I UK 67/05 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 25 listopada 2005 r.

I UK 67/05

Prawo do renty ubezpieczonego spełniającego warunki określone w art.

57 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze

zm.) - całkowicie niezdolnego do pracy i mającego okres składkowy i

nieskładkowy 20 lat w przypadku kobiet i 25 lat w przypadku mężczyzn - nie

jest uzależnione od wykazania pięcioletniego okresu zatrudnienia w ostatnim

dziesięcioleciu przed zgłoszeniem wniosku lub powstaniem niezdolności do

pracy.

Przewodniczący SSN Józef Iwulski, Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk

(sprawozdawca), Roman Kuczyński.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 listopada 2005 r.

sprawy z odwołania Krystyny Elżbiety D. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w B. o rentę z tytułu niezdolności do pracy, na skutek kasacji

organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 25 stycznia

2005 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

Uzasadnienie

Decyzją z dnia 24 maja 2004 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w

B. odmówił przyznania wnioskodawczyni Krystynie Elżbiecie D. prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy wobec braku wymaganego pięcioletniego okresu zatrudnienia w ostatnim dziesięcioleciu przed zgłoszeniem wniosku.

Po rozpoznaniu odwołania wnioskodawczyni Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku wyrokiem z dnia 22 września 2004 r. [...]

zmienił zaskarżoną decyzję i przyznał wnioskodawczyni rentę z tytułu całkowitej niezdolności do pracy od dnia 1 stycznia 2004 r. do dnia 28 lutego 2005 r. Sąd ustalił,

że wnioskodawczyni posiada łączny okres składkowy i nieskładkowy 20 lat, 10 miesięcy i 5 dni. Lekarz orzecznik orzekł, że jest ona całkowicie niezdolna do pracy od

lipca 2003 r. do lutego 2005 r. Oceniając ten stan faktyczny Sąd uznał, że wnioskodawczyni spełnia wszystkie warunki określone w art. 57 ust. 1 ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), w szczególności posiada wymagany okres zatrudnienia. Zgodnie z art. 57 ust. 2 posiadanie pięcioletniego okresu

składkowego i nieskładkowego w ostatnim dziesięcioleciu nie jest wymagane, jeżeli

osoba całkowicie niezdolna do pracy posiada taki okres wynoszący w przypadku kobiet 20 lat.

Apelacja organu rentowego od tego wyroku została oddalona wyrokiem Sądu

Apelacyjnego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku z dnia 25

stycznia 2005 r. [...]. Sąd Apelacyjny uznał za prawidłowe stanowisko prawne Sądu

pierwszej instancji. Stwierdził, że przepis art. 57 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych określa trzy warunki wymagane do nabycia prawa do renty - niezdolność do pracy, wymagany okres składkowy i nieskładkowy oraz powstanie niezdolności do pracy w okresach wymienionych w punkcie 3.

Natomiast przepis art. 27 ust. 2 określa dwa warunki, które muszą być spełnione

łącznie - całkowitą niezdolność do pracy oraz okres składkowy i nieskładkowy wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiety i 25 lat dla mężczyzny. Skoro ten ostatni przepis

określa wymiar okresu składkowego i nieskładkowego, przepis art. 58 nie ma zastosowania, gdyż dotyczy jedynie art. 57 ust. 1 pkt 2. Wnioskodawczyni spełniła oba warunki określone w art. 57 ust. 2, jako że udowodniła łączny okres składkowy i nieskładkowy ponad 20 lat i jest całkowicie niezdolna do pracy.

Wyrok ten zaskarżył kasacją Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w B.

wskazując jako jej podstawę naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię

i niewłaściwe zastosowanie art. 57 ust. 2 w związku z art. 57 ust. 1 pkt 2 oraz art. 58

ust. 1 pkt 5 i ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W uzasadnieniu kasacji podniósł, że wnioskodawczyni nie spełnia określonego w art. 57 ust. 1 pkt 2 tej ustawy warunku posiadania

wymaganego okresu składkowego i nieskładkowego wynoszącego zgodnie z art. 58

ust. 1 pkt 5 i ust. 2 pięć lat w ostatnim dziesięcioleciu przed zgłoszeniem wniosku.

Udowodniła jedynie okres wynoszący 4 lata i 8 miesięcy. Bezsporne jest, że wnioskodawczyni spełnia warunki z art. 57 ust. 2, ponieważ jest całkowicie niezdolna do

pracy i udowodniła wymagany w stosunku do kobiet dwudziestoletni okres zatrudnienia, dlatego też nie musi spełniać warunku wskazanego w art. 57 ust. 1 pkt 3, ale jest

obowiązana do spełnienia warunku wskazanego w art. 57 ust. 1 pkt 2. Gdyby intencją ustawodawcy było wyłączenie warunku z art. 57 ust. 1 pkt 2 w stosunku do ubezpieczonych wskazanych w art. 57 ust. 2, to umieściłby w nim dyrektywę wyłączającą

stosowanie tej przesłanki, tak jak to zrobił w przypadku art. 57 ust. 1 pkt 3 stwierdzając wprost, że art. 57 ust. 1 pkt 3 nie stosuje się do ubezpieczonych z art. 57 ust. 2.

Dlatego nie można zgodzić się ze stanowiskiem Sądu Apelacyjnego, że przepis art.

57 ust. 2 jest samodzielną regulacją w zakresie prawa do renty oraz że wymóg „pięcioletniego okresu” w ostatnim dziesięcioleciu przed zgłoszeniem wniosku o rentę lub

przed powstaniem niezdolności do pracy nie odnosi się do ubezpieczonego, o którym

mowa w art. 57 ust. 2. Można się zgodzić z tym stanowiskiem przy założeniu, że art.

57 ust. 2 ustawy emerytalnej jest wadliwie sformułowany, ale takie stwierdzenie nie

wynika z uzasadnienia wyroku. W związku z tymi zarzutami organ rentowy wniósł o

zmianę zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego go wyroku Sądu pierwszej instancji i oddalenie odwołania wnioskodawczyni.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przepis art. 57 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach

z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych uzależnia prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy od łącznego spełnienia trzech warunków. Pierwszym jest niezdolność do

pracy (pkt 1), drugim posiadanie wymaganego okresu składkowego i nieskładkowego

(pkt 2) i trzecim powstanie niezdolności do pracy w okresie składkowym lub w jednym z wymienionych wyczerpująco okresów nieskładkowych albo nie później niż w

ciągu 18 miesięcy po ustaniu tych okresów. Przepis art. 57 ust. 2 ma brzmienie następujące: „przepisu ust. 1 pkt 3 nie stosuje się do ubezpieczonego, który udowodnił

okres składkowy i nieskładkowy wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiety lub 25 lat

dla mężczyzny oraz jest całkowicie niezdolny do pracy”. Oznacza to, że prawo do

renty tych ubezpieczonych nie jest uzależnione od powstania niezdolności do pracy

w okresie ubezpieczenia lub w krótkim czasie (18 miesięcy) po jego ustaniu. Warunek ten, który muszą spełnić ubezpieczeni posiadający krótszy okres ubezpieczenia

albo niezdolni do pracy jedynie częściowo, został określony w art. 57 ust. 1 pkt 3 w

sposób szczegółowy i precyzyjny. Natomiast warunek wymieniony w art. 57 ust. 1 pkt

2 został określony następująco: „ma wymagany okres składkowy i nieskładkowy”. Z

tego przepisu nie wynika jaka ma być długość okresu składkowego i nieskładkowego, aby został on uznany za „wymagany”. Redakcja przepisu art. 57 ust. 2 może budzić zastrzeżenia, jednak zredagowanie przepisu w sposób, jaki zdaniem skarżącego

wyłączałby sporny warunek, a mianowicie, że w stosunku do wymienionych w nim

ubezpieczonych nie stosuje się przepisu ust. 1 pkt 2, prowadziłoby do zupełnie niezrozumiałej regulacji. Tak zredagowany przepis stanowiłby bowiem, że nie musi być

spełniony warunek posiadania wymaganego okresu składkowego i nieskładkowego,

a jednocześnie uzależniałby prawo do świadczenia od posiadania takiego okresu w

wymiarze 20 lat w przypadku kobiet i 25 lat w przypadku mężczyzn. Omawiany przepis należy rozumieć w ten sposób, że posiadanie tak długiego okresu ubezpieczenia

uznane jest za „wymagany okres” w rozumieniu art. 57 ust. 1 pkt 2, a legitymowanie

się takim okresem zwalnia osoby całkowicie niezdolne do pracy od obowiązku spełnienia warunku określonego w art. 57 ust. 1 pkt 3.

Zgodnie z art. 58 ust. 1 warunek posiadania wymaganego okresu składkowego i nieskładkowego uważa się za spełniony, gdy ubezpieczony osiągnął okres uzależniony od wieku, w którym wystąpiła niezdolność do pracy, od 1 roku, jeżeli niezdolność do pracy powstała przed ukończeniem 20 lat (pkt 1) do 5 lat jeżeli niezdolność do pracy powstała po ukończeniu 30 lat (pkt 5). Są to okresy krótsze niż wymienione w art. 57 ust. 2 i w stosunku do ubezpieczonego, który chce skorzystać z

uprawnień wymienionych w tym ostatnim przepisie, art. 58 ust. 1 nie ma zastosowania. Wymienione w nim warunki, w tym warunek posiadania pięcioletniego okresu

ubezpieczenia w przypadku powstania niezdolności do pracy w wieku powyżej 30 lat,

są w stosunku do takiego ubezpieczonego niewystarczające. Warunki co do okresu

składkowego i nieskładkowego wymienione w art. 57 ust. 2 zastępują warunki określone w art. 58 ust. 1. Przepis art. 58 ust. 2 stanowi, że okres, o którym mowa w ust.

1 pkt 5, powinien przypadać w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed zgłoszeniem

wniosku o rentę lub przed dniem powstania niezdolności do pracy. Zastrzeżenie to

odnosi się wyraźnie do regulacji zawartej w art. 58 ust. 1 pkt 5, a skoro ten ostatni

przepis nie ma zastosowania, nie stosuje się również wspomnianego zastrzeżenia.

Jego zastosowanie wprowadzałoby bowiem dodatkowy warunek do art. 57 ust. 2,

który byłby wówczas rozumiany w ten sposób, że w stosunku do ubezpieczonych,

który stali się niezdolnymi do pracy po ukończeniu 30 lat, okres 5 lat z wymaganego

okresu ubezpieczenia dwudziestu lub dwudziestu pięciu lat powinien przypadać w

ciągu ostatniego dziesięciolecia przed powstaniem niezdolności do pracy. Takiego

warunku przepis ten nie przewiduje zastępując wskazane w art. 58 ust. 1 okresy

wraz z wynikającymi z art. 58 ust. 2 ograniczeniami dłuższymi okresami składkowymi

i nieskładkowymi. Wykładnia powołanych przepisów prowadzi do wniosku, że prawo

do renty ubezpieczonego spełniającego warunki określone w art. 57 ust. 2 - całkowicie niezdolnemu do pracy i mającego okres składkowy i nieskładkowy w wymiarze 20

lat w przypadku kobiet i 25 lat w przypadku mężczyzn - nie jest uzależnione od posiadania pięcioletniego okresu zatrudnienia w ostatnim dziesięcioleciu przed zgłoszeniem wniosku lub powstaniem niezdolności do pracy.

Zarówno warunek powstania niezdolności do pracy w okresie ubezpieczenia

lub w ciągu 18 miesięcy po jego ustaniu (art. 57 ust. 1 pkt 3), jak i warunek posiadania pięcioletniego okresu zatrudnienia w ostatnim dziesięcioleciu przez osobę, która

stała się niezdolna do pracy po ukończeniu 30 lat (art. 58 ust. 2), służy temu samemu

celowi - powiązaniu prawa do renty z ubezpieczeniem. Ubezpieczenie rentowe jest

odrębnym ubezpieczeniem od ubezpieczenia emerytalnego (art. 1 ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - Dz.U. Nr 137, poz. 887

ze zm.). W przypadku tego ostatniego ubezpieczenia składki gromadzone są w funduszu emerytalnym, a świadczenia przyznawane po osiągnięciu określonego wieku

stanowią w pewnym stopniu ekwiwalent zgromadzonych składek (art. 24 ust 1 i 25

ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach). Zdarzeniem uprawniającym do świadczeń z

tego funduszu jest osiągniecie wymaganego wieku niezależnie od istnienia ubezpieczenia w chwili wystąpienia zdarzenia. Ubezpieczenie rentowe funkcjonuje na innych

zasadach. Zdarzeniem uprawniającym do świadczeń z tego ubezpieczenia jest powstanie niezdolności do pracy, które może nastąpić w każdym czasie. Z istoty tego

ubezpieczenia wynika, że świadczenia nie mogą być pokryte ze zgromadzonych

przez ubezpieczonego składek. Źródłem świadczeń jest fundusz rentowy powstały ze

składek wpłacanych przez wszystkich ubezpieczonych na wypadek ryzyka wystąpienia niezdolności do pracy. W konsekwencji ze świadczeń z tego funduszu korzystają

tylko osoby podlegające ubezpieczeniu w czasie, kiedy wystąpiło objęte ubezpieczeniem zdarzenie, a skutkiem związania prawa do świadczeń z ubezpieczeniem jest

utrata tego prawa po ustaniu ubezpieczenia. Osoba, której ubezpieczenie ustało, nie

ma żadnych uprawnień wynikających z tego ubezpieczenia i aby uprawnienia takie

uzyskać musi ubezpieczyć się ponownie. Dlatego przepis art. 57 ust. 1 pkt 3 ustawy

o emeryturach i rentach wymaga aby zdarzenie uprawniające do świadczeń z ubez-

pieczenia wystąpiło w czasie trwania ubezpieczenia lub krótko po jego ustaniu. Z

kolei okres ubezpieczenia powinien być odpowiednio długi stosownie do możliwości

skorzystania z ubezpieczenia. Przepis art. 58 ust. 1 uzależnia długość tego okresu

od wieku, w którym ubezpieczony staje się niezdolnym do pracy. Bierze się tu pod

uwagę wynikającą z wieku, w którym można podjąć działalność podlegającą ubezpieczeniu, możliwość podlegania ubezpieczeniu. I tak wymagany okres ubezpieczenia osoby, która stała się niezdolna do pracy przed ukończeniem 20 lat wynosi 1 rok,

a osoby, której niezdolność do pracy powstała po ukończeniu 30 lat wynosi 5 lat, z

dodatkowym, określonym w art. 58 ust. 2 warunkiem, przypadania tego okresu w

ciągu ostatniego dziesięciolecia przed zgłoszeniem wniosku o rentę lub przed powstaniem niezdolności do pracy. Jak wskazano wyżej, okres ubezpieczenia rentowego po przerwie w ubezpieczeniu trwającej kilka lat zaczyna biec na nowo, a z poprzedniego ubezpieczenia nie wynikają uprawnienia w zakresie prawa do renty. W

przypadku osoby, która stała się niezdolna do pracy po wieloletniej przerwie w ubezpieczeniu, nie ma powiązania prawa do renty z ubezpieczeniem.

Przepis art. 57 ust. 2 został wprowadzony do ustawy o emeryturach i rentach z

dniem 1 października 2003 r. ustawą z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej

(Dz.U. Nr 135, poz. 1268). Ustawodawca uznał, że okres ubezpieczenia, w wymiarze

pozwalającym na uzyskanie prawa do emerytury po osiągnięciu wieku emerytalnego,

jest wystarczający do przyznania prawa do renty takiej osobie całkowicie niezdolnej

do pracy, której niezdolność do pracy powstała przed objęciem jej ubezpieczeniem, a

także takiej, której niezdolność do pracy powstała po upływie 18 miesięcy od ustania

ubezpieczenia. Posiadanie tak długiego okresu ubezpieczenia nie wymaga w intencji

ustawodawcy czasowego powiązania zaistnienia ryzyka ubezpieczeniowego z trwaniem ubezpieczenia. Takie powiązanie nie musi występować także w przypadku

osoby, która w ostatnim dziesięcioleciu przed powstaniem niezdolności do pracy

miała przerwę w ubezpieczeniu dłuższą niż pięć lat.

Należy podzielić pogląd Sądu Apelacyjnego, iż przepis art. 57 ust. 2 ustawy o

emeryturach i rentach jest podstawą prawną do przyznania renty w tym sensie, że

zaostrza on warunki określone w art. 57 ust. 1 pkt 1 co do stopnia niezdolności do

pracy i w art. 57 ust. 1 pkt 2 w związku z art. 58 ust. 1 i 2 co do długości okresu

składkowego i nieskładkowego, wyłączając jednocześnie warunek określony w art.

57 ust. 1 pkt 3. Zarzut błędnej wykładni tych przepisów okazał się nieuzasadniony.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy w oparciu o przepis art. 39312 k.p.c. oddalił

kasację jako pozbawioną usprawiedliwionych podstaw.