I UK 83/05 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 29 września 2005 r.

I UK 83/05

Nauczycielski dodatek mieszkaniowy (art. 54 ust. 3 ustawy z dnia 26

stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela, jednolity tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 118, poz.

1112 ze zm.) jest przychodem z tytułu zatrudnienia w ramach stosunku pracy i

podlega wliczeniu do podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne i

rentowe.

Przewodniczący SSN Zbigniew Hajn, Sędziowie SN: Barbara Wagner (sprawozdawca), Zbigniew Myszka.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 września 2005 r.

sprawy z odwołania Urzędu Miasta i Gminy w S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń

Społecznych Oddziałowi w O. z udziałem zainteresowanych Krystyny C. [...], Szkoły

Podstawowej w D., Szkoły Podstawowej w P., Zespołu Szkolno-Przedszkolnego w

S., Zespołu Szkół w W. o ustalenie, że dodatki mieszkaniowe wypłacone na podstawie art. 54 ust. 3 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela podlegają

składce na ubezpieczenie społeczne, na skutek kasacji organu rentowego od wyroku

Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 8 grudnia 2004 r. [...]

z m i e n i ł zaskarżony wyrok w ten sposób, że zmienił poprzedzający go wyrok Sądu Okręgowego w Olsztynie z dnia 23 czerwca 2004 r. [...] i oddalił odwołanie.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny w Białymstoku wyrokiem z dnia 8 grudnia 2004 r. [...] oddalił

apelację Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w O. od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Olsztynie z dnia 23 czerwca 2004

r. [...], zmieniającego decyzję strony apelującej z 25 marca 2004 r., stwierdzającą, że

dodatki mieszkaniowe wypłacane nauczycielom w okresie od 1 stycznia 1999 r. do 1

marca 2004 r. na podstawie art. 54 ust. 3 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta

Nauczyciela stanowią podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne i

ustalającego, że dodatki mieszkaniowe wypłacane zainteresowanym w powoływanym przez organ rentowy okresie nie stanowią podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne.

Podstawę rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia faktyczne i ich

prawna ocena: Urząd Miasta i Gminy w S. jest organem prowadzącym Szkołę Podstawową w D., Zespół Szkolno-Przedszkolny w S. oraz Zespół Szkół w W. i finansującym ich działalność. Na podstawie art. 54 ust. 3 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 118, poz. 1112 ze zm.) nauczycielom zatrudnionym w tych szkołach wypłacono dodatki mieszkaniowe. Od dodatków tych odprowadzono składkę na ubezpieczenia społeczne. Za okres od 1 stycznia 1999 r. do 1 marca 2004 r. wysokość odprowadzonych do Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych składek wynosiła 126.720,14 zł. W dniu 12 marca 2004 r. Urząd Miasta

i Gminy w S. zwrócił się do organu rentowego z wnioskiem o zwrot, jego zdaniem,

nienależnie uiszczonych składek.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, dodatek mieszkaniowy wypłacany nauczycielom na podstawie art. 54 ust. 3 ustawy Karta Nauczyciela ma charakter socjalny. Nie

stanowi składnika wynagrodzenia za pracę i nie jest przychodem w rozumieniu

ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (jednolity

tekst: Dz.U. z 2000 r. Nr 14, poz. 176 ze zm., powoływanej dalej jako „ustawa podatkowa”). Skoro dodatki mieszkaniowe nie stanowią składnika wynagrodzenia za

pracę nauczyciela, to nie są również przychodem ze stosunku pracy wchodzącym do

podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne pracowników. Gdyby przyjąć

obowiązek odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne od dodatku mieszkaniowego, to należałoby uwzględnić go przy ustalaniu wysokości emerytury, co

prowadziłoby z kolei do zróżnicowania świadczeń emerytalno-rentowych nauczycieli

zatrudnionych w podobnych warunkach. Według Sądu, dodatek mieszkaniowy ma

stanowić zachętę do podejmowania pracy w małych ośrodkach, gdzie występują problemy z wykwalifikowaną kadrą nauczycielską. Nie można go zatem traktować jako

korzyści, lecz jako kompensatę dolegliwości związanych z podjęciem pracy w takim

środowisku, zwykle odrębnym niż dotychczasowe miejsce zamieszkania.

Pełnomocnik organu rentowego zaskarżył ten wyrok kasacją. Wskazując jako

podstawę kasacji naruszenie prawa materialnego, a mianowicie art. 18 ust. 1 ustawy

z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, art. 12 ust. 1

ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych oraz § 1

rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie

emerytalne i rentowe w związku z art. 54 ust. 3 ustawy Karta Nauczyciela - poprzez

wyrażenie błędnego poglądu, że „nauczycielskie dodatki mieszkaniowe nie stanowią

składnika wynagrodzenia za pracę i nie są przychodem z tytułu zatrudnienia w ramach stosunku pracy wchodzącym w podstawę wymiaru składki na ubezpieczenie

społeczne”, wniósł o „zmianę w całości zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego

go wyroku I instancji i oddalenie odwołania.” Jego zdaniem, rozpoznanie kasacji uzasadnia potrzeba wykładni powołanych przepisów oraz „ustalenia czy dodatki mieszkaniowe przewidziane w art. 54 ust. 3 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela [...] są przychodem nauczyciela z tytułu zatrudnienia w ramach stosunku

pracy wchodzącym w podstawę wymiaru składki na ubezpieczenie społeczne”.

Wskazał również na odnoszącą się do tej kwestii rozbieżność w orzecznictwie Sądów. W uzasadnieniu kasacji pełnomocnik strony skarżącej podniósł, że wyłączenia

przychodów pracowniczych z podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie stanowią

wyjątek od reguły powszechności ponoszenia obciążeń z tytułu obowiązkowych składek na ubezpieczenia emerytalne, rentowe, chorobowe, wypadkowe, zdrowotne oraz

Fundusze Pracy i Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. Wobec tego, należy

interpretować je ściśle. Zgodnie z art. 18 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, § 1 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne i

rentowe oraz art. 12 ust. 1 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, podstawę wymiaru składek ubezpieczeniowych stanowi przychód osiągany przez pracowników u pracodawcy z tytułu zatrudnienia w ramach stosunku pracy. Dodatki

mieszkaniowe przysługują nauczycielowi z tytułu zatrudnienia w ramach stosunku

pracy łączącego go ze szkołą. Zatem niezależnie od tego, czy jest to przychód „w

związku ze stosunkiem pracy”, czy też przychód „ze stosunku pracy”, to jako - bez

wątpienia - przychód „w ramach stosunku pracy”, stanowi podstawę wymiaru składek

ubezpieczeniowych.

Według niego, socjalny charakter dodatku mieszkaniowego i okoliczność, że

nie stanowi on składnika wynagrodzenia, nie przesądzają o ustaleniu, że dodatek ten

nie podlega składce na ubezpieczenie społeczne. Jakkolwiek Trybunał Konstytucyjny

wypowiadał się w kwestii art. 54 ustawy Karta Nauczyciela, to nie orzekł jednak, że

nauczycielski dodatek mieszkaniowy ma charakter socjalny oraz że nie stanowi przy-

chodu osiąganego przez pracownika z tytułu zatrudnienia w ramach stosunku pracy.

Motywacyjny cel dodatków powoduje zróżnicowanie osiąganych przez nauczycieli

wynagrodzeń w zależności od miejscowości, w której są oni zatrudnieni. Wypłata

dodatku jest obligatoryjna, co jest, w ocenie pełnomocnika strony skarżącej, charakterystyczne dla wynagrodzenia. Ponadto, w razie zbiegu prawa do dodatku mieszkaniowego wypłacanego na podstawie Karty Nauczyciela z prawem do dodatku przysługującego na podstawie ustawy o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach mieszkaniowych o niewątpliwie socjalnym charakterze, nauczycielowi przysługują obydwa te

dodatki. Wypłata dwóch świadczeń socjalnych z tego samego tytułu i za ten sam

okres jest niemożliwa. Zatem, mimo socjalnego charakteru dodatków mieszkaniowych, stanowią one przychód z tytułu zatrudnienia w ramach stosunku pracy i podlegają składce na ubezpieczenie społeczne.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sądowi Najwyższemu w orzekającym składzie znane są wyroki Sądu Najwyższego z dnia 11 lipca 2002 r., II UKN 429/01 (OSNP 2003 nr 16, poz. 391) oraz z

dnia 6 lipca 2005 r., III UK 50/05 (niepublikowany). Nie podziela jednak ani samych

tych rozstrzygnięć, ani - w pełni - ich motywów.

W rozpoznawanej sprawie występuje zasadniczo jeden problem prawny, a

mianowicie czy nauczycielski dodatek mieszkaniowy przewidziany w art. 54 ust. 3

Karty Nauczyciela stanowi podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i

rentowe. Jego rozstrzygnięcie wymaga jednak rozważenia kilku innych - incydentalnych, ale ważkich - kwestii, które zostały podniesione zarówno przez orzekające

Sądy jak i przez organ rentowy, w tym przede wszystkim zagadnienia charakteru

prawnego nauczycielskiego dodatku mieszkaniowego.

Zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz.887 ze zm., powoływanej dalej jako

„ustawa”), obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym podlegają osoby

fizyczne, które na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej są pracownikami (z wyłączeniem prokuratorów). Za pracownika uważa się osobę pozostającą w stosunku pracy

(art. 8 ust. 1 ustawy). Nauczyciele objęci regulacją Karty Nauczyciela są bez wątpienia pracownikami i z tytułu pozostawania w stosunku pracy podlegają przymusowi

ubezpieczeń społecznych emerytalnego i rentowego.

Z przymusem ubezpieczenia związany jest obowiązek opłacania na nie składek. Stosownie do art. 18 ust. 1 ustawy, podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe ubezpieczonych wymienionych w art. 6 ust. 1 pkt 1 „stanowi

przychód, o którym mowa w art. 4 pkt 9”, z zastrzeżeniem ustępów 1a, 2, 4 pkt 5

oraz 12. Do nauczycieli może mieć zastosowanie tylko ustęp 2 art. 18 ustawy. Pozostałe wymienione jednostki redakcyjne art. 18 dotyczą bowiem: ustęp 1a - pracowników, którzy wykonują na rzecz pracodawcy dodatkowo pracę na podstawie umów

prawa cywilnego (art. 8 ust. 2a), ustęp 4 pkt 5 - żołnierzy niezawodowych pełniących

czynną służbę, zaś ustęp 12 członków służby zagranicznej. Oznacza to, że z mocy

art. 18 ust. 2 ustawy w podstawie wymiaru składek nauczycieli na ubezpieczenia „nie

uwzględnia się wynagrodzenia za czas niezdolności do pracy wskutek choroby lub

odosobnienia w związku z chorobą zakaźną oraz zasiłków”.

Przychód, o którym mowa w art. 4 pkt 9 ustawy, to „przychody w rozumieniu

przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych z tytułu zatrudnienia w ramach stosunku pracy”. Wedle art. 12 ust. 1 ustawy podatkowej, za przychody ze stosunku pracy uważa się wszelkiego rodzaju wypłaty pieniężne oraz wartość pieniężną

świadczeń w naturze bądź ich ekwiwalenty, bez względu na źródła finansowania tych

wypłat i świadczeń, a w szczególności: „wynagrodzenia zasadnicze, wynagrodzenia

za godziny nadliczbowe, różnego rodzaju dodatki, nagrody, ekwiwalenty za nie wykorzystany urlop i wszelkie inne kwoty niezależnie od tego, czy ich wysokość została z

góry ustalona, a ponadto świadczenia pieniężne ponoszone za pracownika, jak również wartość innych nieodpłatnych świadczeń lub świadczeń częściowo odpłatnych”.

Wyliczenie przychodów ze stosunku pracy podlegających opodatkowaniu nie ma

charakteru wyczerpującego, na co jednoznacznie wskazuje zwrot „w szczególności”.

Jako przykład owej „innej kwoty” zaliczanej do przychodu ze stosunku pracy podaje

się niekiedy właśnie nauczycielski dodatek mieszkaniowy (por. J. Małecki [w:] A.

Gomułowicz, J. Małecki, Ustawa o podatku dochodowym od osób fizycznych. Komentarz, Warszawa 2003). O tym czy świadczenie jest przychodem ze stosunku

pracy „decyduje okoliczność, czy może je otrzymać wyłącznie pracownik w rozumieniu ust. 4 tego artykułu (tj. art. 12), czy także inna osoba nie związana (aktualnie lub

w przeszłości z pracodawcą” (por. wyrok NSA z dnia 26 marca 1993 r., III SA

2219/92, ONSA 1993 nr 3, poz. 83). Tezę tę należy podzielić. Zarazem ustawa podatkowa w art. 21 wylicza zwolnienia przedmiotowe. Są wśród nich także należności

ze stosunku pracy lub ze stosunkiem pracy związane, ale nie ma nauczycielskich

dodatków mieszkaniowych.

Według § 1 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na

ubezpieczenia emerytalne i rentowe (Dz.U. Nr 161, poz. 1106 ze zm.,powoływanego

dalej jako „rozporządzenie”), podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe stanowi „przychód w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od

osób fizycznych, osiągany przez pracownika u pracodawcy z tytułu zatrudnienia w

ramach stosunku pracy”, z zastrzeżeniem art. 18 ust. 2 ustawy oraz § 2 tego rozporządzenia. O art. 18 ust. 2 ustawy była już mowa wyżej. Większość wyłączeń przewidzianych w § 2 rozporządzenia ma charakter przedmiotowy, choć są także, nieliczne,

przedmiotowo - podmiotowe (pkt 16a, 17). Szczegółowa analiza tych wyłączeń pozwala na generalny wniosek, że nie stanowią podstawy wymiaru składek odprawy

(pkt 2, 3, 5), odszkodowania (pkt 3, 4, 7), kompensaty i ekwiwalenty (pkt 13, 14, 15,

16, 18), świadczenia związane z szeroko rozumianym bezpieczeństwem i higieną

pracy (pkt 6, 10, 11), świadczenia finansowane z funduszów utworzonych na cele

socjalno - bytowe (pkt 19, 20, 21) oraz zapomogi (pkt 22, 27, 29). Porównanie katalogów przedmiotowych zwolnień podatkowych (art. 21 ustawy podatkowej) i wyłączeń niektórych przychodów pracownika z podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe (§ 2 rozporządzenia) prowadzi do wniosku, że nie są

one tożsame, że pokrywają się jedynie częściowo. Dość powołać przykład odszkodowań z tytułu wadliwego rozwiązania stosunku pracy, które nie stanowią podstawy

wymiaru składek (§ 2 pkt 3 rozporządzenia), ale są opodatkowane (art. 21 ust. 1 pkt

3 lit. a i b ustawy podatkowej). Dlatego § 2 rozporządzenia trzeba uznać za przepis

szczególny do art. 21 ustawy podatkowej. Oznacza to, że wszystkie przychody wymienione w § 2 rozporządzenia nie stanowią podstawy wymiaru składek, niezależnie

od tego czy zostały, czy nie zostały zwolnione z opodatkowania podatkiem dochodowym od osób fizycznych. Przepis art. 4 pkt 9 ustawy i § 1 rozporządzenia odsyłają

bowiem do definicji przychodu, a nie do przychodów podlegających opodatkowaniu.

Dlatego dla odpowiedzi na pytanie, czy nauczycielski dodatek mieszkaniowy stanowi

podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia nie ma znaczenia okoliczność, że w

okresie od 1 stycznia 2001 r. - od dodania do art. 21 pkt 86 (art. 1 pkt 17 ustawy z

dnia 9 listopada 2000 r. o zmianie ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw, Dz.U Nr 104, poz. 1104) do 1 stycznia

2004 r. - do uchylenia punktu 86 w art. 21 (art. 1 pkt 10 lit. a ustawy z dnia 12 listopada 2003 r. o zmianie ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych oraz o

zmianie niektórych innych ustaw, Dz.U. Nr 202, poz. 1956) był on wyłączony z podstawy opodatkowania. Odrębność katalogów zwolnień i wyłączeń dla prawa podatkowego i prawa ubezpieczenia społecznego nie jest zresztą kwestionowana (por.

Komentarz do ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, red. W. Modzelewski,

Warszawa 2002, s. 132).

Zarówno podstawą wymiaru składek na ubezpieczenia jak i opodatkowania

podatkiem dochodowym od osób fizycznych jest nie wynagrodzenie za pracę, lecz

„przychód w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych osiągany przez pracowników u pracodawcy z tytułu zatrudnienia w ramach stosunku

pracy”. Pojęcie przychodu jest oczywiście szersze od pojęcia wynagrodzenie za

pracę. Wynagrodzenie jest zawsze przychodem, ale składnik przychodu nie musi

mieć charakteru wynagrodzeniowego. W tym kontekście przepis art. 30 ust. 3 pkt 4

Karty Nauczyciela określający składniki wynagrodzenia za pracę i wyłączający z

prawnego pojęcia nauczycielskiego wynagrodzenia za pracę „dodatki socjalne określone w art. 54” nie jest rozstrzygający dla oceny czy nauczycielski dodatek mieszkaniowy przewidziany w art. 54 ust. 3 stanowi przychód „osiągany przez pracownika u

pracodawcy z tytułu zatrudnienia w ramach stosunku pracy”. Przy tym normatywna

kwalifikacja jakiegoś elementu przychodu jako „niewynagrodzeniowego” nie przesądza ostatecznie o jego charakterze prawnym. Trzeba bowiem podnieść brak legalnej

definicji wynagrodzenia za pracę jako ekwiwalentu ekonomicznego -„wartości”- pracy

(art. 22 k.p., art. 78 k.p.). W doktrynie i orzecznictwie przyjmuje się na ogół, że jest

nim obowiązkowe, wypłacane okresowo świadczenie ze stosunku pracy o charakterze przysparzająco - majątkowym, należne pracownikowi od pracodawcy za wykonaną pracę, odpowiednio do jej rodzaju, ilości i jakości. Już jednak szerzej pojmuje

się wynagrodzenie jako przedmiot ochrony prawnej, obejmując nim np. ekwiwalent

za niewykorzystany urlop wypoczynkowy czy odprawy emerytalną i rentową. W obszarze zakazu dyskryminacji w dziedzinie wynagradzania, wynagrodzenie za pracę

rozumiane jest bardzo szeroko. Obejmuje ono „wszystkie składniki wynagrodzenia,

bez względu na ich nazwę i charakter, a także inne świadczenia związane z pracą,

przyznawane pracownikom w formie pieniężnej lub w innej formie niż pieniężna” (art.

183c § 2 k.p.). Jest więc bliższe pojęciu przychodu z pracy niż wynagrodzeniu za

pracę - odpłatności za wykonaną niewadliwie pracę określonego rodzaju. Gdyby za-

tem nauczycielski dodatek mieszkaniowy rozpatrywać w płaszczyźnie prawa nauczycieli do jednakowego wynagrodzenia za jednakową pracę, jego kwalifikacja jako

składnika wynagrodzenia byłaby bezdyskusyjna (oczywista).

Argumentem na rzecz tezy o wyłączeniu nauczycielskiego dodatku mieszkaniowego z podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe nie

może być odwołanie się do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 6 stycznia

1998 r., U 15/97 (OTK 1998 nr 1, poz. 2). Przedmiotem sprawy rozpoznawanej przez

Trybunał była kwestia zgodności § 1, § 2 ust. 3 i 4 oraz § 7 zarządzenia Ministra

Edukacji Narodowej dnia 4 marca 1997 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych

zasad przyznawania i wypłacania nauczycielskiego dodatku mieszkaniowego (M.P.

Nr 16, poz. 154) z art. 54 ust. 3 i 7 Karty Nauczyciela oraz z art. 5a ust. 1 ustawy z

dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (jednolity tekst: Dz.U. z 1996 r. Nr 67,

poz. 329 ze zm.) w związku z art. 12a i art. 15b ust. 1 pkt 3 i 4 ustawy z dnia 10

grudnia 1993 r. o finansowaniu gmin (Dz.U. Nr 129, poz. 600 ze zm.). Zarzut zaś

dotyczył wydania zarządzenia przez Ministra Edukacji Narodowej z przekroczeniem

upoważnienia udzielonego w art. 54 ust. 7 Karty. We fragmencie uzasadnienia wyroku dotyczącym ograniczenia prawa do dodatku w przypadku małżeństwa nauczycielskiego do jego wypłaty jednemu z nich, Trybunał Konstytucyjny stwierdził, iż „uważa,

że prawne analizy unormowań dotyczących dodatku mieszkaniowego muszą przyjmować za punkt wyjścia socjalną funkcję tego dodatku” (III pkt 7), jednak bez jakiejkolwiek argumentacji. Nie zastępuje jej stwierdzenie, że „świadczenie to nie jest - w

świetle art. 30 Karty - składnikiem wynagrodzenia nauczyciela”. Trybunał nie wypowiedział się też wprost czy nauczycielski dodatek mieszkaniowy jest przychodem,

uznając, iż nie ma „znaczenia fakt, że w praktyce pobierane są składki na ubezpieczenie społeczne także od dodatków mieszkaniowych, bo może to oznaczać nieprawidłowość praktyki (o czym Trybunał nie może tu rozstrzygnąć), a nie zmianę charakteru prawnego dodatku mieszkaniowego”.

Tymczasem kategoria „świadczenie socjalne”, podobnie jak „wynagrodzenie

za pracę”, nie jest także jednoznaczna. W języku potocznym „socjalny” znaczy „związany z zaspokajaniem potrzeb bytowych i kulturalnych członków społeczeństwa”

(Słownik języka polskiego, t. III, red. M. Szymczaka, Warszawa 1989, s. 270). W języku prawnym termin ten nie ma ustalonego znaczenia. Przymiotnik „socjalny” należy - co do zasady - do nomenklatury dyscyplin składających się na szeroko pojmowane prawo zabezpieczenia społecznego i przydawany jest do ogólnego rzeczowni-

ka „świadczenie” lub świadczenia konkretnie nazwanego (np. renta socjalna). Gdyby

ograniczyć go do świadczeń związanych ze stosunkiem pracy (świadczeń wypłacanych przez pracodawcę pracownikowi) też nie zyskałby na jednoznaczności. W art.

16 k.p. potrzeby socjalne pracowników wymienione zostały obok potrzeb bytowych i

kulturalnych, co oznaczałoby inny zakres znaczeniowy wyrazu „socjalny” od potocznego. W art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 4 marca 1994 r. o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych (jednolity tekst: Dz.U. z 1996 r. Nr 70, poz. 335 ze zm.) działalność

socjalną definiuje się jako „usługi świadczone przez pracodawców na rzecz różnych

form krajowego wypoczynku, działalności kulturalno - oświatowej, sportowo - rekreacyjnej, udzielanie pomocy materialnej - rzeczowej lub finansowej, a także zwrotnej

lub bezzwrotnej pomocy na cele mieszkaniowe na warunkach określonych w umowie”. W literaturze prawa pracy i orzecznictwie wskazuje się na pewne cechy świadczenia socjalnego, odróżniające je od wynagrodzenia za pracę. Przede wszystkim

przyznawane jest ono według potrzeb i - na ogół - przy przyjęciu kryterium dochodowego. Nie pozostają właściwie w żadnej relacji z kryteriami ustalania wynagrodzenia

za pracę - rodzajem pracy i kwalifikacjami wymaganymi do jej wykonywania oraz ilością i jakością pracy (art. 78 k.p.). Świadczenia socjalne nie odwzajemniają pracy.

Nie są też świadczeniami periodycznymi. Co do zasady, nie mają charakteru roszczeniowego (wyjątek stanowi świadczenie urlopowe - obligatoryjne, choć niepowszechne i niepodlegające „oskładkowaniu” - art. 3 ust. 3a - 6 ustawy o zakładowym

funduszu świadczeń społecznych). Przysługują nie tylko pracownikowi, ale niekiedy

również członkom jego rodziny, a także byłym pracownikom (emerytom, rencistom) i

członkom ich rodzin. Nie są świadczeniami ze stosunku pracy. Przy takim rozumieniu

świadczenia socjalnego nauczycielski dodatek mieszkaniowy nim nie jest. I bez znaczenia dla takiej oceny jest tytuł rozdziału 7, w którym został uregulowany - „Uprawnienia socjalne i urlopy”, tak jak częściowo nieadekwatny do zawartości jest tytuł rozdziału 6 - „Warunki pracy i wynagrodzenie”. Warto dodać, że w ustawie z dnia 27

kwietnia 1956 r. o prawach i obowiązkach nauczycieli (Dz.U. Nr 12, poz. 63 ze zm.)

świadczenia z tytułu pracy na wsi lub w miejscowości liczącej nie więcej niż 2.000

mieszkańców uregulowane były w części V zatytułowanej „Inne uprawnienia”, zaś w

ustawie z dnia 27 kwietnia 1972 r. - Karta praw i obowiązków nauczyciela (Dz.U. Nr

16, poz. 114 ze zm.) w rozdziale 2. „Inne szczególne uprawnienia nauczycieli i nauczycieli akademickich” działu VI: „Uprawnienia socjalne oraz inne szczególne upraw-

nienia”, w którym to dziale rozdział 1. miał tytuł „Fundusz Socjalny”, a rozdział 3.

„Dzień Nauczyciela”.

Czym wobec tego jest dodatek mieszkaniowy? Karta Nauczyciela w pierwotnym brzmieniu przyznawała nauczycielowi wiejskiemu prawo do „bezpłatnego mieszkania w miejscu pracy” (art. 54 ust. 1). Ekwiwalentem za niezrealizowanie tego

prawa był, wypłacany przez organ administracji państwowej, „odpowiedni dodatek”

(art. 54 ust. 4). Od 25 lipca 1992 r. (od wejścia w życie ustawy z dnia 5 czerwca 1992

r. o zmianie ustawy - Karta Nauczyciela, Dz.U. Nr 53, poz. 252) „prawo do bezpłatnego mieszkania w miejscu pracy” zostało zastąpione „prawem do mieszkania w

miejscu pracy” (art. 54 ust. 1), a obowiązek jego realizacji obciążał dyrektora szkoły

lub organ prowadzący szkołę. Zarazem przyznano nauczycielowi prawo do „częściowego zwrotu czynszu i opłat z tytułu kosztów eksploatacji mieszkania” (art. 54

ust. 3). Przy utrzymaniu prawa do mieszkania w miejscu pracy, do realizacji którego

zobowiązani są dyrektor szkoły i organ prowadzący szkołę (art. 54 ust. 1), ustawą z

dnia 14 czerwca 1996 r. o zmianie ustawy - Karta Nauczyciela (Dz.U. Nr 87, poz.

396) w miejsce dotychczasowego „częściowego zwrotu czynszu i opłat z tytułu

kosztów eksploatacji mieszkania” został wprowadzony „nauczycielski dodatek mieszkaniowy” (art. 54 ust. 3). Jak z powyższego wynika, ewolucji podlegały nie tylko rodzaje świadczeń „mieszkaniowych”, ale także podmioty zobowiązane do ich realizacji. Wysokość, zasady przyznawania i wypłaty nauczycielskiego dodatku mieszkaniowego określa szczegółowo rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 16

maja 2001 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad przyznawania i wypłacania nauczycielskiego dodatku mieszkaniowego dla nauczycieli zatrudnionych w

szkołach prowadzonych przez organy administracji rządowej (Dz.U. Nr 56, poz. 585

ze zm.). Dodatek ten jest bez wątpienia należnością ze stosunku pracy, a nie jakiegoś innego stosunku prawnego związanego ze stosunkiem pracy. Wypłacany jest

nauczycielowi przez dyrektora szkoły, a więc przysługuje od pracodawcy. Ma charakter roszczeniowy w takim znaczeniu, że prawo do niego powstaje ex lege, niezależnie od przyznania go przez pracodawcę (dyrektora szkoły). Przyznanie dodatku

na wniosek nauczyciela jedynie prawo to aktualizuje. Nauczyciel może dochodzić

jego przyznania i wypłaty przed sądem. Przysługuje ze względu na szeroko rozumiane warunki pracy - tu: wykonywanie pracy „na terenie wiejskim oraz w mieście liczącym do 5000 mieszkańców”. Dodatek mieszkaniowy przysługuje niezależnie od tytułu prawnego do zajmowanego przez nauczyciela lokalu i niezależnie od jego sytua-

cji materialnej, a zatem nie jest przyznawany wedle potrzeb, lecz stanowi obligatoryjny element treści stosunku pracy. Nauczyciel zachowuje do niego prawo nawet

wtedy, gdy uprawniony jest do - bez wątpienia socjalnego - dodatku na podstawie

przepisów ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz.U. Nr 71, poz. 733 ze

zm.). To, że wysokość dodatku uzależniona jest od stanu rodzinnego nauczyciela nie

stanowi w stosunkach pracy żadnego ewenementu. Od stanu rodzinnego uzależniony jest bowiem także wymiar niektórych innych uprawnień pracownika (por. np. art.

180 § 1 k.p.). Bez znaczenia jest i to, że w przypadku, gdy do dodatku uprawnieni są

oboje małżonkowie, wypłaca się tylko jeden dodatek. Tak też uregulowane są niektóre uprawnienia rodzicielskie pracowników (por. art. 1891 k.p.). Gdyby nawet przyjąć,

że nauczycielski dodatek mieszkaniowy spełnia jakąś funkcję socjalną, to - stanowiąc

zachętę dla nauczycieli do podejmowania pracy w środowiskach wiejskich i małomiasteczkowych - spełnia przede wszystkim funkcje motywacyjne. Z tego też

względu, jak każdy dodatek motywacyjny, bliższy jest składnikowi wynagrodzenia za

pracę niż świadczeniu socjalnemu (por. W. Muszalski, glosa do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 11 lipca 2002 r., II UKN 429/01, OSP 2004 nr 4, poz. 47). Trafnie

twierdzi się niekiedy, że zmiany cywilizacyjne na wsi spowodowały, iż niektóre z

uprawnień szczególnych stały się anachroniczne (jak np. bezpłatna dostawa opału

czy nieodpłatne dostarczenie środka przewozowego w celu dojazdu do lekarza lub

szpitala), inne utraciły znaczenie (jak np. prawo do bezpłatnego mieszkania). Z tego

też względu, szczególne uprawnienia przysługujące nauczycielom pierwotnie w naturze zastępowano z czasem ich ekwiwalentami pieniężnymi. Warto też podnieść, że

za sprawą rozwoju motoryzacji, telekomunikacji, techniki, informatyki oraz coraz

powszechniejszej dostępności do mediów elektronicznych następuje stopniowe wyrównywanie się warunków pracy nauczycieli wiejskich i zatrudnionych w miastach

liczących do 5000 mieszkańców z warunkami pracy pozostałych nauczycieli. Praca

na wsi nie jest obecnie, co do zasady, tak dolegliwa (uciążliwa) jak było to w latach

wprowadzania owych szczególnych uprawnień (w okresie międzywojennym i tuż

powojennym).

Zupełnie niezrozumiały jest wywód Sądu Apelacyjnego zmierzający do wykazania, że wliczenie nauczycielskiego dodatku mieszkaniowego do podstawy wymiaru

składek na ubezpieczenia naruszałoby zasadę równego traktowania ubezpieczonych

w zakresie wysokości przyszłych świadczeń. Nie jest tak, że wynagrodzenia wszyst-

kich nauczycieli są jednakowe, i że - wobec tego - wszyscy oni po jednakowym okresie zatrudnienia będą mieli jednakowe świadczenia emerytalne. Na tym właśnie polega równe traktowanie ubezpieczonych, o którym mowa w art. 2a ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych, że wysokość świadczeń ustalana jest indywidualnie, w

relacji do wkładu każdego z nich we „wspólny” Fundusz Ubezpieczeń Społecznych, a

zatem na ich dyferencjacji. Problem nierównego traktowania mógłby powstać wówczas, gdyby pomimo odprowadzenia składki na ubezpieczenia społeczne nie zostały

one uwzględnione w podstawie wymiaru emerytury lub odwrotnie - pomimo nieodprowadzenia składek od jakiejś korzyści, korzyść ta została uwzględniona w podstawie wymiaru świadczenia; w pierwszym przypadku problem dyskryminacji nauczyciela, w drugim - jego nieusprawiedliwionego uprzywilejowania, a zatem dyskryminacji wszystkich pozostałych nauczycieli. Zatrudnienie w warunkach wiejskich jest cechą wyróżniającą, stanowiącą usprawiedliwione kryterium zróżnicowania statusu

prawnego nauczycieli. Skoro nie kwestionuje się w aspekcie równego traktowania

„przywilejów płacowych” nauczycieli wiejskich, nie sposób z tego punktu widzenia

zakwestionować wysokości ich późniejszych świadczeń z ubezpieczeń emerytalnego

i rentowego, będącej wszak pochodną wysokości przychodów uzyskiwanych z tytułu

zatrudnienia w ramach stosunku pracy, a ściślej - wysokości (kwoty) składek opłaconych od tych przychodów.

W konkluzji stwierdzić należy, że nauczycielski dodatek mieszkaniowy (art. 54

ust. 3 Karty Nauczyciela) jest przychodem „z tytułu zatrudnienia w ramach stosunku

pracy” w rozumieniu zarówno art. 12 ust. 1 ustawy podatkowej jak i § 1 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r., a ponieważ nie został

objęty wyłączeniami przewidzianymi w ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych,

ani w żadnej innej, a także w § 2 rozporządzenia, stanowi podstawę wymiaru składek

na ubezpieczenia emerytalne i rentowe.

Mając powyższe na względzie Sąd Najwyższy, stosownie do art. 39315 k.p.c.,

orzekł jak w sentencji.