I UK 67/04 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I UK 67/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 2 grudnia 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Herbert Szurgacz (przewodniczący)

SSN Krystyna Bednarczyk

SSN Andrzej Wróbel (sprawozdawca)

Protokolant Dorota Białek

w sprawie z wniosku D.A., M.A., Ma.A. i A.A.

z udziałem zainteresowanego Stanisława A.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w B.

o świadczenia alimentacyjne,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 2 grudnia 2004 r.,

kasacji wnioskodawczyni D.A. od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w S.

z dnia 20 listopada 2003 r., sygn. akt III Ua …/03,

oddala kasację.

Uzasadnienie

Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B., decyzją z dnia 6 września

2001r., zaprzestał począwszy od miesiąca września 2001r. wypłaty świadczeń z

funduszu alimentacyjnego, przyznanych decyzją z dnia 26 maja 1999 r. na rzecz

M.A., Ma.A. i A.A.. W uzasadnieniu wskazał, iż przyczyną zaprzestania wypłaty

było otrzymywanie alimentów bezpośrednio od osoby zobowiązanej. Drugą decyzją

z dnia 6 września 2001r. ustalił obowiązek, ciążący na D.A., zwrotu bezpodstawnie

pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okres od dnia 1 maja 1999r.

do dnia 31 sierpnia 2001r. w kwocie 23.800 zł wraz z ustawowymi odsetkami w

kwocie 7.485,33 zł, przyznanych decyzją z dnia 26 maja 1999r. na rzecz M.A.,

Ma.A. i A.A.. W uzasadnieniu wskazał, iż bezpodstawnie pobrane świadczenia

powstały w związku z otrzymywaniem alimentów z dwóch źródeł, tj. bezpośrednio

od zobowiązanego i z funduszu alimentacyjnego.

Od pierwszej decyzji odwołali się uprawnieni do alimentów: M. A., Ma. A. i A.

A. Wskazali, iż obowiązek alimentacyjny, stanowiący podstawę egzekucji nie

wygasł, a wobec tego nie ma podstaw do umorzenia postępowania egzekucyjnego

ani do zaprzestania wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Od drugiej

decyzji odwołała się D. A. W uzasadnieniu podała, iż organ sprzecznie z

materiałem dowodowym przyjął, iż matka uprawnionych w okresie od dnia 1 maja

1999r. do dnia 31 sierpnia 2001r. otrzymywała bezpośrednio od zobowiązanego

świadczenia alimentacyjne. Przy czym przyznała, iż zobowiązany do alimentów

przekazywał bezpośrednio córce M. A. dolary USD przeznaczone na opłaty za

mieszkanie w S. córek M. i A.A..

Sąd Rejonowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w S. wyrokiem z 25

czerwca 2003r. w sprawie IV U …./01 oddalił odwołania wnioskodawców. Sąd ten

ustalił, iż wyrokiem z dnia 21 kwietnia 1999r. Sąd Rejonowy w S. zasądził od

zainteresowanego S. A. na rzecz odwołujących M.i Ma. rodzeństwa A. kwotę po

300 zł miesięcznie oraz na rzecz odwołującej A.A. kwotę po 250 zł miesięcznie,

tytułem alimentów płatnych do rąk odwołującej D.A.. W dniu 25 maja 1999r.

odwołująca D. A., działając w imieniu swoich dzieci, złożyła w ZUS wniosek o

przyznanie uprawnionym do alimentów świadczeń z funduszu alimentacyjnego.

Jednocześnie pisemnie oświadczyła, iż nie otrzymuje od przebywającego w USA S.

A. ani od innej osoby przez niego upoważnionej do wykonywania obowiązku

alimentacyjnego, żadnej pomocy finansowej. Tym samym pisemnie zobowiązała

się do bezzwłocznego powiadomienia oddziału ZUS wypłacającego świadczenie o

każdej

wpłacie

dokonanej

w

trakcie

pobierania

świadczeń

z

funduszu

alimentacyjnego przez zobowiązanego do alimentów lub inną osobę przez niego

upoważnioną.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B., decyzją z dnia 28 maja 1999

r. przyznał, począwszy od miesiąca maja 1999 r.

M. i Ma. A. świadczenia

alimentacyjne w kwocie po 300 zł miesięcznie oraz A. A. w kwocie po 250 zł

miesięcznie. W pouczeniu decyzji zaznaczono, iż w okresie pobierania świadczeń z

funduszu nie wolno pobierać alimentów bezpośrednio od osoby zobowiązanej.

Mimo to odwołująca D. A. pobrała bezpośrednio od zainteresowanego czeki na

łączną sumę 2.600 USD. Powyższa kwota była przekazana w formie czeków

Money Express za pośrednictwem firmy "P.", które zostały zrealizowane banku

PKO BP Oddział S. A także za pośrednictwem Western Union i wypłaconą w dniu

18 sierpnia 2000 r. w Banku Zachodnim WBK. Ponadto zainteresowany, po

uzyskaniu przez córkę M. A. pełnoletności - co nastąpiło w dniu 15 kwietnia 2000r.,

rozpoczął przekazywać alimenty prosto do rąk córki. W ten sposób odwołująca M.

A. pobrała bezpośrednio od zainteresowanego kwotę 4.300 USD, przekazaną za

pośrednictwem firmy Western Union i wypłaconą w Banku Zachodnim WBK

Oddział S.

Sąd Rejonowy stwierdził, że D. A. od początku postępowania w sprawie

świadczeń wypłacanych z funduszu była pouczona, iż nie wolno jej pobierać

alimentów bezpośrednio od zobowiązanego. Uiszczanie przez zobowiązanego

cyklicznie do rąk M.A. lub D.A. określonych kwot pieniężnych należy traktować jak

uiszczenie alimentów, bowiem niewiarygodne jest twierdzenie, iż D. A. otrzymywała

dolary na wsparcie matki zobowiązanego, otrzymującej własne - świadczenie z

tytułu ubezpieczenia społecznego rolników; trudno też dać wiarę, że D. A. nie

wiedziała, iż dzieci jej dysponują pieniędzmi, pozwalającymi na zakup drogich

urządzeń gospodarstwa domowego (zamrażarka, odkurzacz, telewizor), opłacają

wycieczki zagraniczne i kursy prawa jazdy - zwłaszcza, że osobiście uczestniczyła

w niektórych zakupach. Stan taki, objęty świadomością D.A., powodował

konieczność powiadomienia organu rentowego, jako że były to okoliczności mające

wpływ na wypłatę świadczeń z funduszu. Nie wykonując zobowiązania D. A.

naraziła się na konieczność zwrotu świadczeń pobranych z funduszu. Decyzja,

nakładająca obowiązek zwrotu pobranych świadczeń jest zatem zgodna z prawem.

Według Sądu Rejonowego, w sprawie niniejszej trudno byłoby przyjąć, że

bezskuteczna jest egzekucja alimentów, skoro w okresie pobierania przez

uprawnionych świadczeń, równocześnie zobowiązany przysłał na ich rzecz

pieniądze w łącznej kwocie przewyższającej wartość zasądzonych alimentów i że

czyni to w dalszym ciągu, po tym jak doszło do wydania decyzji o zaprzestaniu

wypłaty świadczeń z funduszu.

Apelację od wyroku wniósł pełnomocnik odwołujących się, skarżąc wyrok w

całości.

Organ rentowy wniósł o oddalenie apelacji.

Kurator zainteresowanego Stanisława Aleksy wniósł o oddalenie apelacji z

uwagi na to, że uprawnioną do odbioru alimentów dla wszystkich dzieci jest M. A.,

na której ręce zobowiązany przekazuje po 300 dolarów miesięcznie.

Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w S. wyrokiem z 20

listopada 2003 r., sygn. Akt III Ua …/03 oddalił apelacje.

Sąd Okręgowy zważył, iż materiał dowodowy został prawidłowo zebrany i

oceniony przez Sąd pierwszej instancji. Nie istnieją sprzeczności między dowodami

a ustaleniami faktycznymi i wyciągniętymi przez Sąd wnioskami co do stosowania

przepisów nakazujących zwrot bezpodstawnie pobranych świadczeń.

W niniejszej sprawie nie budzi wątpliwości, że wyrok był prawomocny i skierowany

do egzekucji komorniczej, a następnie do realizacji ze środków funduszu

alimentacyjnego, choć zaledwie kilka dni przez składaniem wniosku D. A. otrzymała

od zobowiązanego pieniądze - 600 USD. Słusznie też Sąd Rejonowy uznał, że nie

było powodów do traktowania tych pieniędzy jako przeznaczonych na cel inny, niż

alimenty dla dzieci. Tak więc już w dacie składania wniosku o przyznanie

świadczeń nie istniała wymieniona w art. 4 ust. 1 ustawy o funduszu

alimentacyjnym przesłanka do ich przyznania, bo zobowiązany dzieci alimentował,

choć świadczenia nie były przesyłane regularnie w każdym miesiącu.

Przesłanka ta nie istniała przez cały okres pobierania świadczeń, skoro nie

jest kwestionowane dokonane przez Sąd pierwszej instancji wyliczenie, że łącznie

zobowiązany w tym czasie przekazał liczoną w złotych polskich sumę nieco wyższą

niż wynikałoby to z zasądzonych alimentów. Nie jest przy tym istotne, czy

przekazywane pieniądze pobierała do rąk własnych D. A., czy też trafiały do rąk jej

pełnoletnich córek. Wstrzymanie wypłaty świadczeń jest uzasadnione faktem

alimentowania już pełnoletnich dzieci przez zobowiązanego - czemu żaden z

odwołujących się nie zaprzeczał.

Od powyższego wyroku kasację złożyli D. A., M. A., Ma. A. i A. A.,

zaskarżając wyrok w całości z powodu naruszenie przepisów postępowania, które

mogą mieć istotny wpływ na wynik sprawy a mianowicie art. 382 i 233 § 1 k.p.c. w

związku z art. 391 k.p.c. przez błędne uznanie że zobowiązany S. A. w okresie od

16 maja 1999 r. do 18 sierpnia 2000 r. przekazał D.A. kwotę 2.600 USD tytułem

alimentów i że przekazana przez S. A. w okresie od 17 kwietnia 2000 r. do 16

sierpnia 2001 r. kwota 4.300 USD do rąk dorosłej córki M.A. stanowi jednocześnie

spełnienie obowiązku alimentacyjnego za ten okres na rzecz jej rodzeństwa: brata

Ma.A. i siostry A.A..

W kasacji zarzucono również naruszenie przepisów prawa materialnego, a

mianowicie art. 4 ust.1 ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym

(Dz.U z 1991r. Nr 45, poz. 200 ze zm.) przez uznanie, że przekazanie przez

zainteresowanego kwoty 4.300 USD dla dorosłej córki M.A. jest egzekucją

alimentów skuteczną także na rzecz jej rodzeństwa brata Ma. i siostry A.A.;

naruszenie przepisów art.: 7 ust.1, 12 ust.1, 14 ust.1 i 15 pkt 2 oraz art. 10 ust.1

ustawy o funduszu alimentacyjnym w związku z art. 84 ust. 2 pkt.1 ustawy z dnia 13

października 1998 r o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U Nr 137, poz. 887

ze zm.) przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie; naruszenie przepisów

art. 8 i 12 ust. 3, art. 13 ustawy o funduszu alimentacyjnym wskutek nie

zastosowania tych przepisów.

Jako okoliczności uzasadniające rozpoznanie kasacji wskazano, że w

sprawie występują istotne zagadnienia prawne: czy zwrot świadczeń wypłaconych z

funduszu alimentacyjnego jako pobranych bezpodstawnie obciąża osobę, która

pobrała je na podstawie decyzji organu rentowego wydanej na podstawie tytułu

egzekucyjnego pochodzącego od Sądu wówczas, gdy prawomocny wyrok nie

został zmieniony i istnieje w obrocie prawnym?

Czy zwrot świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego na podstawie

sądowego

tytułu

egzekucyjnego

obciąża

osobę

wskazaną

w

tym

tytule

egzekucyjnym jako osobę uprawnioną do odbioru alimentów w sytuacji, gdy

zobowiązany do alimentów na rzecz trzech osób płaci alimenty tylko dla jednej

osoby (w niniejszej sprawie na rzecz dorosłej córki z pominięciem jej rodzeństwa)?

Jak również istnieje potrzeba wykładni przepisów art. 4 ust.1, art. 7 ust. 3 i

art. 10 ust.1 ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym w związku z

rozbieżnością w orzecznictwie sądów.

Skarżący wskazali także na oczywiste naruszenie przepisów prawa

materialnego wskazanych w podstawie kasacyjnej.

Wskazując na powyższe wnieśli o uchylenie zaskarżonego wyroku i

przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w S. do ponownego rozpoznania i

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego, ewentualnie zmianę

zaskarżonego wyroku: w części ustalenia obowiązku D.A. zwrotu świadczeń z

funduszu alimentacyjnego i poprzedzającego go wyroku Sądu Rejonowego w S.

przez uchylenie decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. z dnia 6

września 2001 r. w przedmiocie obowiązku zwrotu przez D. A. pobranych

świadczeń z funduszu alimentacyjnego w kwocie 31.285,33 zł łącznie z odsetkami;

zmianę wyroku w części dotyczącej zaprzestania wypłaty świadczeń z funduszu

alimentacyjnego na rzecz Ma. i A.A. i poprzedzającego go wyroku Sądu

Rejonowego w S. przez uchylenie decyzji ZUS O/Białystok z dnia 6 września 2001r.

i zasądzenie od ZUS O/B. na rzecz wnioskodawczyni D.A. kosztów zastępstwa

prawnego za I i II instancję oraz za postępowanie kasacyjne.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja nie zasługuje na uwzględnienie.

Ustawa z dnia 18 lipca 1974 r o funduszu alimentacyjnym (Dz.U z 1991r. Nr

45, poz. 200 ze zm.) jest szczególnym aktem prawnym, z mocy którego organ,

jakim jest Zakład Ubezpieczeń Społecznych, przejmuje na siebie, w sytuacjach

ustawą tą określonych, obowiązek wypłaty świadczeń pieniężnych dla dzieci i

innych osób wówczas, gdy nie ma możliwości wyegzekwowania dla nich od osoby

zobowiązanej świadczeń alimentacyjnych. Zagadnienia związane z ustaleniem

prawa do tych świadczeń i ich wypłatą są w ustawie uregulowane kompleksowo i

trafnie.

Zgodnie z preambułą, celem ustawy o funduszu alimentacyjnym jest

wzmożenie ochrony w stosunku do osób mających prawo do alimentów, to będące

przedmiotem regulacji przez ustawę przejęcie obowiązku alimentacyjnego przez

Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie zwalnia samych zainteresowanych wypłatą

świadczeń z funduszu alimentacyjnego od informowania, w trybie przewidzianym w

ustawie, czy to o powstaniu prawa do tych świadczeń, czy też o każdej zmianie

okoliczności mającej wpływ na wypłatę świadczeń.

Zadaniem funduszu alimentacyjnego jest dokonywanie wypłaty świadczeń

alimentacyjnych w sytuacji, kiedy takowe nie są realizowane przez osobę do tego

zobowiązaną. Nie oznacza to bynajmniej zwolnienia od tych świadczeń osób, na

których ciąży ustawowy obowiązek łożenia na utrzymanie osób uprawnionych.

Sąd Najwyższy uznał za oczywisty błąd pisarski zarzut naruszenia art. 7 ust. 1

omawianej ustawy i przyjął, iż zamiarem skarżącego było zarzucenie naruszenia

przepisu art. 7 ust. 3., co jednak nie oznacza uznania zasadności tego zarzutu. Z

art. 7 ust. 3 wymienionej ustawy wynika, że osoba, której zostały przyznane

świadczenia z funduszu alimentacyjnego, a także osoba zobowiązana do

świadczeń alimentacyjnych oraz organ egzekucyjny w zakresie okoliczności

dotyczących egzekucji alimentów, są obowiązane do zawiadamiania Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych o każdej zmianie okoliczności mających wpływ na

wypłatę świadczeń z tego funduszu. Powyższy przepis pozostaje w związku z art.

10 ust. 1 ustawy, który również został powołany w zarzutach kasacyjnych, a który to

określa skutki bezpodstawnego pobrania świadczeń w postaci obowiązku ich

zwrotu. Ów związek wyraża się w tym, że pierwszy z wymienionych przepisów

dotyczy sytuacji, gdy osoba, której przyznano świadczenia przestała być

uprawniona do ich otrzymywania w ogóle lub w dotychczasowej wysokości, a mimo

to pobiera je nadal, czyli bezpodstawnie. Drugi natomiast ze wskazanych przepisów

postanawia, że w takiej sytuacji powstaje obowiązek zwrotu świadczenia. Ujmując

powyższą myśl nieco inaczej można powiedzieć, że obowiązek zawiadomienia

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, jako organu wydającego decyzje w sprawach

świadczeń z funduszu alimentacyjnego, powstaje dlatego, że nastąpiła "zmiana

okoliczności mających wpływ na wypłatę świadczeń z tego funduszu", a zmiana ta

oznacza zarazem, iż od chwili jej powstania dalsze pobieranie świadczeń stało się

bezpodstawne.

W ścisłym związku zaś z powyższymi rozważaniami pozostaje utrwalona

interpretacja przepisu art. 12 ust. 1 ustawy o funduszu alimentacyjnym. Przepis ten

stanowi, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych podejmuje decyzje o zaprzestaniu

wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego, między innymi, gdy odpadnie

choćby jeden z warunków, od którego zależy przyznanie tych świadczeń.

W sytuacji zaś, gdy osoby uprawnione do świadczeń alimentacyjnych, pobierają

takowe z dwóch źródeł a mianowicie z funduszu alimentacyjnego i bezpośrednio od

zobowiązanego, powstaje po ich stronie obowiązek zwrotu sum pobranych z

funduszu.

Gdy, tak jak w omawianej sytuacji, zajdą wszystkie powyższe okoliczności,

dłużnik zobowiązany jest wobec ZUS do zwrotu równowartości wszystkich

świadczeń wypłaconych jego wierzycielowi, które mają charakter zastępczy wobec

niewyegzekwowanych alimentów.

Formułowane w kasacji zagadnienie prawne, skupiające się wokół

bezprawności działań ZUS w okolicznościach istnienia w obrocie prawnym

sądowego tytułu egzekucyjnego ustalającego osobę uprawnioną do świadczeń z

funduszu alimentacyjnego, nie znajduje również usprawiedliwienia w ocenie Sądu

Najwyższego, gdyż właśnie egzekucja roszczeń zwrotnych ZUS, od momentu

przystąpienia tego Zakładu do postępowania, aż do zaspokojenia jego należności,

oparta jest na tytule egzekucyjnym ustalającym alimenty na rzecz osoby

uprawnionej do świadczeń z funduszu.

W okolicznościach istniejących w przedmiotowej sprawie aktualność swą

zachowuje pogląd wyrażony przez SN w wyroku z dnia 9 września 1977 r., II CR

302/77

(...)

zasadniczym

warunkiem

uzyskania

świadczeń

z

funduszu

alimentacyjnego jest istnienie tytułu egzekucyjnego, a zatem nie można domagać

się pozbawienia wykonalności tegoż tytułu, ponieważ jest on podstawą uprawnienia

do świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz uprawnienia do późniejszego

pełnego pokrycia wypłaconych świadczeń.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego istnieje trwała i jednolita linia orzeczeń

w przedmiocie przesłanek i charakteru zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z

funduszu alimentacyjnego, skarżący zaś wywodząc w kasacji potrzebę wykładni

przepisów art. 4 ust.1, art. 7 ust. 3 i art. 10 ust.1 ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o

funduszu alimentacyjnym, nie wskazał które orzeczenia SN wywołują powoływane

rozbieżności.

Biorąc powyższe pod rozwagę, Sad Najwyższy orzekł jak w sentencji.