I UK 63/05 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I UK 63/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 20 października 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Beata Gudowska (przewodniczący)

SSN Zbigniew Hajn

SSN Andrzej Wasilewski (sprawozdawca)

Protokolant Ewa Wolna

w sprawie z odwołania J. K

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w B.

o zapłatę składki wraz z odsetkami,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 20 października 2005 r.,

kasacji ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 16 grudnia 2004 r.,

1. zmienia zaskarżony wyrok oraz poprzedzający go wyrok Sądu

Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w B. z

dnia 20 sierpnia 2004 r. w ten sposób, że zmienia zaskarżoną

decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w B. z dnia

5 kwietnia 2004 r. i ustala, że J. K podlega obowiązkowemu

pracowniczemu ubezpieczeniu emerytalnemu i rentowemu w

okresie pobierania zasiłku macierzyńskiego od dnia 27 marca

2000 r. do dnia 13 sierpnia 2000 r.;

2. zasądza od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w B.

na rzecz ubezpieczonej kwotę 120 zł (słownie złotych sto

dwadzieścia) tytułem kosztów zastępstwa procesowego w

postępowaniu kasacyjnym.

Uzasadnienie

Zakład Ubezpieczeń Społecznych – Oddział w B. decyzją z dnia 5 kwietnia

2004 r. stwierdził, że J. K nie podlega obowiązkowemu pracowniczemu

ubezpieczeniu

emerytalnemu

i

rentowemu

z

tytułu

przeliczenia

zasiłku

macierzyńskiego w okresie od dnia 27 marca 2000 r. do dnia 13 sierpnia 2000 r.,

natomiast podlega ona

w tym

okresie

obowiązkowym

ubezpieczeniom

emerytalnemu, rentowemu i wypadkowemu z tytułu prowadzenia pozarolniczej

działalności gospodarczej. Następnie, w wyniku odwołania ubezpieczonej, Sąd

Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w B. wyrokiem z dnia 20

sierpnia 2004 r. oddalił odwołanie wnioskodawczyni od powyższej decyzji organu

rentowego. W uzasadnieniu tego wyroku Sąd Okręgowy stwierdził, że: po pierwsze

– wnioskodawczyni od dnia 1 stycznia 1999 r. do dnia 14 sierpnia 2002 r. została

zgłoszona do ubezpieczenia społecznego oraz zdrowotnego z tytułu zatrudnienia w

pełnym wymiarze czasu pracy w firmie ‘B. D.’ Sp. z o.o.; równocześnie w tym

okresie wnioskodawczyni prowadziła działalność gospodarczą – biuro rachunkowe,

z tytułu której nie podlegała obowiązkowemu ubezpieczeniu, a jedynie zgłosiła się

do ubezpieczenia zdrowotnego; po drugie – w okresie od dnia 27 marca 2000 r. do

dnia 13 sierpnia 2000 r. wnioskodawczyni pobierała zasiłek macierzyński z tytułu

zatrudnienia; po trzecie – w tej sytuacji, spór w przedmiotowej sprawie sprowadzał

się do odpowiedzi na pytanie, czy wnioskodawczyni, która korzystała z zasiłku

macierzyńskiego z tytułu zatrudnienia, prowadząc w tym samym czasie

pozarolniczą działalność gospodarczą, podlega obowiązkowemu ubezpieczeniu

emerytalnemu,

macierzyńskiego,

rentowemu

i

wypadkowemu

czy też z tytułu

z

prowadzenia

tytułu

pobierania

zasiłku

pozarolniczej działalności

gospodarczej; po czwarte – Sąd Okręgowy na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 1, pkt 5 i

pkt 19, art. 9 ust. 6, art. 13 pkt 1 i pkt 13 oraz art. 16 ust. 8 ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 137, poz. 887

ze zm.) uznał, że jeżeli osoba pobierająca zasiłek macierzyński posiada inny tytuł

(poza stosunkiem pracy) rodzący obowiązek ubezpieczeń społecznych, to w

związku z tym nie podlega ona obowiązkowemu ubezpieczeniu emerytalnemu i

rentowemu z tytułu pobierania zasiłku macierzyńskiego, natomiast podlega

obowiązkowym ubezpieczeniom z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności

gospodarczej (art. 9 ust. 6 tej ustawy), bowiem zasada z art. 16 ust. 8 tej ustawy

zostaje ograniczona, ponieważ budżet państwa nie finansuje składek na

ubezpieczenie społeczne osoby pobierającej zasiłek macierzyński i jednocześnie

prowadzącej pozarolniczą działalność gospodarczą.

Z kolei, Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 16 grudnia 2004 r. oddalił apelację

wnioskodawczyni od powyższego wyroku Sądu Okręgowego – Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w B. z dnia 20 sierpnia 2004 r., a w uzasadnieniu tego

wyroku Sąd Apelacyjny – podzielając ustalenia dokonane w sprawie oraz pogląd

prawny

wyrażony

w

uzasadnieniu

zaskarżonego

wyroku

–

stwierdził

w

szczególności, że: po pierwsze – „Od 1 stycznia 1999 r., tj. od wejścia w życie

przepisów ustawy z 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych,

obowiązuje obowiązkowe ubezpieczenie dla osób prowadzących działalność

gospodarczą, za wyjątkiem ubezpieczenia chorobowego, które dla tej kategorii

osób jest ubezpieczeniem dobrowolnym”, przy czym „za osobę prowadzącą

działalność gospodarczą uważa się osobę prowadzącą taką działalność na

podstawie

przepisów

o

działalności

gospodarczej

lub

innych

przepisów

szczególnych”; po drugie – „Bezspornie wnioskodawczyni prowadziła w okresie

pobierania zasiłku macierzyńskiego działalność gospodarczą. I ta okoliczność ma w

niniejszej sprawie decydujące znaczenie. (...) uznać należy, że wnioskodawczyni w

spornym

okresie

pobierania

zasiłku

macierzyńskiego

należała

do

osób

wymienionych w art. 16 ust. 1 pkt 19”, przy czym art. 9 powołanej ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych dotyczy właśnie tej kategorii osób i ma

pierwszeństwo przed przepisem art. 16 ust. 8 tej ustawy, bowiem „osoby

pobierające zasiłki macierzyńskie mają prawo do składek na fundusz emerytalny i

rentowy wypłacanych na ich konto przez ZUS, a finansowanych przez budżet

państwa. Warunkiem opłacania tych składek jest jednak oprócz zgłoszenia się tych

osób do ZUS – nieposiadanie innego tytułu do ubezpieczenia społecznego.”

W kasacji od powyższego wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 16 grudnia

2004 r. pełnomocnik wnioskodawczyni zarzuciła: po pierwsze – „błędną wykładnię i

zastosowanie przepisów art. 6 ust. 1 pkt 5, art. 9 ust. 1, ust. 2 i ust. 6, art. 16 ust. 1 i

ust. 8 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych”,

podnosząc w uzasadnieniu kasacji, że „nie istnieje żadna podstawa prawna

nakładająca na pracownicę pobierającą zasiłek macierzyński i prowadzącą

jednocześnie działalność gospodarczą obowiązek opłacania składek z tytułu

prowadzenia działalności”; po drugie – „naruszenie przepisów Konstytucji RP – art.

32 i art. 67 poprzez nierówne traktowanie odwołującej w zakresie obowiązku

płacenia składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe z innymi osobami i

niezapewnienie zabezpieczenia społecznego w okresie urlopu macierzyńskiego

odwołującej”; po trzecie – „naruszenie przepisów postępowania – niewyjaśnienie

wszystkich okoliczności w sprawie, a szczególnie pominięcie faktu, że gdyby

odwołująca

dokonała

w

terminie

zgłoszenia

dobrowolnego

ubezpieczenia

chorobowego z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej, nabyłaby prawo do

zasiłku macierzyńskiego również z tego tytułu, a ZUS takiego prawa pozbawił

odwołującą.”

Równocześnie,

pełnomocnik

wnioskodawczyni

wskazała,

że

okolicznością uzasadniającą przyjęcie kasacji do rozpoznania jest: po pierwsze –

naruszenie przez Sąd Apelacyjny przepisów art. 6 ust. 1 pkt 5, art. 9 ust. 1, ust. 2 i

ust. 6, art. 16 ust. 1 i usta. 8 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych „przez

błędną ich wykładnię i zastosowanie w sprawie, tj. uznanie, że jeżeli osoba

pobierająca zasiłek macierzyński posiada inny tytuł (poza stosunkiem pracy własną

działalność gospodarczą) rodzący obowiązek ubezpieczeń społecznych, to w

związku z tym nie podlega obowiązkowemu ubezpieczeniu emerytalnemu i

rentowemu z tytułu pobierania zasiłku macierzyńskiego”; po drugie – ponadto,

„interpretacja powyższych przepisów budzi poważne wątpliwości i narusza prawa

konstytucyjne odwołującej – równość obywateli wobec prawa, w tym prawa do

świadczeń

z

ubezpieczenia

społecznego

osób

prowadzących

działalność

gospodarczą z innymi osobami.” W konsekwencji, w kasacji sformułowany został

wniosek o „zmianę zaskarżonego wyroku i uchylenie decyzji ZUS, zasądzenie

kosztów sądowych wywołanych kasacją, w tych kosztów zastępstwa procesowego

według norm przepisanych”, ewentualnie „uchylenie zaskarżonego wyroku w

całości i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu (...) do ponownego

rozpoznania z uwzględnieniem kosztów postępowania wywołanych kasacją, w tym

zasądzenia kosztów zastępstwa procesowego od organu rentowego na rzecz

odwołującej.”

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z określonych przepisami ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych zasadami podlegania ubezpieczeniom społecznym, w tym także

zasad, trybu i terminów opłacania składek na ubezpieczenia społeczne (art. 2 ust. 1

pkt 1 oraz pkt 3 lit. d tej ustawy), obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i

rentowemu podlegają osoby fizyczne, które na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej

są między innymi pracownikami (art. 6 ust. 1 pkt 1 tej ustawy), osobami

prowadzącymi pozaroliczą działalność (art. 6 ust. 1 pkt 5 tej ustawy) lub osobami

przebywającymi

na

urlopach

wychowawczych

lub

pobierającymi

zasiłek

macierzyński (art. 6 ust. 1 pkt 19 tej ustawy). Z kolei, art. 9 ust. 1 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych stanowi, że osoby, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 1

tej ustawy, czyli osoby będące pracownikami, które jednocześnie spełniają warunki

objęcia ich obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnymi i rentowymi z innych

tytułów, są obejmowane tylko z tytułu stosunku pracy – co nie wyklucza, że „mogą

one dobrowolnie, na swój wniosek, być objęte ubezpieczeniami emerytalnymi i

rentowymi również z innych tytułów” (art. 9 ust. 1 zdanie ostatnie ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych). Równocześnie, stosownie do dyspozycji art. 16 ust. 8 w

związku z art. 16 ust. 1 pkt 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, składki

na ubezpieczenia emerytalne i rentowe pracowników przebywających na urlopach

wychowawczych lub pobierających zasiłek macierzyński albo zasiłek w wysokości

zasiłku macierzyńskiego finansuje w całości budżet państwa za pośrednictwem

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. W tej sytuacji, zgodnie z regułami wykładni

systemowej, należy stwierdzić, że dyspozycja art. 9 ust. 6 w związku z art. 6 ust. 1

pkt 19 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, wedle której osoby

przebywające na urlopach macierzyńskich lub pobierające zasiłek macierzyński

podlegają obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowemu, „jeżeli nie

mają ustalonego prawa do emerytury lub renty i nie mają innych tytułów rodzących

obowiązek ubezpieczeń społecznych”, nie dotyczy tych osób, które będąc

pracownikami, prowadzącymi jednocześnie pozarolniczą działalność gospodarczą,

objęte zostały (zgodnie z dyspozycją art. 9 ust. 1 tej ustawy) wyłącznie

obowiązkowym ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym z tytułu stosunku pracy, a

następnie w ramach tego ubezpieczenia skorzystały z prawa do zasiłku

macierzyńskiego.; jak bowiem trafnie stwierdził Sąd Najwyższy w uzasadnieniu

wyroku z dnia 18 stycznia 2005 r. (II UK 128/04 – OSNP z 2005 r. nr 15 poz. 233):

„Korzystanie z urlopów macierzyńskiego i wychowawczego w okresie pozostawania

w stosunku pracy nie aktualizuje obowiązku pracownika ubezpieczenia z tytułu

jednoczesnego

prowadzenia

w

tych

okresach

pozarolniczej

działalności

gospodarczej (art. 6 ust. 1 pkt 5 w związku z art. 9 ust. 6).”

W rozpoznawanej sprawie jest poza sporem, że ubezpieczona – J. K.

zgłoszona została do obowiązkowego pracowniczego ubezpieczenia emerytalnego

i rentowego z tytułu stosunku pracy w firmie ‘B.D.’ Sp z o.o., natomiast nie

skorzystała ona z możliwości dobrowolnego (‘na swój wniosek’) ubezpieczenia

emerytalnego i rentowego z tytułu prowadzonej równocześnie pozarolniczej

działalności gospodarczej – biura rachunkowego. W tej sytuacji, skoro w okresie

pobierania przez ubezpieczoną z zasiłku macierzyńskiego, a więc w okresie od

dnia 27 marca 2000 r. do dnia 13 sierpnia 2000 r., podlegała ona wyłącznie

obowiązkowemu ubezpieczeniu pracowniczemu i z tego tytułu korzystała z prawa

do

zasiłku

macierzyńskiego,

natomiast

nie

posiadała

prawa

do

zasiłku

macierzyńskiego z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej,

trafny okazał się zarzut kasacji, że rozstrzygnięcie zaskarżonego wyroku Sądu

Apelacyjnego oparte zostało na błędnej wykładni przepisów art. 9 ust. 1 i ust. 6 w

związku z art. 6 ust. 1 pkt 1 i pkt 5 oraz art. 16 ust. 1 pkt 1 i ust. 8 ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych.

Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd Najwyższy na podstawie art. 393 15 k.p.c.

w związku z art. 3 ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks

postępowania cywilnego oraz ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.

U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98) orzekł jak w sentencji, zasądzając równocześnie od

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych – Oddziału w B. na rzecz ubezpieczonej kwotę

120,-

zł

(słownie

złotych:

sto

dwadzieścia)

tytułem

kosztów

zastępstwa

procesowego w postępowaniu kasacyjnym (§ 12 ust. 4 pkt 1 rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności

radców prawnych oraz ponoszenie przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej

udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu – Dz. U. Nr 163, poz.

1349 ze zm.).

/tp/

Teza:

- jak w wyroku SN z dnie 18 stycznia 2005 r., II UK 128/04 – OSNP

2005/15/233 -