I UK 64/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I UK 64/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 sierpnia 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kwaśniewski (przewodniczący)

SSN Halina Kiryło

SSN Roman Kuczyński (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania A. D.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o rentę z tytułu niezdolności do pracy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 24 sierpnia 2010 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 15 września 2009 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 18 grudnia 2008 r. Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w K.zmienił zaskarżoną przez A. D. decyzję Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych z dnia 7 kwietnia 2008 r. i przyznał jej rentę z tytułu

całkowitej niezdolności do pracy od daty wniosku do 30 listopada 2010 r. Sąd

ustalił, że w dziesięcioleciu od daty powstania niezdolności do pracy posiada 5 letni

okres składkowy i nieskładkowy, o którym mowa w art. 57 ust. 1 pkt 2 w związku z

art. 58 ust. 1 oraz spełnia warunek określony w ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Powyższe ustalenie Sąd przyjął na podstawie opinii biegłej sądowej lekarza

specjalisty psychiatry, z której wynikało, że z powodu uporczywych zaburzeń

urojeniowych wnioskodawczyni jest całkowicie niezdolna do pracy od lipca 2007 r.

do listopada 2010 r., przy czym początkowa data niezdolności w stopniu

częściowym przypada od lipca 2003 r., zatem orzeczenie to sprowadzało się do

uznania, że wnioskodawczyni A. D., lat 55, legitymująca się łącznym okresem

składkowym i nieskładkowym wynoszącym 10 lat, 8 miesięcy i 9 dni i będąca

całkowicie niezdolna do pracy ma prawo do renty na podstawie art. 57 ustawy z

dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych (Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.).

Apelację od powyższego wyroku wywiódł organ rentowy. Wniósł o zmianę

zaskarżonego wyroku i oddalenie odwołania od decyzji z dnia 7 kwietnia 2008 r. i

zarzucił sprzeczność ustaleń Sądu z treścią zebranego materiału.

Wyrokiem z dnia 15 września 2009 r. Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych zmienił zaskarżony wyrok poprzez oddalenie odwołania

od wyżej wskazanej decyzji. W uzasadnieniu Sąd stwierdził, że w niniejszej sprawie

do dnia 27 lutego 2002 r. wnioskodawczyni pobierała zasiłek dla bezrobotnych, po

czym nie podlegała ubezpieczeniu, a zatem okres 18 miesięcy, o którym mowa w

art. 57 ust. 1 pkt 3 ustawy ustał w jej przypadku z dniem 27 sierpnia 2003 r.

Zaskarżona w niniejszym postępowaniu decyzja organu rentowego została wydana

na wniosek A. D. złożony w dniu 15 stycznia 2008 r. i zarówno w ciągu ostatniego

dziesięciolecia przed jego zgłoszeniem, tj. od 14 stycznia 1998 r. do 14 stycznia

2008 r., jak i w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed dniem powstania niezdolności

(stwierdzonej przez Komisję Lekarską ZUS) tj. od 1 września 1997 r. do 30 marca

2007 r. nie spełniła warunku posiadania wymaganego okresu składkowego, gdyż

wyniósł on łącznie odpowiednio: 3 lata, 8 miesięcy, 12 dni i 3 lata, 4 miesiące, 8 dni.

Istotę sporu stanowiło przede wszystkim rozstrzygnięcie co do daty powstania

niezdolności wnioskodawczyni do pracy jeśli zważyć, że lekarz orzecznik wskazał

dzień 1 lipca 2003 r., orzeczenie Komisji Lekarskiej ZUS sierpień 2007 r., a

odwołująca się wnioskodawczyni twierdziła, że „jej choroba rozwijała się od bardzo

dawna z czego nie zdawała sobie sprawy". Sąd Apelacyjny zauważył, że A. D. już

raz w dniu 11 grudnia 2003 r. złożyła w organie rentowym wniosek o rentę z tytułu

niezdolności do pracy, wraz z zaświadczeniem o stanie zdrowia z dnia 9 grudnia

2003 r. Decyzją z dnia 14 stycznia 2004 r. organ rentowy odmówił przyznania

świadczenia, bowiem lekarz orzecznik orzeczeniem z dnia 30 grudnia 2003 r. uznał

ubezpieczoną zdolną do pracy. Odwołanie wnioskodawczyni zostało prawomocnie

oddalone wyrokiem Sądu Okręgowego w K. z dnia 3 grudnia 2004 r. sygn. VII U

…/04. Ponadto wnioskodawczyni była badana przez lekarzy specjalistów

kardiologa (14 maja 2004 r.) i laryngologa (4 października 2004 r.), którzy uznali ją

za zdolną do pracy. Biegli podczas badań nie dostrzegli wówczas potrzeby badania

ubezpieczonej przez biegłego psychiatrę.W ocenie Sądu Apelacyjnego - opisany

wyżej wyrok Sądu miał istotne znaczenie dla oceny uprawnień wnioskodawczyni do

renty. Prawomocny wyrok Sądu Okręgowego z dnia 3 grudnia 2004 r. przesądził

kwestię braku u odwołującej się niezdolności do pracy przed wskazaną datą.

Niesporne było również - co podniesiono wyżej, że wnioskodawczyni pobierała

zasiłek dla bezrobotnych do dnia 27 lutego 2002 r. i po tej dacie nie podlegała

żadnemu ubezpieczeniu, a zatem okres 18 miesięcy, o którym mowa w art. 57 ust.

3 ustawy upłynął w jej przypadku w dniu 27 sierpnia 2003 r. a więc blisko 16

miesięcy przed zapadnięciem powołanego wyżej orzeczenia.

Mając powyższe na uwadze Sąd Apelacyjny stwierdził, że przepis art. 57

powołanej wyżej ustawy uzależnia prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy od

jednoczesnego spełnienia wszystkich trzech warunków (istnienia niezdolności do

pracy, daty jej powstania, oraz posiadania wymaganych okresów składkowych i

nieskładkowych). Postępowanie wykazało, że po wydaniu prawomocnego wyroku

warunki te nie mogły być w przypadku odwołującej spełnione jednocześnie, gdyż

nie podjęła ona następnego zatrudnienia, a okres 18 miesięcy od poprzedniego

zatrudnienia upłynął przed wydaniem w dniu 3 grudnia 2004 r. wyroku Sądu

Okręgowego w K. w sprawie VII U …/04. Niezdolność do pracy po wydaniu wyroku

nie daje wnioskodawczyni prawa do renty z tego tytułu, a powaga rzeczy osądzonej

stoi na przeszkodzie ustalenia wcześniejszej daty powstania niezdolności do pracy.

Sąd stwierdził ponadto, że nawet przyjmując, iż wnioskodawczyni stała się

całkowicie niezdolna do pracy po wymienionej wyżej dacie, nie mogłaby nabyć

prawa do świadczenia rentowego, albowiem nie spełniała przesłanki z art. 57 ust. 2,

skoro łącznie posiadała staż 10 lat, 8 miesięcy i 9 dni.

Na

powyższe

orzeczenie

ubezpieczona

wniosła

skargę

kasacyjną

zaskarżając wyrok Sądu drugiej instancji w całości, wskazując jako podstawy skargi

naruszenie przepisów postępowania polegające na: uznaniu powagi rzeczy

osądzonej tj. zarzut naruszenia przez Sąd art. 366 k.p.c. w sytuacji, gdy wydany

został wcześniejszy wyrok, według Sądu - przesądzający kwestię zdolności do

pracy ubezpieczonej - gdy w ocenie ubezpieczonej zostało wykazane w niniejszym

postępowaniu, że inny był stan faktyczny i okoliczności sprawy, na podstawie

których wydano ten wcześniejszy wyrok - i to przed jego wydaniem, nie powinien

więc wiązać Sądu w tej sprawie; niezastosowanie przez Sąd art. 114 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS, to jest nie potraktowanie tego postępowania jako

efektu wznowienia z tej ustawy, bądź zarzut nie zastosowania tegoż art. 114 w

związku z art. 47714a k.p.c. - w sytuacji gdy uzasadnione było przekazanie sprawy

do ponownego rozpoznania przez organ w przedmiocie istnienia przesłanek

wznowienia postępowania i wydanie w tym zakresie decyzji; naruszeniu przez Sąd

art. 233 § 1 k.p.c. w związku z art. 278 § 1 oraz 286 k.p.c., bądź alternatywnie

naruszenie jedynie art. 278 § 1 oraz art. 286 k.p.c., które to naruszenie polegało na

przekroczeniu granic swobodnej oceny dowodów poprzez nie przychylenie się do

wniosków opinii biegłego, co do której żadna ze stron nie wnosiła o

przeprowadzenie innej opinii, w sytuacji gdy Sąd pierwszej ani drugiej instancji

takich dowodów też nie powołał.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się nieuzasadniona. Ocena całkowitej bądź

częściowej niezdolności do pracy, w zakresie dotyczącym naruszenia sprawności

organizmu i wynikających stąd ograniczeń możliwości wykonywania pracy, wymaga

z reguły wiadomości specjalnych (opinii biegłego z zakresu medycyny). Jednakże

konstrukcja art. 12 ustawy emerytalnej, gdzie ustawodawca wyodrębnił w ramach

tego przepisu ustęp pierwszy, w którym wskazana została definicja niezdolności do

pracy w rozumieniu ustawy rozumiana jako całkowita lub częściowa utrata

zdolności do pracy zarobkowej z powodu naruszenia sprawności organizmu oraz

brak rokowań odzyskania zdolności do pracy po przekwalifikowaniu; następnie

ustęp drugi, zgodnie z którym całkowicie niezdolną do pracy jest osoba, która

utraciła zdolność do wykonywania jakiejkolwiek pracy i wreszcie ustęp trzeci, gdzie

za częściowo niezdolną do pracy uznaje się osobę, która w znacznym stopniu

utraciła zdolność do pracy zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji –

wskazuje, że ostateczna ocena, czy i w jakim stopniu ubezpieczony jest niezdolny

do pracy musi uwzględniać także inne elementy poza stricte medycznymi

należącymi do kompetencji biegłych z zakresu medycyny. Innymi słowy przy ocenie

niezdolności do pracy w myśl art. 12 ustawy emerytalnej o tej niezdolności nie

przesądza wyłącznie ocena medyczna stwierdzająca występowanie określonych

jednostek chorobowych i ich wpływ na funkcjonowanie organizmu człowieka, tylko

decydujące znaczenie ma ocena prawna dokonana w oparciu o okoliczności natury

medycznej i okoliczności innej natury, w tym zwłaszcza poziom kwalifikacji

ubezpieczonego, możliwości zarobkowania w zakresie tych kwalifikacji, możliwość

wykonywania dotychczasowej pracy lub podjęcia innej pracy oraz celowość

przekwalifikowania zawodowego, biorąc pod uwagę rodzaj i charakter dotychczas

wykonywanej pracy, poziom wykształcenia, wiek i predyspozycje psychofizyczne

(art. 12 ust. 1 i 3 oraz art. 13 ust. 1 ustawy z 1998 r. o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w związku z art. 278 § 1 k.p.c.). Tym samym

składająca się z powyższych elementów ocena stanowiąca subsumcję stanu

faktycznego do norm prawnych, należąca do wyłącznej kompetencji sądu, pozwala

uznać osobę za niezdolną w świetle powołanej wyżej ustawy i pozwala określić

stopień tej niezdolności. Samo naruszenie sprawności organizmu ustalone na

podstawie wiadomości specjalnych przez biegłych sądowych nie daje możliwości

stwierdzenia niezdolności do pracy.

Zdaniem Sądu Najwyższego, w świetle przyjętych w sprawie ustaleń

faktycznych, Sąd Apelacyjny trafnie uznał, że częściowa niezdolność do pracy nie

występowała od lipca 2003 r., pomimo stwierdzonych schorzeń natury psychicznej,

ustalonych w opinii biegłej sądowej - lekarza psychiatry. Okoliczność, że biegła

ustaliła na podstawie dokumentacji lekarskiej (historii choroby leczenia w szpitalu,

dane z wywiadu) oraz badania wnioskodawczyni, że początek choroby psychicznej

sięga 2003 r.) nie oznacza automatycznie, że w tym czasie ubezpieczona nie była

zdolna do pracy zgodnej z posiadanymi kwalifikacjami, zważywszy na okoliczność,

iż w tamtym okresie (2003-2004) organ rentowy decyzją z dnia 14 stycznia 2004 r.

odmówił przyznania ubezpieczonej świadczenia rentowego i uznał ją zdolną do

pracy, w sytuacji gdy jej odwołanie od powyższej decyzji zostało prawomocnie

oddalone wyrokiem Sądu Okręgowego w K. z dnia 3 grudnia 2004 r. sygn. VII U

…/04. Na gruncie przepisów prawa ubezpieczeń społecznych decydujące

znaczenie ma ocena prawna dokonana w oparciu o okoliczności natury medycznej i

okoliczności

innej

natury,

między

innymi

wystąpienia

tzw.

elementu

ekonomicznego, a zatem obiektywnej oceny, iż dana osoba pozbawiona jest

możliwości zarobkowania pomimo występowania u niej określonych dysfunkcji

organizmu (jednostek chorobowych). We wskazanym wyżej postępowaniu

sądowym wnioskodawczyni była badana przez lekarzy specjalistów kardiologa (14

maja 2004 r.) i laryngologa (4 października 2004 r.), którzy uznali ją za zdolną do

pracy.

Biegli

podczas

badań

nie

dostrzegli

wówczas

potrzeby

badania

ubezpieczonej przez biegłego psychiatrę. Ponadto w zaświadczeniu o stanie

zdrowia z dnia 1 wrzesnia 2003 r. lekarz leczący stwierdził szereg schorzeń bez

jakiejkolwiek wzmianki o dolegliwościach ze strony zdrowia psychicznego.

Ponowne zaświadczenia z dnia 9 grudnia 2003 r. również tego nie stwierdza. W

kartotece z poradni POZ również brak jakiejkolwiek wzmianki o problemach

psychicznych. Także badanie orzecznicze przez lekarza orzecznika w dniu 30

grudnia 2003 r. również nie potwierdzało żadnych dolegliwości natury psychicznej.

Z ustaleń poczynionych w obydwu postępowaniach sądowych możliwa była ocena,

iż stopień oraz nasilenia objawów dysfunkcyjnych ubezpieczonej, które z biegiem

czasu przerodziły się w chorobę psychiczną pozwalały na przyjęcie częściowej

niezdolnosci w okesie późniejszym niż lipiec 2003 r. W historii choroby z leczenia

szpitalnego znajduje się wywiad chorobowy udzielony przez rodzinę (córkę i zięcia),

który pozwalał wskazać dość precyzyjnie początek choroby datowany na kwiecień

2005 r. Potwierdza to również wpisany wywiad przez lekarza w ocenie stanu

psychicznego z dnia 13 listopada 2007 r. “Początek choroby rodzina datuje

na 2 lata temu". Brak było podstaw, wbrew stanowisku biegłej psychiatry, do

przyjęcia na podstawie art. 12 ustawy emerytalnej daty powstania częściowej

niezdolności do pracy w lipcu 2003 r., skoro zgromodzony materiał dowodowy na

takie ustalenia nie pozwalał. W tym okresie nie było wiarygodnych przesłanek

pozwalajacych przyjąć, iż nastąpiła utrata zdolności do pracy zarobkowej

wnioskodawczyni. Zgodzić się trzeba z oceną Sądu Apelacyjnego, iż wskazany

wyżej wyrok Sądu miał istotne znaczenie dla oceny uprawnień wnioskodawczyni do

renty. Prawomocny wyrok Sądu Okręgowego z dnia 3 grudnia 2004 r. w tym sensie

przesądził kwestię braku u odwołującej się niezdolności do pracy przed wskazaną

datą, bowiem materiał dowodowy zgromadzony w nim miał istotne znaczenie w

przyjętych ustaleniach Sądu w niniejszym postępowaniu, a kwestia prawomocności

tego orzeczenia w myśl art 366 k.p.c. miała drugoplanowe znaczenie. Sąd

Apelacyjny poczynił własne ustalenia posiłkując się dowodami zgromadzonymi w

wyżej wskazanym postępowaniu sądowym zakończonym prawomocnym wyrokiem

i na podstawie art. 231 k.p.c. z tych faktów wyprowadził wniosek, iż w 2003 r.

ubezpieczona według reguł wskazanych w art. 12 i 13 ustawy emerytalnej nie

mogła być uznana za częściowo niezdolną do pracy. Sąd Apelacyjny nie naruszył

także art. 114 ustawy emrytalnej, postępowanie, w którym zapadło zaskarżone

skargą kasacyjną orzeczenie nie zostało wszczęte wskutek skargi ubezpieczonej o

wznowienie, lecz w rezultacie jego odwołania od decyzji Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych z dnia 7 kwietnia 2008 r., ponownie odmawiającej prawa do renty.

Decyzje organu rentowego, inaczej niż wyroki sądów, nie korzystają z powagi

rzeczy osądzonej. Odmiennie też ukształtowana została ich prawomocność i

wzruszalność.

Do

wznowienia

postępowania

w

sprawach

świadczeń

z

ubezpieczenia rentowego stosuje się art. 114 ustawy, zgodnie z którym prawo do

świadczeń lub ich wysokość ulega ponownemu ustaleniu na wniosek osoby

zainteresowanej lub z urzędu, jeżeli po uprawomocnieniu się decyzji zostaną

przedłożone nowe dowody lub ujawniono okoliczności istniejące przed wydaniem

tej decyzji, które mają wpływ na prawo do świadczeń lub na ich wysokość.

Postępowanie w sprawie o rentę z tytułu niezdolności do pracy może więc być

wznawiane przed organem rentowym wielokrotnie, w każdym czasie, jeżeli

zaistnieją okoliczności przewidziane w art. 114 ust. 1 ustawy. Kończy je wydanie

decyzji, bo w takiej formie orzekają organy rentowe. Od każdej zaś decyzji organu

rentowego służy ubezpieczonemu odwołanie do sądu. Dlatego prawomocny wyrok

wydany w sprawie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy nie

zamykał ubezpieczonej drogi do ponownego złożenia wniosku o to świadczenie, co

w niniejszej sprawie miało miejsce. W tym postępowaniu Sąd Apelacyjny ponownie

ocenił, czy ubezpieczona spełnia przesłanki uprawniające ją do żądanego

świadczenia z systemu ubezpieczeń społecznych i stwierdził, że nie spełnia ona

wszystkich trzech warunków jednocześnie (istnienia niezdolności do pracy, daty jej

powstania, oraz posiadania wymaganych okresów składkowych i nieskładkowych) z

art. 57 ustawy emerytalnej.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 14 k.p.c.

orzekł, jak w sentencji wyroku.