I UK 9/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I UK 9/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 23 maja 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Roman Kuczyński (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Małgorzata Gersdorf

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec

w sprawie z odwołania B. M.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o prawo do emerytury,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 23 maja 2012 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 9 sierpnia 2011 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 24 listopada 2010 r. Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych zmienił zaskarżoną decyzję Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych z dnia 15 grudnia 2009 r. i przyznał ubezpieczonej B. M. prawo do

emerytury z tytułu pracy w warunkach szczególnych poczynając od grudnia 2009 r.

Wyrok zapadł w następująco ustalonym stanie faktycznym:

W dniu 1 grudnia 2009 r. ubezpieczona wystąpiła do organu rentowego z

wnioskiem o przyznanie jej prawa do emerytury z obniżonego wieku. Rozpoznając

wniosek, organ rentowy uznał, że ubezpieczona legitymuje się (na dzień 1 stycznia

1999 r.) wymaganym 20-letnim okresem składkowym i nieskładkowym, ukończyła

55 lat życia, nie jest członkiem OFE, lecz nie udowodniła 15 lat pracy w warunkach

szczególnych - do stażu tego organ rentowy nie zaliczył ubezpieczonej okresu

pracy na stanowisku ucznia-piekarza, ponieważ w jego ocenie praca na

wymienionym stanowisku nie była wykonywana stale w pełnym wymiarze. W

oparciu o akta organu rentowego, akta osobowe ubezpieczonej, zeznania świadka

D. S. oraz wyjaśnienia ubezpieczonej, Sąd ustalił, że ubezpieczona w okresie od 1

października 1969 r. do 31 lipca 1971 r. zatrudniona była w „Społem" Powszechnej

Spółdzielni Spożywców na stanowisku ucznia-piekarza na podstawie umowy o

naukę zawodu. Następnie nieprzerwanie kontynuowała pracę w tym zakładzie już

jako piekarz do 9 marca 1976 r. W świadectwie pracy z tego podmiotu z dnia 2

maja 2006 r. wykazano, że w obu okresach zatrudniona była ubezpieczona w

pełnym wymiarze czasu pracy, zaś w zaświadczeniu z dnia 6 lutego 2007 r.

pracodawca potwierdził wykonywanie przez ubezpieczoną pracy w warunkach

szczególnych w obu okresach. Stosownie do § 4 umowy o praktyczną naukę

zawodu, czas pracy ucznia do chwili ukończenia przez niego 16 lat wynosił 6

godzin na dobę i 36 godzin tygodniowo, a po ukończeniu 16 lat życia ucznia

obowiązywał normalny czas pracy stosowany w zakładzie. Z ustępu 2 § 4 tejże

umowy wynika, że do czasu pracy ucznia wlicza się czas dokształcania w

wymiarze nie większym niż 18 godzin tygodniowo bez względu na to, czy nauka w

szkole odbywa się w godzinach pracy, czy poza godzinami pracy. Pracując na

stanowisku ucznia-piekarza ubezpieczona otrzymywała wynagrodzenie za pracę w

pierwszym roku - 150 zł, w drugim i trzecim roku - 300 zł miesięcznie. W spornym

okresie pracowała ona przy pieczeniu chleba i bułek, musiała sprzątać swoje

stanowisko pracy. Niejednokrotnie pracowała po godzinach oraz w porze nocnej, w

zamian za co otrzymywała pieczywo. W tym czasie mieszkała i utrzymywała się

sama, wynajmowała mieszkanie u starszej osoby, dlatego też godziła się na

dodatkową pracę.

Wskazując na powyższe ustalenia oraz powołując regulację zawartą w art.

184, a także przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w

sprawie

wieku

emerytalnego

pracowników

zatrudnionych

w

szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze - jego § 4 ust. 1, Sąd Okręgowy przyjął,

że w spornym okresie, tj. od 1 października 1969 r. do 31 lipca 1971 r.

ubezpieczona wykonywała pracę w warunkach szczególnych, pozwalającą na

uwzględnienie tego okresu w stażu pracy w warunkach szczególnych wymaganym

do nabycia prawa do emerytury. We wskazanym okresie wykonywała ona pracę w

warunkach szczególnych wymienioną w dziale X pod poz. 11 wykazu A

stanowiącego załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r.,

a pracę tę wykonywała przez cały czas w wymiarze czasu obowiązującym ją na

zajmowanym stanowisku ucznia-piekarza, zgodnie z § 4 umowy o naukę zawodu.

Jak wskazał Sąd Okręgowy, czas pracy obowiązujący ubezpieczoną na jej

stanowisku w spornym okresie winien być traktowany jako pełny wymiar czasu

pracy, bo taki obowiązywał na zajmowanym przez nią stanowisku pracy. Podkreślił

też Sąd, że stosownie do § 2 ust. 2 powołanego rozporządzenia, ubezpieczona

przedstawiła świadectwo pracy w warunkach szczególnych wystawione przez

pracodawcę w dniu 6 lutego 2007 r., potwierdzające wykonywanie pracy w

warunkach szczególnych w okresie od 1 października 1969 r. do 9 marca 1976 r.

Wyrok Sądu Okręgowego w całości zaskarżył apelacją organ rentowy.

Wyrokiem z dnia 9 sierpnia 2011 r. Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych zmienił zaskarżony wyrok i oddalił odwołanie. W

niniejszej sprawie bezspornie na dzień 1 stycznia 1999 r. ubezpieczona wykazała

posiadanie stażu pracy w warunkach szczególnych w wymiarze 13 lat, 5 miesięcy i

14 dni. Kwestia sporna pomiędzy stronami sprowadzała się do wyjaśnienia, czy do

stażu pracy w warunkach szczególnych warunkującej prawo ubezpieczonej do

wnioskowanego świadczenia można było zaliczyć wymieniony okres od 1

października 1969 r. do 31 lipca 1971 r., kiedy to w „Społem" Powszechnej

Spółdzielni Spożywców zatrudniona była na podstawie umowy o naukę zawodu w

charakterze ucznia-piekarza. Sąd stwierdził, że dla oceny, czy pracownik pracował

w szczególnych warunkach nie ma istotnego znaczenia nazwa zajmowanego przez

niego stanowiska, tylko rodzaj powierzonej mu pracy. Praca w warunkach

szczególnych warunkująca prawo do emerytury w obniżonym wieku emerytalnym

to jednak wyłącznie praca wykonywana stale (codziennie) i w pełnym wymiarze

czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy wymienionym w wykazie

stanowiącym załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r.

(§ 2 ust. 1 rozporządzenia). Sąd Apelacyjny w pełni podzielił stanowisko

skarżącego, że nie ma znaczenia, iż od konkretnego pracownika młodocianego

pracodawca wymagał ze względu na treść umowy stanowiącej podstawę

zatrudnienia pracy w wymiarze 6 godzin dziennie (jak miało to miejsce zgodnie z §

4 umowy o naukę zawodu z dnia 1 października 1969 r. załączonej do akt

osobowych, w przypadku ubezpieczonej do dnia ukończenia przez nią 16-go roku

życia, t.j. do dnia 11 maja 1970 r. i to w dodatku przy wliczeniu do czasu pracy

dokształcania w wymiarze 18 godzin tygodniowo bez względu na to, czy nauka w

szkole odbywała się w godzinach pracy, czy poza godzinami pracy), skoro dla

pracownika

wykonującego

pracę

przy

wypieku

pieczywa

wymieniona

w

rozporządzeniu w dziale X pod poz. 11 wykazu A pełny wymiar czasu pracy

wynosił 8 godzin dziennie. Stosownie do warunku określonego w § 4 umowy o

naukę zawodu łączącej ubezpieczoną z WSS Społem trudno było przyjąć, że po

ukończeniu przez nią 16-go roku życia w okresie trwania umowy o naukę zawodu

jej czas pracy przy wypieku pieczywa mógł wynosić normalny czas pracy

stosowany w zakładzie, skoro nadal do jej czasu pracy wliczany był czas

dokształcania w wymiarze do 18 godzin tygodniowo, bez względu na to, czy nauka

w szkole odbywała się w godzinach pracy, czy poza godzinami pracy. Z samych

twierdzeń ubezpieczonej wynikało (vide: protokół rozprawy z dnia 7 kwietnia 2010

r. - k.16 a.s.), że w spornym okresie od 1 października 1969 r. do 31 lipca 1971 r.

przez trzy dni w tygodniu uczęszczała ona do szkoły, a przez trzy dni pozostałe do

pracy. Przy czym dalsze jej twierdzenia, iż w te dni, kiedy chodziła do szkoły także

pracowała w Spółdzielni w godzinach nocnych nie są wiarygodne tak w świetle

warunków umowy o naukę zawodu, jak i obowiązujących także wówczas

przepisów prawa pracy dotyczących pracy osób małoletnich. Nie wynika też z

zeznań słuchanego w sprawie świadka D. S., aby ubezpieczona w spornym

okresie stale (codziennie) pracowała przy wypieku pieczywa przez co najmniej 8

godzin dziennie (na dobę).

W tych warunkach Sąd drugiej instancji uznał, że uwzględnienie przez Sąd

pierwszej instancji w stażu pracy ubezpieczonej w warunkach szczególnych

warunkującej prawo do spornego świadczenia okresu od 1 października 1969 r. do

31 lipca 1971 r. nastąpiło z naruszeniem ust. 1 § 2 rozporządzenia Rady Ministrów

z dnia 7 lutego 1983 r.

Od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 9 sierpnia 2011 r. ubezpieczona

wniosła skargę kasacyjną, zaskarżając powyższy wyrok w całości.

Zarzuciła

Sądowi drugiej instancji naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię i

nie zastosowanie § 2 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r.

w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych

warunkach lub szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.) w związku z

art. 184 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2009 r., Nr 153, poz. 1227 ze zm.),

poprzez przyjęcie, iż praca w warunkach szczególnych warunkująca prawo do

emerytury w obniżonym wieku emerytalnym, w przypadku młodocianego

zatrudnionego w wieku poniżej 16 lat, na stanowisku ucznia - piekarza (poz. 11

działu X wykazu A załącznika do rozporządzenia RM z dnia 7 lutego 1983 r. w

sprawie

wieku

emerytalnego

pracowników

zatrudnionych

w

szczególnych

warunkach lub szczególnym charakterze), jest wykonywana w pełnym wymiarze

czasu pracy, jedynie wówczas, gdy wymiar dobowy czasu pracy wynosi 8 godzin.

Wskazując na powyższą podstawę skargi kasacyjnej wniosła o uchylenie

zaskarżonego wyroku w całości i jego zmianę, poprzez przyznanie skarżącej prawa

do emerytury z tytułu pracy w warunkach szczególnych, począwszy od dnia 1

grudnia 2009 r., ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i

przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji celem jej ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie mogła zostać uwzględniona. Młodociani pobierający

naukę zawodu w zakładach pracy w ramach zawartych z tymi zakładami umów byli

wprost uważani za pracowników przez art. 4 ust. 2 pkt 3 dekretu z dnia 25 czerwca

1954 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin

(jednolity tekst: Dz.U. z 1958 r. Nr 23, poz. 97 ze zm.), art. 5 ust. 2 pkt 1 ustawy z

dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i

ich rodzin (Dz.U. Nr 3, poz. 6 ze zm.), art. 5 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982

r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze

zm.) - odsyłający do przepisów Kodeksu pracy, a więc także zatrudniania

młodocianych w celu przygotowania zawodowego w ramach umowy o pracę (art.

190 i następne k.p.) oraz art. 11 ust. 2 pkt 3 tej ustawy - nakazujący uznawanie za

okresy równorzędne z okresami zatrudnienia okresy wykonywania przed dniem 1

stycznia 1975 r. pracy na podstawie umowy o naukę zawodu, przyuczania do

określonej pracy lub odbywania wstępnego stażu pracy, a także art. 2 ust. 2 pkt 3

ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach

ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 104, poz. 450

ze zm.) - nakazujący uznawanie za okresy składkowe przypadające przed dniem

wejścia w życie tej ustawy okresy zatrudnienia młodocianych na obszarze Państwa

Polskiego na warunkach określonych w przepisach obowiązujących przed dniem 1

stycznia 1975 r., która to zasada została przejęta przez art. 6 ust. 2 pkt 3 aktualnie

obowiązującej ustawy o emeryturach i rentach. W konsekwencji nie może budzić

wątpliwości, że młodociany odbywający naukę zawodu w ramach umowy zawartej

z zakładem pracy na podstawie przepisów ustawy o nauce zawodu posiadał status

pracownika, również w rozumieniu przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym oraz

ubezpieczeniu społecznym.

W myśl § 2 rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r., okresami pracy

uzasadniającymi prawo do świadczeń na warunkach w nim przewidzianych są

okresy, w których praca w szczególnych warunkach jest wykonywana stale i w

pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy. Rację

ma skarżąca o ile wywodzi, że jeżeli w obowiązujących przepisach przewidziana

została dla danego stanowiska - ze względu na charakter zatrudnienia lub

związane z nim warunki - norma czasu pracy w rozmiarze odbiegającym od

powszechnie obowiązującego, stanowi ona pełny wymiar czasu pracy w

rozumieniu § 2 rozporządzenia. Jeżeli więc na stanowisku pracy ucznia nauki

zawodu przewidziana została norma czasu pracy w rozmiarze 6 godzin dziennie i

36 godzin tygodniowo, to praca wykonywana w takim rozmiarze stanowi pracę w

pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na tym stanowisku. Dla spełnienia

wymagania wykonywania pracy w szczególnych warunkach istotne jest jednak to

czy taka praca była przez pracownika faktycznie wykonywana stale i w pełnym

wymiarze czasu pracy przewidzianym dla stanowiska, na którym takie warunki

występowały. Z poczynionych w sprawie i niekwestionowanych ustaleń wynika, że

przez

cały

okres

zatrudnienia

na

podstawie

umowy

o

naukę

zawodu

wnioskodawczyni pracowała jako uczeń na warunkach wynikających z tej umowy,

w tym zawartego w niej zastrzeżenia, że do jego czasu pracy podlegał wliczeniu

czas dokształcania w wymiarze do 18 godzin tygodniowo, bez względu na to czy

nauka odbywała się w godzinach pracy, czy poza godzinami pracy. To

postanowienie umowy o naukę zawodu wynikało wprost z art. 13 ust. 3 ustawy o

nauce zawodu, odnoszącym się do sytuacji określonych w art. 12 tej ustawy,

zgodnie z którym młodociani przyjęci do pracy byli obowiązani do dokształcania się

w celu ukończenia pełnej szkoły podstawowej lub do dokształcania się

zawodowego lub ogólnokształcącego (ust. 2), natomiast młodociani zatrudnieni w

celu nauki zawodu obowiązani byli do dokształcania się w zakresie obranego

zawodu (ust. 3). Już tylko z tej regulacji wynika, że skarżąca - jako uczeń

Zasadniczej Szkoły Zawodowej dla Pracujących - nie mogła wykonywać i

faktycznie nie wykonywała stale i w pełnym wymiarze czasu pracy prac

określonych w art. 32 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach (o znacznej

szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub wymagających

wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub

otoczenia), z którymi łączyło się wykonywanie zatrudnienia na stanowisku pracy do

wykonywania której była przyuczana. Dokształcanie w rozumieniu art. 12 ustawy o

nauce zawodu nie oznaczało bowiem nic innego jak zajęcia teoretyczne w

warunkach szkolnych. Twierdzenie skarżącej, że po ukończeniu 16-go roku życia

pracowała stale i w pełnym wymiarze czasu pracy w szczególnych warunkach

przewidzianych dla stanowiska uczeń-piekarz, do pracy na którym była

przyuczana, pozostaje poza ustaleniami faktycznymi sprawy. Z ustaleń tych

bowiem wynika, że przez cały okres zatrudnienia na podstawie umowy o naukę

zawodu (1 października 1969 r. - 31 lipca 1971 r.) skarżąca faktycznie posiadała

status ucznia (niezależnie od znajdujących do niego zastosowanie norm czasu

pracy) i z uwagi na wynikający z umowy obowiązek dokształcania się nie

pracowała stale i w pełnym wymiarze czasu pracy w warunkach szczególnych.

Z powyższych względów zaskarżony wyrok odpowiada prawu, co powoduje

oddalenie skargi kasacyjnej na podstawie art. 39814 k.p.c.