzucił naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 367 § 3 zdanie pierwsze k.p.c. w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, przez rozpoznanie sprawy w składzie jednego sędziego, co ograniczyło prawo skarżącej do sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy i naruszyło jej prawo do rozpoznania sprawy przed sądem ustanowionym ustawą w rozumieniu art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, co spowodowało nieważność postępowania przed Sądem drugiej instancji.Płatnik składek wniósł o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania z uwagi na nieważność postępowania (art. 379 pkt 4 k.p.c.).

W uzasadnieniu wniosku stwierdzono, że ustawa z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (jednolity tekst: Dz.U. z 2021 r., poz. 2095 ze zm.; dalej ustawa covidowa) wprowadziła wyłom w dotychczasowej zasadzie rozpoznawania sprawy w sądzie drugiej instancji w składzie kolegialnym. Przepis ten stał w oczywistej sprzeczności z treścią art. 367 § 3 k.p.c. w ówczesnym brzmieniu. Skarżący podkreślił, że Sąd Najwyższy w składzie siedmiu sędziów uchwałą dnia 26 kwietnia 2023 r., III PZP 6/22, orzekł, że rozpoznanie sprawy cywilnej przez sąd drugiej instancji w składzie jednego sędziego ukształtowanym na podstawie art. 15zzsl ust. 1 pkt 4 ustawy covidowej ogranicza prawo do sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP), ponieważ nie jest konieczne dla ochrony zdrowia publicznego (art. 2 i art. 31 ust. 3 Konstytucji RP) i prowadzi do nieważności postępowania (art. 379 pkt 4 k.p.c.) oraz postanowił nadać uchwale moc zasady prawnej i ustalił, że przyjęta w uchwale wykładnia prawa obowiązuje od dnia jej podjęcia.W ocenie płatnika, norma art. 15zzs1 p. 4 ustawy covidowej jest niekonstytucyjna jako sprzeczna z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, a ponadto nieproporcjonalna dla urzeczywistnienia zasad określonych w art. 2 i 31 ust. 3 ustawy zasadniczej.

W tym stanie rzeczy winna być ona wyeliminowana z systemu prawnego ze skutkiem ex tunc. Konsekwencją tego jest brak możliwości skutecznego derogowania przez ten przepis normy wynikającej z art. 367 § 3 k.p.c., co uzasadnia poniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia przepisów postępowania.Skarżący podkreślił, że nie ma jakiegokolwiek uzasadnienia natury jurydycznej i aksjologicznej dla przyjęcia, że rozstrzygnięcia sądów odwoławczych w jednoosobowym składzie ukształtowanym rzeczonym przepisem miałyby mieć tak doniośle odmienne skutki w zależności od tego, czy zapadły przed czy po 26 kwietnia 2023 r.

Przyjęcie takiej dyferencji nie tylko jest nie do zaakceptowania w demokratycznym państwie prawa, albowiem prowadziłoby do istotnego zróżnicowania sytuacji prawnej obywateli, ale również sprzeciwia się jej powszechnie przyjmowany obecnie pogląd, zgodnie z którymi przepis uznany za niekonstytucyjny (a przecież do takiej konstatacji ostatecznie przywodzi uchwała w odniesieniu do charakteru art. 15zzs1 ust. 1 pkt 4 ustawy covidowej), jest niekonstytucyjnych od samego początku, a zatem od chwili jego wejścia w życie.Organ rentowy, w odpowiedzi na skargę, wniósł o odmowę przyjęcia jej do rozpoznania i zasądzenie od strony skarżącej na swoją rzecz kosztów postępowania kasacyjnego.Kurator procesowy zainteresowanych:

S. Sp. z o.o. z siedzibą w W., R. Sp. z o.o. z siedzibą w W., w odpowiedzi na skargę, wniósł o odmowę przyjęcia jej do rozpoznania i zasądzenie od Skarbu Państwa na rzecz kuratora kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stosownie do art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne (pkt 1), istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (pkt 2), zachodzi nieważność postępowania (pkt 3) lub skarga jest oczywiście uzasadniona (pkt 4).Nieważność postępowania przed Sądem drugiej instancji na podstawie art. 379 pkt 4 k.p.c. skarżący wywodzi z rozpoznania sprawy w drugiej instancji w składzie jednoosobowym, a nie trzyosobowym (kolegialnym).

Należy zatem wyjaśnić, że w związku z pandemią COVID - 19 ustawą covidową, w wersji obowiązującej od dnia 3 lipca 2021 r. (por. art. 4 ustawy z dnia 28 maja 2021 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. poz. 1090), postanowiono, że w czasie obowiązywania stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii ogłoszonego z powodu COVID-19 oraz w ciągu roku od odwołania tego z nich, który obowiązywał jako ostatni, w sprawach rozpoznawanych według przepisów Kodeksu postępowania cywilnego w pierwszej i drugiej instancji sąd rozpoznaje sprawy w składzie jednego sędziego, z wyjątkiem spraw rozpoznawanych w składzie jednego sędziego i dwóch ławników; prezes sądu mógł zarządzić rozpoznanie sprawy w składzie trzech sędziów, jeśli uznał to za wskazane ze względu na szczególną zawiłość sprawy lub precedensowy jej charakter (zob. art. 15zzs1 ust. 1 pkt 4, uchylony art. 28 pkt 2 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego, ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych, ustawy - Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. poz. 1860).

Na gruncie tych przepisów w judykaturze Sądu Najwyższego wypowiedziano pogląd, że odstępstwo od zasady kolegialności składu sądu odwoławczego nie jest równoznaczne z oczywistym naruszeniem art. 45 ust. 1 Konstytucji RP (zob. uzasadnienie postanowienia z dnia 29 kwietnia 2022 r., III CZP 77/22, LEX nr 3361825).Ostatecznie w związku z licznymi rozbieżnościami w orzecznictwie i podnoszonymi w nich wątpliwościami (zob. np. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 1 lipca 2021 r., III CZP 36/20, OSNC 2021 nr 11, poz. 74 i powołane tam judykaty), Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów, mającej moc zasady prawnej, z dnia 26 kwietnia 2023 r., III PZP 6/22 (OSNP 2023 nr 10, poz. 104) wyjaśnił, że rozpoznanie sprawy cywilnej przez sąd drugiej instancji w składzie jednego sędziego ukształtowanym na podstawie art. 15zzs1 ust. 1 pkt 4 ustawy covidowej ogranicza prawo do sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP), ponieważ nie jest konieczne dla ochrony zdrowia publicznego (art. 2 i art. 31 ust. 3 Konstytucji) i prowadzi do nieważności postępowania (art. 379 pkt 4 k.p.c.), przy czym zastrzegł, że przyjęta w tej uchwale wykładnia prawa obowiązuje od dnia jej podjęcia.Z uwagi na datę wydania zaskarżonego wyroku brak jest podstaw do przyjęcia nieważności postępowania opartej na niedochowania wymogu kolegialności składu orzekającego w drugiej instancji.Skarżący przeciwko temu stanowisku podnosi argumenty, że:1.norma art. 15 zzs1 p. 4 ustawy covidowej jako sprzeczna z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, a ponadto nieproporcjonalna dla urzeczywistnienia zasad określonych w art. 2 i 31 ust. 3 ustawy zasadniczej powinna być ona wyeliminowana z systemu prawnego ze skutkiem ex tunc,2.nie ma jakiegokolwiek uzasadnienia natury jurydycznej i aksjologicznej dla przyjęcia, że rozstrzygnięcia sądów odwoławczych w jednoosobowym składzie ukształtowanym rzeczonym przepisem miałyby mieć tak doniośle odmienne skutki w zależności od tego, czy zapadły przed czy po 26 kwietnia 2023 r.

Przyjęcie takiej dyferencji nie tylko jest nie do zaakceptowania w demokratycznym państwie prawa, albowiem prowadziłoby do istotnego zróżnicowania sytuacji prawnej obywateli, ale również sprzeciwia się jej powszechnie przyjmowany obecnie pogląd, zgodnie z którymi przepis uznany za niekonstytucyjny (a przecież do takiej konstatacji ostatecznie przywodzi uchwała w odniesieniu do charakteru art. 15zzs1 ust. 1 pkt 4 ustawy covidowej), jest niekonstytucyjnych od samego początku, a zatem od chwili jego wejścia w życie.Tymczasem te właśnie kwestie rozważone zostały w uchwale.

Sąd Najwyższy w składzie powiększonym zauważył, że, podejmując uchwałę abstrakcyjną, musiał, zgodnie z utrwaloną praktyką, rozważyć temporalny zakres zastosowania przyjętej wykładni. W tym celu należało uwzględnić - oprócz argumentów jurydycznych i czysto dogmatycznych - także ustrojowe i społeczne skutki tej uchwały. W niniejszej sprawie wiążą się one z oceną skutków orzeczeń wydanych do dnia 26 kwietnia 2023 r. włącznie w składach jednoosobowych, gdy w świetle Kodeksu postępowania cywilnego w związku z art. 45 Konstytucji RP właściwy był skład kolegialny.

Uznanie wszystkich orzeczeń wydanych do 26 kwietnia 2023 r. w składzie, o którym mowa w art. 15zzs1 ust. 1 pkt 4 ustawy covidowej, za dotknięte nieważnością z uwagi na naruszenie prawa strony do sądu wskutek wydania orzeczenia przez sąd orzekający w składzie jednoosobowym, zostało ocenione przez Sąd Najwyższy za niepożądane ze społecznego punktu widzenia. Zmuszałoby wielu obywateli do ponoszenia kosztów i trudów ponownego rozpoznawania spraw lub powtarzania postępowań już zakończonych niezależnie od tego, czy z perspektywy prawa materialnego rozstrzygnięcie było rzeczywiście wadliwe.

Możliwość wzruszania orzeczeń tylko z powodu dotychczasowego respektowania regulacji art. 15zzs1 ust. 1 pkt 4 ustawy covidowj - bez uwzględnienia kontekstu konstytucyjnego - nadszarpnęłaby również wizerunek sądów. Z tych względów, w pełni akceptując argumentację zawartą chociażby w uchwale pełnego składu Sądu Najwyższego z dnia 28 stycznia 2014 r., BSA I-4110-4/13 (OSNC 2014 nr 5, poz. 49), należy uznać, że ochrona dobra i interesów obywateli, jako najwyższa wartość konstytucyjna (art. 1 Konstytucji RP), a także powaga władzy sądowniczej i jej znaczenie w działalności państwa, nakazuje znieść wsteczne skutki wykładni, która legła u podłoża uchwały.Strona skarżąca nie zdołała zatem wykazać, że zachodzi potrzeba rozpoznania przez Sąd Najwyższy wniesionej przez nią skargi kasacyjnej, wobec czego z mocy art. 3989 § 2 k.p.c. orzeczono jak w sentencji.O kosztach postępowania kasacyjnego rozstrzygnięto zgodnie z art. 39821 w związku z art. 98 § 1 i § 11 k.p.c. w związku z § 10 ust. 4 pkt 2 w związku z § 9 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (jednolity tekst:

Dz.U. z 2023 r., poz. 1935 ze zm.), przy zastosowaniu art. 102 k.p.c., a także na podstawie § 1 i rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 9 marca 2018 r. w sprawie określenia wysokości wynagrodzenia i zwrotu wydatków poniesionych przez kuratorów ustanowionych dla stron w sprawie cywilnej (Dz.U. z 2018 r., poz. 536).[SOP][az] ‎